كەشە پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى قارالىپ, سونداي-اق ەلدەگى ستيحيالى قوقىستاردى جويۋ شارالارى تالقىلاندى.
مەديتسيناداعى ماڭىزدى شارالار
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينيات بايانداماسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا مساك اياسىندا 5 617 نىسان مەديتسينالىق كومەك كورسەتەتىنىن ايتتى. ولارعا مەديتسينالىق پۋنكتتەگىلەر, دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار, ەمحانالار, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەگىلەر ت. ب. جاتادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وسى بۋىننىڭ جۇمىسى اۋماق بويىنشا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, وتباسىلىق قىزمەت كورسەتۋ قاعيداتىنا قۇرىلعان. ول ءۇشىن ۋچاسكەلىك مۋلتيديستسيپلينارلىق كوماندالار قۇرىلىپ, وعان ۋچاسكەلىك دارىگەر, ءۇش ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرى, الەۋمەتتىك قىزمەتكەر جانە پسيحولوگ كىرەدى.
كەيىنگى ءۇش جىلدا مەملەكەت مساك-تى نىعايتۋ بويىنشا بىرقاتار شارانى ىسكە اسىردى. ماسەلەن, امبۋلاتوريالىق دەڭگەيدە قارجىلاندىرۋ ءوستى, كونسۋلتاتسيالىق-دياگنوستيكالىق كومەكپەن قامتۋ 7 ەسەگە, قىمبات كت قىزمەتتەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگى 9 ەسەگە, مرت قولجەتىمدىلىگى 6 ەسەگە ۇلعايدى. ءنورماتيۆى قايتا قارالدى. اتاپ ايتقاندا, كەمىندە 500 ادام تۇراتىن اۋىلداردا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى ءبىر ادامنان ۇشكە دەيىن كوبەيدى. مەدبيكەلەردىڭ قابىلداۋ فۋنكتسيالارى كەڭەيتىلدى. ونكولوگيالىق اۋرۋعا كۇدىگى بار پاتسيەنتتەر ءۇشىن «جاسىل ءدالىز» اياسىندا مساك ۇيىمدارىندا تەكسەرۋدەن ءوتۋ جەدەلدەتىلدى.
بۇلارمەن بىرگە مساك-تى امبۋلاتوريالىق ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ۇلعايدى. 2019 جىلى 48 اۋرۋعا قارسى ءدارى-دارمەك ساتىپ الىنسا, 2023 جىلى بۇل ءتىزىم 126-عا دەيىن كەڭەيتىلىپ, شامامەن 4 ميلليون ادامدى قامتىدى. بالالار مەن اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا اۋرۋلاردى ەرتە انىقتاۋ كۇشەيتىلدى. وعان قوسا دەنساۋلىق ساقتاۋدى تسيفرلاندىرۋ, كولىك مەديتسيناسىن دامىتۋ, بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ ت. ب. بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
مينيستر بيىلدان باستاپ «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» قاناتقاقتى ۇلتتىق جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن, ونىڭ اياسىندا 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 655 مساك نىسانىن سالۋ, 32 كوپبەيىندى ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانانى جاڭعىرتۋ جانە اۋىلدىق جەرلەردەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ءۇشىن كەمىندە 1 100 مەديتسينا قىزمەتكەرىن دايارلاۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى.
پرەمەر-مينيستر كەيىنگى جىلدارى مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى جاقسارىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. ماسەلەن, تەگىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتىلەتىن اۋرۋلاردىڭ تىزبەسى ەداۋىر كەڭەيدى. وڭالتۋ قىزمەتتەرى دە قولجەتىمدى بولا ءتۇستى. امبۋلاتوريالىق-ەمحانالىق كومەكتى قارجىلاندىرۋ كولەمى وسۋدە. جاڭادان دەنساۋلىق ساقتاۋ وبەكتىلەرى ىسكە قوسىلىپ جاتىر. بۇل بىلىكتى مەديتسينالىق كومەككە مۇقتاج اۋىل تۇرعىنى ءۇشىن اسا وزەكتى.
