«تەمىر ناركومنىڭ» سوڭعى كۇندەرى

«ت.جۇرگەنوۆ جانە تۇركى الە­­مى­­نىڭ رۋحاني بىرەگەيلىگى» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيادا ءوز زاما­نى­نىڭ مىقتى تۇلعاسى – 30-جىلداردىڭ قيىن-قىستاۋ كەزە­ڭىندە جۇزدەگەن مەكتەپ سالىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىن اشىپ, ۇلت مادەنيەتىن كاسىبي ونەر سالالارىمەن ۇشتاستىرا دامىتقان تەمىربەك قارا ۇلىنىڭ مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمى تۋرالى ءسوز بولدى. ول عۇمىرىنىڭ سوڭعى 208 كۇنىن نكۆد تۇرمەسىندە وتكىزدى. ۇعا اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى حانكەلدى ءابجانوۆ پرەزيدەنت مۇراعاتىندا ساقتالعان تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ تەرگەۋ ىسىنە قاتىستى كەيبىر دەرەكتەردى تانىس­تىردى.

تۇرمەدەگى ازاپقا 33 كۇن قارسى تۇردى

تەمىربەك جۇرگەنوۆ 1937 جىلى 2 تامىزدا الماتىدا تۇت­قىن­دالدى. ونىڭ الدىندا تەلجان جامان­مۇرىنوۆ, اسپانديار كەنجين, عابباس توعجانوۆ, سودان كەيىن ءىلياس جانسۇگىروۆ, تەلجان شونان ۇلى, ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ قاماۋعا الىندى. «1937 جىلدان­ باس­تاپ تۇرمەگە تۇسكەندەرگە «انتي­كوممۋنيستىك ۇلتشىل ۇيىم­نىڭ مۇشەسى ەكەنىڭىزدى مويىن­دايسىز با؟» دەگەن انكەتا تارا­تىلدى. وعان ءبارى «جوق» دەپ جاۋاپ بەرەتىن. تەمكەڭ دە سولاي جاۋاپ بەردى. الايدا ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن ازاپتاۋلارعا شىداي الماعاندار باستاپقى جاۋابىن «يا» دەپ وزگەرتىپ جاتتى. تەمكەڭ بولسا ادام جانى شىدامايتىن ازاپتاۋعا 33 كۇن قارسى تۇردى. سول ۋاقىتتا نكۆد جەندەتتەرى تۇتقىنداردى مويىنداتۋ ءۇشىن نەبىر سۇمدىقتاردى قولدانعان. تەمكەڭ 7 قىركۇيەكتە قازكسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى لەۆ زالينگە قىلمىستىق ءىس بو­يىنشا ءوزى مەن باسقالاردىڭ ءىس-ارەكەتىن اشكەرەلەيتىنىن جازادى. بۇگىندە قازاقستان پرەزيدەنتى مۇراعاتىندا ت.جۇرگەنوۆتىڭ قىلمىستى مو­يىنداۋ پاراعىنىڭ ءۇش نۇسقاسى ساقتالعان. ءبىرىنشى نۇسقا 6 جولدان, ەكىنشىسى 17 جولدان تۇرسا, ءۇشىنشىسى – تولىق مويىنداۋ پاراعى. تەمىربەك قارا ۇلى ءبىرىنشى جاۋابىندا انتيكوممۋنيستىك ۇلتشىل ۇيىم مۇشەسى بولعانىن مويىندايدى, بىراق وزىنەن باسقا ەشكىمدى اتاماعان. ال ەكىنشى مويىنداۋ پاراعىندا بەس, ۇشىنشىسىندە جيىر­مادان اسا ادامنىڭ اتى-ءجونىن اتايدى. نكۆد تەرگەۋشىلەرى وزدەرىنە كەرەك نۇسقانى العانشا جازدىرتىپ, تەمكەڭدى ابدەن مويىنداتقان سوڭ 7 قىركۇيەكتە نكۆد كوميسسارى ستالين, ءبولىم باستىعىنىڭ كومەكشىسى روزەنفەلد, تەرگەۋشى, توتەنشە ۋاكىل وسپانوۆ رەسمي جاۋاپ­ الادى. كەيىننەن اسىرا سىلتەۋگە بايلانىس­تى­ تەكسەرىس باستالعاندا, وسپانوۆ ءوز قولى­مەن بىلاي دەپ جازعان: «جۇرگەنوۆ, ق ۇلىم­بە­توۆ­تەر­دەن باسقا ۇلت وكىلدەرى جاۋاپ الدى. ءبىز وتە تومەن ساتىدا تۇردىق. قازاق تەرگەۋشىلەرىنە ونداي ءىستى تاپسىرعان جوق». رەسمي جاۋاپ الۋ پاراعىندا بەس سۇراق بولدى. وندا ايىپتالۋشىنىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمعا مۇشە بولعانىن مويىنداۋى, وعان كىم جانە قاشان تارتقانى, ۇيىمنىڭ قۇرا­مى, نەگىزگى مىندەتتەرى مەن ماقساتقا جەتۋ جولدارى, قازاق­ستان­داعى ۇلتتىق ۇيىم ورگاندا­رىن سيپاتتاۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتكە زيانكەستىك جاساعان تۇلعالار تۋرالى اقپاراتتارمەن ءبولىسۋ. بارلىق سۇراققا نكۆد كوڭىلىنەن شىعاتىن جاۋاپ الىندى», دەدى ح.ءابجانوۆ.

ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ باستاعان ازا­ماتتارعا قازاقستاندى كسرو­ قۇرامىنان ءبولىپ الىپ جاپو­نيا­­عا قوسپاقشى بولدى دەگەن­ ايىپ­ تاعىلدى. استىرتىن ۇلت­شىل­­-كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم­ جۇمىسىن الماتىدا ءىلياس­­ مول­دا­­­­جا­نوۆ پەن ىزمۇقان قۇرا­­­مى­سوۆ, شىعىس قازاق­س­تان­دا­­ نىعمەت سىرعابەكوۆ, قاراعاندىدا ىدى­رىس كوشكەەۆ, اقتوبەدە شاياحمەت يارمۇ­حا­­مەدوۆ, ورالدا حاسەن قوشانباەۆ باسقارعان-مىس. وقۋ كوميسسارى­ جۇرگەنوۆ ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەس­كە­ كوپ اقشا جۇمسادى, بىراق ەلدە ساۋاتسىزدىق جويىلعان جوق دەپ جازىلعان تەرگەۋ قورى­تىن­دى­سىن­دا. تەرگەۋ ءتورت ايعا سوزىلدى.­ ۇ.ق ۇلىم­بەتوۆ, ت.جۇرگەنوۆ, ن.سىرعابەكوۆ, س.ەسقاراەۆ, ءى.مول­­دا­جانوۆ, ح.نۇرمۇحامەدوۆ, ءا.دوسوۆ, ءى.قۇرامىسوۆ, س.سا­فار­بەكوۆ, ا.مۋسين, ح.قو­شانباەۆ, ج.سۇل­تانبەكوۆ, ا.كەنجين, ت.جامان­مۇرىنوۆ باستاعان 19 ازا­­مات رسفسر قىل­مىستىق كودەك­سىنىڭ 58-بابىمەن ايىپ­تال­دى. «1937 جىلى ­­4 جەل­توق­ساندا جۇرگەنوۆكە ايىپتاۋ­ قورى­تىندىسى جازىلدى, بىراق قىل­مى­سىن دايەكتەيتىن قۇجاتتار جالعاسا بەردى. جۇرگەنوۆ ءوزىن استىرتىن ۇيىمعا س.قوجانوۆ تارتتى دەسە, س.قوجانوۆ س.مەڭ­دەشوۆتى كورسەتكەن. جۇرگەنوۆ «ۇيىمعا كىرۋ­گە ۇگىتتەگەن» ون ادامنىڭ ىشى­نەن­ ءابدىراحمانوۆ پەن دانياروۆ قانا راستاسا, قالعاندارى مويىن­­دا­مايدى. الماتىداعى ءبىر­ مەكتەپتىڭ اسكەري دايىندىق ءپانى­ مۇعالىمى ن.سۋكين جۇرگەنوۆ جاپو­نيا­نىڭ­ اسكەري اتتاشەسىمەن بايلانىستا بولدى دەپ كۋالىك ەتەدى. 1937 جىلدىڭ 25 قارا­شا­سىندا بەت­تەس­تىرۋ كەزىندە تەمكەڭ ونى­ تانىمايدى. نازار اۋدارارلىق جايت, ن.سۋكين ەرتەڭىنە اتىلعان», دەيدى ح.ءابجانوۆ.

