جول-كولىك اپاتى نەگە كوبەيدى؟

جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە جالپى سانى 8,3 مىڭ جول-كولىك وقي­عاسى تىركەلىپتى. جول اپا­تىنىڭ ازايماۋىنا ءتۇرلى جاعداي سەبەپ بولىپ وتىر. ماسەلەن, جۇ­گەنسىز جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول قا­ۋىپ­­سىزدىگى مەن جولدا ءجۇرۋ ما­دەنيەتىن ساقتاماۋى, جىلدام­دىق­تى شامادان تىس اسىرىپ, قار­سى بەتكە شىعىپ كەتۋى, ماساڭ كۇيدە جانە ۇيالى تەلەفوننان كوز الماي كولىك جۇرگىزۋى. مۇنداي وقيعالار الماتى (826 جاعداي) مەن جامبىل (614 جاعداي) وبلىس­تارىندا ءجيى كەزدەسەدى. جۋىردا عانا الماتى وبلىسىنىڭ نارىن­قول اۋىلىندا 15 جاستاعى ءجاس­وسپىرىم 6 وقۋشىنى كولىكپەن قا­عىپ كەتتى. سالدارىنان بەس بالا ءتۇرلى دەنە جاراقاتىمەن اۋرۋ­حا­نا­عا جەتكىزىلدى.

– جول سالاسىنا قاتىستى ءار دە­رەك­تىڭ ارتىندا ادام تاع­دىرى تۇرعانىن ۇمىتپايىق. ەڭ باس­تىسى – قايعىلى وقيعانى بول­دىر­ماۋ­دىڭ ناقتى ناتيجە بە­رەتىن جولدارىن تاۋىپ, جۇ­زەگە اسىرۋ قاجەت. اپاتتى قا­لاي توقتا­تا­مىز؟ ناقتى نە ىس­تەي الامىز؟ وسى با­عىتقا كۇش سالۋ كەرەك. ما­سە­لەن, جول-كو­لىك وقيعالارىن بول­دىر­ماۋ ماق­ساتىندا استانا قالالىق پولي­تسيا دەپارتامەنتى ءتيىستى ءىس-شارا­لار­دى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە بالالاردى جول-كولىك وقيعاسى سالدارىنان بولاتىن جاراقاتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇەۇ بىرلەسىپ, تۇراقتى نەگىزدە ءتۇرلى الدىن الۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزىپ وتىرادى. وسىلايشا, بيىل ەلوردادا بالالاردىڭ جولداعى قاۋىپ­سىز­دىگى, «نازار اۋدارىڭىز, بالالار!» اتتى جەدەل الدىن الۋ ءىس-شا­راسى وتكىزىلدى. قازىرگى ۋا­قىتتا جەدەل ءىس-شارانىڭ ەكىن­شى كەزەڭى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى مەكتەپ جانە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار­دا بالالاردىڭ جولدى كەسىپ ءوتۋى كەزىندە جول قوزعالىسى ەرەجە­لە­رىن ساقتاۋ بويىنشا 4 862 ءدارىس وقىتىلدى. ۆيكتورينالار مەن اڭگىمەلەر جۇرگىزىلدى. بالالار مەن جاس جول ينسپەكتورلارى قا­تىسۋىمەن كولىك قۇرال­دا­رىن جۇر­گىزۋشىلەرىنە جول تاقى­رىپ­تارى بويىنشا جارنا­ما­لار مەن بالالار سۋرەتىن تاراتا وتى­رىپ, جول قوزعالىسى ەرەجە­لەرىن ءبىلۋ بويىنشا 74 سايىس پەن ۆيكتورينالار ۇيىمداستىرىلدى. تارالىمى 1 500 دانادان اساتىن كورنەكى ناسيحاتتىڭ 8 ءتۇرى شىعارىلدى, – دەدى استانا قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتى ىشكى جانە سىرتقى كوممۋنيكاتسيا ءبولىمى باستىعىنىڭ مىن­­دەتىن اتقارۋشى گۇلميرا شىراق­مەتوۆا.

ەلدەگى جول-كولىك وقيعالارى تەك ادام ءومىرى مەن قوعام تىنىش­تى­عىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ قانا قوي­ماي, مەملەكەتتىڭ يميدجىنە دە كەرى اسەر ەتەدى. ويتكەنى تۋريستەر ءۇشىن ساياحاتتايتىن مەكەننىڭ قا­ۋىپ­سىزدىگى ماڭىزدى. سوندىقتان حالىقارالىق قاۋىمداستىقتار جول اپاتى توڭىرەگىندە ءتۇرلى زەرت­تەۋلەر جۇرگىزىپ وتىرادى. مى­­سالى, بۇۇ مالىمەتتەرىنە زەر سال­ساق, جىل سايىن الەمدە 1,3 ميلليونعا جۋىق ادام جول اپا­تىنان قازا تابادى. وقىس وقي­­عا سالدارىنان قاپيادا ءولىم قۇش­­­قانداردىڭ ءاربىر ءتورتىن­شىسى جاياۋ جۇرگىنشىلەر مەن ۆەلو­سي­پەد­شىلەر. ال شامامەن 50 ميلليون ازامات جاراقات الادى ەكەن. ومىرىنە قاۋىپ تونگەندەردىڭ ورتاشا جاسى 5-تەن 29-عا دەيىنگى ازاماتتار.