«بىراق ماسەلەلەر ءالى دە بار. مىسالى, حالىق كەيبىر ماماندارعا قارالۋ ءۇشىن ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرۋعا, مەديتسينالىق جابدىقتاردىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىنە شاعىمدانادى. ءتۇرلى اۋرۋلار بويىنشا ەسەپتە تۇرعانداردى دارىمەن قامتاماسىز ەتۋدە دە ماسەلەلەر بار. اكىمدىكتەر العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا ءتيىس. «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» جوباسىن جاۋاپكەرشىلىكپەن ىسكە اسىرۋ كەرەك», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
سونداي-اق ول مەديتسينالىق كومەك ادامداردىڭ مەكەن-جايىنا قاراي جاقىن جەردە كورسەتىلۋى ءتيىس ەكەنىن, مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى مەنەدجمەنت ساپاسىن ارتتىرۋعا كوڭىل ءبولۋى كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى.
«كەيدە باسقارۋ مەن ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ كەمشىلىگىنە بايلانىستى ادامدار قاجەتتى ەمدى نەمەسە ءدارىنى ۋاقىتىندا الا الماي قالادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, وسى ماسەلەلەر بويىنشا جۇيەلى جۇمىستى جالعاستىرۋى قاجەت», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ءتيىستى كادرلارمەن, ءبىرىنشى كەزەكتە اسا قاجەت ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر جانە كوللەدج تۇلەكتەرىمەن بىرگە تاجىريبەلى مامانداردى دا وڭىرلەردە, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ەنگىزۋ كەرەك. مۇنىمەن بىرگە ول دەنساۋلىق ساقتاۋ وبەكتىلەرىن مەديتسينالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى 84%-دى قۇرايتىنىن ايتتى. ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى توزعان. وسىعان وراي العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك وبەكتىلەرىن قولدانىستاعى نورماتيۆتەرگە سايكەس جابدىقتاۋ قاجەت.
پرەمەر-مينيستر دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك وبەكتىلەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, اۋداندىق دەڭگەيدەن تومەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىن جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتكە قوسۋ پروتسەسىن تەزدەتكەن ابزال.
«قاجەتتى كونسۋلتاتسيانى جەدەل الۋ ءۇشىن تەلەمەديتسينا مەن قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋدى اۋىلدارعا دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. اتالعان شارالار تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ تۇيىندەدى ۇكىمەت باسشىسى.
قوقىس پوليگونى قايتسە رەتتەلەدى؟
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس عارىشتىق مونيتورينگ كومەگىمەن انىقتالعان ستيحيالىق قوقىس ۇيىندىلەرىنىڭ 77%-ى جويىلعانىن باياندادى. قوقىس ورىندارىنىڭ ەڭ كوپ سانى اقمولا وبلىسى بويىنشا – 830 (ونىڭ 88%-ى جويىلدى) جانە قاراعاندى وبلىسىندا – 745 (ونىڭ 99%-ى جويىلدى). قوقىس ورىندارىن جويۋ جۇمىستارى اباي (10%), ۇلىتاۋ (15%) وبلىستارىندا جانە استانا (52%) قالاسىندا ناشار جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى جىلدىڭ مامىر ايىنان بەرى 5 578 قوقىس ورنى انىقتالىپ, ونىڭ نەبارى 50%-ى جويىلعان.