ينتەللەكتۋالدار قورعانىسى

بايمۇحانوۆ دەگەن كۋا 1937 جىل­دىڭ­ 15 جەلتوقسانىندا «جۇرگەنوۆ 1936 جىلدىڭ 17-27­ مامىرىندا ماسكەۋدە وتكەن قازاق مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىندە كەڭەس وكىمەتى باسشىلىعىنا قاستاندىق ۇيىمداستىرماقشى بولىپ, ءستاليننىڭ كۇزەتى كۇشتىلىگىنەن جوسپارىن ىسكە اسىرا المادى», دەپ كۋالىك ەتكەن. 19 جەلتوقساندا قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ جاۋاپ الۋ كەزىندە ت.جۇرگەنوۆتىڭ تروتسكي مەن بۋحارينمەن بايلانىستا بولعانىن راستايدى. وسىعان جەتە ءمان بەرۋىمىز كەرەك. بۇل جەردە ق.جۇبانوۆ جۇرگەنوۆتىڭ بۋحارين, تروتسكيمەن تەڭ دارەجەدە تۇر­عان­ تۇلعا ەكەنىن كورسەتكەن. تەر­گەۋ­شىلەر دە اككى. سوعان قاراماستان جاۋاپ­ الۋ كەزىندە ءبىزدىڭ ادامدار قورعانۋدىڭ نەبىر تاسىلدەرىن قولدانعان. ساكەن سەيفۋلليننىڭ جاۋاپتارىنان دا وسىنى كورەمىز», دەيدى ح.ءابجانوۆ.

ت.جۇرگەنوۆ رسفسر قىل­مىس­تىق كودەكسى 58-بابىنىڭ 1-ا, 6,7,8,9,11 تارماقتارىمەن ايىپتالدى. وعان «1926-1927 جىلدان باستاپ ۇلتشىل- انتيكەڭەستىك ۇيىم قۇرۋعا قاتىستى, ۇيىمعا جاڭا مۇشەلەر تارتتى, 1930 جىلعى قاراقۇم كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىردى, ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن ديۆەرسيالىق توپتار كومەگىمەن 1936 جىلى قازاق ۋنيۆەرسيتەتى عيماراتى مەن باسپاحاناسىن ورتەدى, وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا زيانكەستەردى جينادى» دەگەن اۋىر ايىپتار تاعىلدى. 1938 جىلى 25 اقپاندا كەشكى ساعات 18.40-تا باستالعان كسرو جوعارعى سوتى اسكەري القاسىنىڭ ءبىرىنشى كوشپەلى وتىرىسىندا ت.جۇرگەنوۆ اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. سوت بار-جوعى 40 مينۋتقا سوزىلدى. ۇكىم ماجىلىستەن كەيىن ورىندالدى.

جۇرگەنوۆ اۋلەتىنىڭ ءتورت مۇ­شە­سى – اكەسى قارا, باۋىرلا­رى دوسجان مەن قوسجان, تەمكەڭنىڭ ءوزى ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولدى. توتاليتاريزم تۇبىنە جەتكەن قازاقتىڭ ۇلى اۋلەتتەرىن اباي ۇرپاقتارى باس­تاپ­ تۇرسا, ولاردىڭ قاتارىندا اقتوبە وڭىرىنەن قارا جۇرگەن ۇلى, مەملەكەتتىك ءىى دۋما دەپۋتاتى الپىسباي قالمەنوۆ اۋلەتى, ارىن­عازى سۇلتاننىڭ ۇرپاقتارى بار. ورال وبلىسىنان دۋماعا سايلانعان الپىسباي قالمەنوۆتىڭ اتلاش ەسىمدى بالاسى حالىق كوميسسارى قىزمەتىندە ءجۇرىپ اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. مەنىڭ ويىم­­شا, قازاقستانداعى سايا­سي­ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان اۋلەت­تەر تاقىرىبى تەرەڭىرەك زەرت­تەۋ­دى قاجەت ەتەدى. كوپ ۇزاماي جۇر­گە­نوۆتىڭ ايەلى, دارىگەر دامەش امىر­حانقىزى 7 جىلعا سوتتالدى. تەمكەڭنىڭ دۇنيە-مۇلكى تاركى­لەنىپ, جازعان ەڭبەكتەرى ورتەل­دى. 1938 جىلعى سوت وتىرىسىن­دا ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ ءوزىن دە, ارىپ­تەس­تەرىن دە اقتاۋعا تىرىسىپ, تەر­گەۋ­دە­گى ايتقاندارىنان باس تارتتى. الاي­دا دۇلەي كۇشتىڭ زامانىندا ۇ.ق ۇلىم­بەتوۆتىڭ سوزىنە ەشكىم ءمان بەرمەدى», دەپ تۇيىندەدى حانكەلدى ءابجانوۆ.