ال دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا­لىق فورۋمنىڭ رەيتينگىن باعدار­لا­ساق, جول ساپاسى بويىنشا قا­زاقستان 137 ەلدىڭ ىشىندە 93-ورىندا تۇر. ەسكەرە كەتسەك, ەل­دەگى ءاربىر ءتورتىنشى كولىك اپاتى وسى سا­پا­سىز جولداردىڭ سال­دارى­نان بولادى ەكەن.

– كەيىنگى 30 جىلدا جول اپاتىنان كوز جۇمعانداردىڭ سانى اۋعان سوعىسىنان قازا تاپقان اسكەردىڭ سانىنان ءتورت ەسە اسىپ كەتتى. جول اپاتى سالدارىنان بولاتىن ەكونوميكالىق شىعىننىڭ كولە­مى جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزىن قۇرايدى. سا­راپ­شىلاردىڭ پايىمداۋىن­شا, مۇنداي وقيعالاردىڭ كوبە­يۋى­نە ەمتيحان تاپسىرماي-اق جۇر­گىزۋشى كۋالىگىن وڭاي ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى سەبەپ بولىپ وتىر. مۇنداي «تەگىن ەمتي­حان­­دى» مەردىگەر كومپانيا­نىڭ قىز­مەتكەرلەرى دە, ماماندان­دى­رىل­­عان حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى دا ۇسىنىپ ءجۇر. جىل سايىن جول ەرەجەلەرى ەمتيحانىن تاپسىرۋشىلاردىڭ سانى ورتا ەسەپپەن 420 مىڭ ادام­­دى قۇراسا, ەڭ تومەنگى جوبا­مەن ولاردىڭ 10 پايىزى, ياعني 42 مىڭ ادام كۋالىكتى ساتىپ الادى. ودان تۇسكەن قاراجاتتىڭ كو­لەڭ­كەلى اينالىمى جىل سا­يىن 8 ملرد تەڭگەدەن اسادى. جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ كەزىندە جەمقورلىققا جول بەرىلگەندىكتەن بۇل مەملەكەتتىك قىزمەت ءتۇرىن ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت مەم­لەكەتتىك كورپوراتسياسى قۇزى­رەتىندە الىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس تا ايتىلدى. سونىمەن قاتار ىشكى ىستەر, تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىكتەرى, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىكتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كە­ڭەس­شى ورگان قۇرىلدى. ونىڭ ۇستىنە ەلدەگى جول ساپاسى دا سىن كوتەرمەيدى. بۇل دا جول-كولىك وقيعالارىنىڭ ارتۋىنا سەپ بولىپ وتىر, – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ولجاس قۇسپەكوۆ.

بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ نەگىزگى جولى – جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنە دۇرىس دايىنداۋ جانە ۇيرەتۋ. ىشكى ىستەر مينيس­تر­لىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ماجى­لىسىندە سويلەگەن سوزىندە پرەزي­دەنت تە بۇل ماسەلەنى سىنعا العان ەدى. «كەيىنگى ءۇش جىلدا ج­ول-كولىك وقيعالارىنىڭ سانى 9 پايىزعا ءوستى. شىن ما­نىن­دە, ءبىز جىل سايىن ءىرى ەلدى مەكەن­دەر­دىڭ حالقىنان ايىرىلىپ وتىرمىز. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن ناعىز قاسىرەت. ءبىز ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ەڭ باستى قۇندىلىق ەكەنىن ۇنەمى ايتامىز. سوندىقتان جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلداۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن, بارلىق ازاماتتىڭ نازارىن جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن مۇلتىكسىز ساقتاۋعا اۋدارۋ كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىر شەشىمى رەتىندە ساقتاندىرۋ كومپانيالارى كولىك جۇرگىزۋ ساپاسىنىڭ فاكتورىن تاريفكە قوسۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل ۇلگىلى اۆتوكولىك جۇر­گىزۋ­شىلەرى ءۇشىن ساقتاندىرۋ قىز­مە­تىن ارزانداتۋعا مۇمكىندىك بە­رەدى.