ستيحيالى قوقىس ۇيىندىلەرى پايدا بولۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىنداعى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە زاڭنامالىق دەڭگەيدە ليتسەنزيالاۋ مەن حابارلاما ءتارتىبى ەنگىزىلگەن. فراكتسيالار بويىنشا قالدىقتاردى بولەك جيناۋ مىندەتى قوسىلدى, قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ تالاپتارىن بۇزعانى ءۇشىن ايىپپۇل كولەمى وسكەن. زاڭسىز قالدىقتاردى تاسىمالداۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا ۆەدومستۆوارالىق ءموبيلدى توپتار رەيدتەر جۇرگىزەدى. 2023 جىلى 63 مىڭعا جۋىق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلىپتى. قازىر GPS داتچيكتەردىڭ كومەگىمەن قوقىس شىعاراتىن تەحنيكانىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى سىناقتان ءوتىپ جاتىر. كەلەسى جىلى ونى ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ماسەلەن, شىمكەنت قالاسى بويىنشا قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە 42 قوقىس شىعاراتىن كولىكتىڭ قالدىقتاردى جيناۋ ورنىنان ونى قوقىس الاڭىنا اپارعانعا دەيىنگى قوزعالىسىن باقىلاۋعا بولادى. ەكولوگيا مينيسترلىگى ەلدى مەكەندەردى عارىشتىق مونيتورينگپەن قامتۋدى ارتتىرۋ, قۇرىلىس قالدىقتارىنىڭ قوزعالىسىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە ولاردى قايتا كادەگە جاراتۋدىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاپ جاتىر ەكەن.
پرەمەر-مينيستر ماڭعىستاۋ وبلىسىندا رۇقسات ەتىلمەگەن ۇيىندىلەردى جويۋدىڭ ەڭ تومەن كورسەتكىشى بايقالعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل كورسەتكىشتە انتيرەيتينگ بويىنشا دا اباي اۋدانى كوش باستاپ تۇر. ءوڭىر اكىمدەرى نۇرلان نوعاەۆ پەن نۇرلان ۇرانحاەۆ اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا قاتىستى تۇسىنىكتەمە بەردى. وتىرىستا ەلوردا اكىمى جەڭىس قاسىمبەك تە بايانداما جاسادى.
ۇكىمەت باسشىسى ايتقانداي قالدىقتاردىڭ جيناقتالىپ قالۋى جانە ستيحيالى قوقىستاردىڭ پايدا بولۋى وزەكتى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ, كادەگە جاراتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى.
ء«تيىستى ينفراقۇرىلىم جاسالىپ, حالىقتىڭ قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتى قالىپتاسقان. بۇل ەۋروپا ەلدەرىنە قالدىقتاردى وڭدەۋ كورسەتكىشىن 50%-عا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە شۆەتسيا ەلى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ 99%-ىن قايتا وڭدەپ, پايداعا جاراتىپ وتىر. جىل سايىن ەلىمىزدە 4,5 ملن توننادان استام قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پايدا بولادى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, مىڭداعان ستيحيالى قوقىس پوليگوندارى جاعدايدى قيىنداتىپ وتىر. جالپى اكىمدىكتەر ولاردى جويۋ ءۇشىن قوماقتى بيۋدجەت قاراجاتىن بولەدى. قالدىقتاردى زاڭسىز تاسىمالداۋ جانە جيناقتاۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋعا ارنالعان رەيدتىك ءىس-شارالار جۇرگىزىلەدى. پرەمەر-مينيستر قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالار جەتكىلىكسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ول قازىرگى زامانعى قوقىس وڭدەۋ زاۋىتتارىن ىسكە قوسۋ جوسپارلارى ءالى ىسكە اسىرىلماعانىن جانە اۋىلدارداعى جاعداي بۇدان دا كۇردەلى ەكەنىن ايتتى.