پرەزيدەنت مۇراعاتىندا ت.جۇرگەنوۆتىڭ تولقۇجاتى, دامەش امىرحانقىزىنىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ەمدەۋ فاكۋلتەتىن بىتىرگەنى تۋرالى ديپ­لو­مى ساقتاۋلى. 1930 جىلى قاراقۇم كوتەرىلىسىنە قاتىسقان تەمىربەكتىڭ ىنىلەرى دوسجان مەن قوسجان تۋرالى دەرەكتەر دە وسى جەردە. تاركىلەۋدىڭ زاردابىن تارتىپ, كوتەرىلىسكە شىققان ءبىر قاۋىم ەلدى قىزىلدار «قارۋدى تاپسىرساڭدار, اقتالاسىڭدار» دەپ الداپ, قورشاپ الىپ اتىپ تاستاعان. ولاردىڭ اراسىندا تەمىربەكتىڭ ەكى ءىنىسى كەتكەن. 1946 جىلى نكۆد لاگەرىنەن بوساعان دامەش اپايعا الماتىدا تۇرۋعا رۇقسات ەتىلمەي, ول 1956 جىلعا دەيىن قاراعاندى مەن بۋرابايدا ءجۇردى.

تەرروردى ۇيىمداستىرعاندار

1937 جىلى تروتسكيشىل-بۋ­حارين­شى­لەرمەن كۇرەستى قازاق­ستان­دا جۇزەگە اسىرعان قازكسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى لەۆ زالين 1938 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا «شەتەل بارلاۋ قىزمەتىنىڭ شپيونى» دەگەن ايىپپەن تۇتقىندالىپ, 1939 جىلى ماسكەۋدە اتىلدى. ال سول جىلدىڭ 1 مامىرىن­دا­­ ماسكەۋدەن قازاقستان ورتا­لىق پارتيا كوميتەتىنىڭ «كونتر­رەۆوليۋتسيالىق» ءىسىن تەكسەرۋگە كەلگەن توپ 4 مامىردا ميرزوياندى ورنىنان بوساتىپ, تۇتقىندايدى. 1938 جىلى ماۋسىمدا ل.ءزاليننىڭ ورنىنا كەلگەن ستانيسلاۆ رەدەنس ءۇش ايدان سوڭ ۇستالىپ, 1940 جىلى ماسكەۋدە اتىلدى. تەمىربەك جۇر­گە­نوۆتى «جاپون تىڭشىسى» دەپ ايىپ­تاعان رەدەنستىڭ ورىنباسارى, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ما­يورى ۆولودكو رەدەنسپەن بىر­گە­ ۇستالىپ, ول دا 1940 جىلى ماس­كەۋدە اتىلدى. ولكەتانۋشى بەك­ارىس­­تان مىرزاباي 1992 جىلى 19 كوميسسار جاتقان قاندىساي سايا­جايعا بەرىلەيىن دەپ جاتقاندا, مار­قۇم ماردان بايدىلداەۆ باستاعان ءبىر توپ ازاماتتىڭ توق­تات­قانىن ايت­تى. سول جولى ولار كىش­كەنتاي بەلگى ورناتتى. بىراق ول جاققا وتىز جىل­دان بەرى ەشكىم زەر­ سالعان جوق. ماردان اعامىزدىڭ بەل­گىسى دە وشۋگە جاقىن.