– جالپى جول قاۋىپسىزدىگى تۋرا­لى ايتقاندا, ءبىز نەنى باقى­لاي الامىز, نەنى باقىلاي المايتىنىمىزدان باستاۋىمىز كەرەك. مەملەكەت قاۋىپسىزدىكتى دە, با­قى­لاۋدى دا ارتتىراتىن ين­فرا­­­قۇرىلىمدى بەلسەندى تۇردە قۇرۋدا. الايدا ەڭ الدىمەن بۇل ماسەلەدە كولىك جۇرگىزۋ مادە­نيە­تىنە كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك. جول-كولىك وقيعاسىن, ءتىپتى ادام شىعىنىن تۋدىرۋى مۇمكىن كىشىگىرىم قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا تولىق توزبەۋشىلىكتى قالىپتاس­تىرۋ كەرەك. استانا جانە ال­ما­تى قالالارىندا بەينە­با­قى­لاۋ كامەرالارىن ورناتۋ جۇر­­گىزۋشىلەرىمىزدى قاۋىپ­سىز­دىك بەلدىكتەرىن تاعۋعا, جىل­دام­­دىق رەجىمىن ساقتاۋعا ت.ب. ۇيرەتكەنى انىق. سون­­­­دىقتان بۇل ۆەكتوردى ءارى قاراي جالعاستىرۋ كەرەك. تەك وسى ارا­­لىقتا جول ەرەجەلەرىن تۇراقتى تۇردە ۇستانۋى ءۇشىن ساقتاندىرۋشىلارعا جول قوز­عا­لىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋ­شى­لار تۋرالى مالىمەتتەرگە قولجە­تىمدى ەتۋ قاجەت. بۇل ءار ازاماتتىڭ كولىك جۇرگىزۋ ءستيلىن كورۋگە جانە ولاردى ساقتاندىرۋ تاريفتەرى ار­قىلى ىنتالاندىرۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى. بۇگىندە ساقتاندىرۋ قۇنىنىڭ كوتەرىلۋى جول قوزعا­لى­سى ەرەجەلەرىن بۇزۋ جول-كولىك وقيعاسىنا اكەپ سوققاندا جانە ساقتاندىرۋ تولەمى بول­عان جاعدايدا قولدانىلادى. بىراق قۇقىق بۇزۋشى جازادان قۇ­تىلا الاتىن جاعدايلار بار. بىرىنشىدەن, ءالى كۇنگە دەيىن جۇرگىزۋ­شىلەر پاترۋلدىك پو­لي­تسيا­نى جانە ساقتاندىرۋ كوم­پا­نياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن شاقىرماي-اق زارداپ شەككەن تاراپ اۆتوكولىكتى جوندەۋدى وتەۋ تۋرالى كەلىسەدى. ەكىنشىدەن, تا­جىري­بەلى جۇرگىزۋشىلەردىڭ كو­مە­­گىمەن جكو-دان اۋلاق بولۋ­عا بولادى. ۇشىنشىدەن, كەي­بىر جول قوزعالىسى ەرەجە­لە­رىن بۇ­زۋ­شىلار باسقا جۇرگىزۋ­شى­لەر­دىڭ اپاتقا تۇسۋىنە سەبەپكەر بولادى. ال جاڭاعى جولدا ءجۇرۋ ەرەجەسىن بۇزعان ازامات سىتىلىپ كەتەدى. جول بويىندا اپاتتىق جاعداي تۋعىزاتىن, وزگەلەرگە قاۋىپ توندىرەتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ ساقتاندىرۋ قۇنىن ارتتىرۋدى ۇسىنامىز, – دەدى ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ وكىلى سەرگەي گاۆريلوۆ.

ايتپاقشى جول-كولىك وقيعا­لا­رىنا ءۇي جانۋارلارى دا سەبەپ بولادى. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كومي­تەتىنىڭ مالىمەتىنشە, رەسپۋب­لي­كا­لىق تراسسالاردا 300-دەن استام قاۋىپتى ۋچاسكە بار. وسى جىلدىڭ سوڭعى بەس ايىندا جانۋارلار 32 جازاتايىم وقيعاعا سەبەپ بولعان. سالدارىنان 8 ادام قازا تاۋىپ, 41 ادام زارداپ شەككەن.

«قازاۆتوجول» ۇك» اق ءباس­پا­سوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, ەلىمىزدە جانۋارلاردىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن جول-كولىك وقيعالارىنىڭ كوپ تىركەلگەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ۋچاسكە­لەرىندە جول قىزمەتكەرلەرى جىل­قى مەن سيىردىڭ مۋلياجدارىن ورناتىپ جاتىر.

بىزگە شەتەلدىك تاجىريبەنى دە ەسكەرۋ قاجەت. ويتكەنى جولدا­رىنىڭ قۇرىلىسى جاعىنان بىزگە ۇقساس وڭتۇستىك كورەيا ەلىندە جول اپات­تارىمەن جىلدامدىقتى شەك­تەۋ ارقىلى كۇرەسەدى. سول ەلدىڭ عالىمدارى جول-كولىك وقي­عا­لارىن زەرتتەي كەلە, جىل­دام­دىقتى 10 پايىزعا قىسقارتۋ ارقىلى ادام ءولىمىن 50 پايىزعا ازايتۋعا بولادى دەگەن تۇجىرىم جاسادى.