«وسى جىلدىڭ ناۋرىز-قىركۇيەك ايلارىنىڭ ارالىعىندا عانا 5,5 مىڭ رۇقسات ەتىلمەگەن جەرلەردەگى قوقىس ورىندارى تابىلدى. بۇل رەتتە, اكىمشىلىك ايىپپۇل سالۋ جاعدايدى جاقسارتپاي وتىر. ياعني, قوقىستى پوليگونعا اپارىپ تاستاعاننان گورى, ايىپپۇل تولەي سالعان ءتيىمدى بولىپ تۇر. مۇنداي ءتاسىلدى وزگەرتۋ كەرەك. قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جانە ونى كادەگە جاراتۋدىڭ ناقتى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ. ءسويتىپ, قۇرىلىس قالدىقتارىنا ارنالعان پوليگونداردىڭ بار ەكەنىنەن تۇرعىنداردى حاباردار ەتۋ, سونداي-اق قالدىقتاردى بولەك جيناۋدى, ولاردى ودان ءارى سۇرىپتاۋدى, قايتا وڭدەۋدى جانە كادەگە جاراتۋدى بەلسەندى ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
«ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە قوقىس پوليگوندارىن ۇيىمداستىرۋ ىسىندەگى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تاريفتەر مەن تالاپتارعا جانە زاڭدىق نورمالارعا بايلانىستى. ولار اسىرەسە, شاعىن ەلدى مەكەندەردە ەرتەدەن قالىپتاسقان قوقىس توگەتىن ورىندار ءۇشىن بارىنشا يكەمدى بولۋعا ءتيىس. ايتپەسە, پوليگونداردىڭ جۇمىسىن زاڭداستىرۋ مۇمكىن بولمايدى» دەگەن پرەمەر-مينيستر 1 قاراشاعا دەيىن وڭىرلەردە كوممۋنالدىق قالدىقتاردى باسقارۋ باعدارلاماسىن بەكىتۋ قاجەتتىگىن جانە جىل سوڭىنا دەيىن رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس ۇيىندىلەرىنىڭ سانىن 2 ەسەگە قىسقارتۋدى تالاپ ەتتى. سونداي-اق رۇقسات ەتىلمەگەن جەرگە قوقىس تاستاعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ بويىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى.
«اكىمشىلىك ايىپپۇلداردى ۇلعايتۋ قاجەت, زاڭ بۇزۋ فاكتىلەرى قايتالانسا, سوعان سايكەس سالىناتىن ايىپپۇل مولشەرى دە ءوسۋى ءتيىس», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ەكولوگيا مينيسترلىگىنە قالدىقتاردى بولەك جيناۋدى ەنگىزۋدىڭ, ولاردى كادەگە جاراتۋ مەن قايتا وڭدەۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن زەردەلەۋ جانە زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ازىرلەۋ تاپسىرىلدى. «قالدىقتاردى جويۋدىڭ قازىرگى جۇيەسى, ونىڭ ىشىندە تاريف ماسەلەسى ەشقانداي سىن كوتەرمەيدى. سالانىڭ تيىمدىلىگى جوق, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. جىل سوڭىنا دەيىن جاڭا تاسىلدەردى ازىرلەۋ كەرەك», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ول سونداي-اق ەۋروپالىق وزىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, قالدىقتاردى جويىپ, قايتا وڭدەيتىن جاڭا زاۋىتتار سالۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋدى دە نازارعا الدى. «شۆەتسيا, فرانتسيا, جاپونيا سياقتى الەمنىڭ كەيبىر ەلدەرىندە زاۋىتتار ۇلكەن جەردى الىپ وتىرعان جوق, وندا ءتۇتىن مەن ءيىس شىعارمايتىن تەحنولوگيالار قولدانىلادى. سونىڭ ارقاسىندا ءتۇتىن دە, ءيىس تە بولمايدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
ول قوقىسپەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتى ماسەلەلەرىن ازىرلەپ, ونى بالاباقشادان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىن وقۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزۋى قاجەتتىگىن اتاپ ايتتى. «قالدىقتاردى ءبولىپ جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ ءبىزدىڭ ءىس-ارەكەتىمىز بەن مىنەز-قۇلقىمىزدىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالۋى قاجەت. وسى تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ قورىتىندىسىن جىل سوڭىندا ۇكىمەت وتىرىسىندا تاعى تىڭدايمىز», دەپ قورىتىندىلادى ءوز ءسوزىن.