كونفەرەنتسيادا ورىنشا قارا­با­لينا-قازىباەۆا 1932 جىلدىڭ اش­تىعىندا ۇزاقباي ق ۇلىم­بەتوۆ الما­تىداعى پرو­لە­تاريات پەن ساۋدا كوشە­لەرى­نىڭ قيىلىسقان جەرىنە قازان قۇر­عىزىپ, ىستىق تاماق ءپىسىرىپ تاراتقانىن ايتتى. «الماتىنىڭ كوشەسىندە بوسقان اشتار ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قاقپاسىنىڭ الدىنا كەلىپ جاتاتىن. ءۇيدىڭ ادامدارى شاماسى كەلگەن­شە ولاردى كىرگىزىپ, جازدىق ۇيگە جاتقىزاتىن. ءوز انام مەن ءايىش شەشەمىز اشتاردىڭ تاماعىن ءپىسىرىپ, كيىم-كەشەگىن جۋادى ەكەن. ء«بىر كۇنى ابدەن شارشاپ كەت­كەن سوڭ قاشانعى كوشەدەگى جۇرت­تىڭ تاماعىن ءپىسىرىپ, كيىمىن جۋا­مىز دەپ رەنجىپ ەدىك, ۇزاقباي اعا بىزگە قاتتى كەيىدى» دەگەن ەدى انام. الدەرىن جيناعاندارىن ينتەرناتقا, نە باسقا جەرگە ورنا­لاس­­تىراتىن. الماتىدا ينستيتۋتقا تۇسكەن جىلى اتا-انامىزدىڭ قامقورلىعىن كورگەن ءبىر قىزبەن جولىقتىم. بىزدە 3-كۋرستا وقيدى ەكەن. قاقپامىزدىڭ الدىندا السىرەپ جاتقان كىشكەنتاي قىزدى انالارىمىز كورىپ قالىپ ۇيگە اكەلگەن. كەيىن ينتەرناتقا ورنالاستىرادى. سول جەردە وقۋىن ءبىتىرىپ, ينستيتۋتقا تۇسەدى. ول وقۋ بىتىرگەنشە ماعان قامقور بولىپ ءجۇردى. اكەمىزدىڭ كەڭسەسى كەلۋشىلەرگە ءاردايىم اشىق بولعان. كومەك سۇراپ كەلگەن جاننىڭ شارۋاسىن سول بويى شەشىپ بەرگەن. ونىڭ شاپاعاتىن كورگەن كىسىلەر ەل ىشىندە كوپ بولدى. اكەم تاريحشى بەك سۇلەيمەنوۆتىڭ ءبىلىم الۋىنا دا كومەكتەسكەن. ول دا قۋعىنعا ۇشىراپ, ءومىرىنىڭ ءبىراز جىلىن ايداۋدا وتكىزدى. الماتىعا قايتىپ كەلگەن جىلدارى ونىمەن ۇشىراسقانىمدا, «ق ۇلىمبەتوۆ تۋرالى بارلىعىن بىلسەم دە, جازا الماي قالدىم. قازىر مۇمكىندىگىم جوق», دەپ اعىنان جارىلعان. جازىق­سىز جالانىڭ قۇربانى بول­عان­ ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆتى كوپ جىل­دار بويى قازاقستاندا ىزدەيتىن ادام بولمادى. بالا كەزدەن تۋعان جەرىمىز – ىرعىزدى اڭساپ ەلگە كەلىپ قايتايىق دەسەك, جۇرتقا كەسىرىمىز تيمەسىن دەپ تارتىندىق», دەدى 92 جاستاعى ورىنشا اپاي.

كونفەرەنتسيا قورىتىن­دى­سىن­دا ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندەگى اشتان ولگەندەر مەن جازىقسىز اتىلعان ادامدار كومىلگەن ورىنداردى جۇيەلى تۇردە انىقتاۋ ءىسى قولعا الىنباي جاتقانى ايتىلدى. قازىرگى كەزدە ەلدە سول زاماننىڭ وقيعالارىن بىلەتىن, قاسىرەتتى ورىنداردى كورسەتەتىن اقساقالدىڭ كوبى ومىردە جوق. وكىنىشتىسى, قاتىگەز زاماننىڭ قاسىرەتتى ورنى – قاندىسايدا ەلەۋسىز قالعان 19 كوميس­ساردى قايتا جەرلەۋ, وسى جەرگە ازالى جىلداردىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ دا ۇسىنىس كۇيىندە قالدى.

اقتوبە وبلىسى