سايلاۋ با­تىر­­شا- ۇلى: ەگەمەندىك ازاتتىعىمىزدى ايقىندادى

– 90-جىلدارعا دەيىن كسرو اتتى تەمىر قۇرساۋدان بوسانىپ شىعۋ, تاۋەلسىز ەل بولۋ ەشكىمنىڭ ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەيتىن. الايدا 80-جىلداردىڭ اياعىندا جاعداي كۇرت وزگەرىپ, ازاتتىق ۇراندارى ءجيى كوتەرىلە باستادى. بۇعان نە تۇرتكى بولدى؟

– كەڭەس وداعىن ۇستاپ تۇرعان نە­گىزگى ءۇش كۇش بولعانى بەلگىلى. ءبىرىن­شىسى كوممۋنيستىك پارتيا. ول ەل­دەگى جالعىز پارتيا بولدى, كادر­دىڭ ءبارى سونىڭ قولىندا. ەكىن­شىسى – مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىز­مەتى. كەڭەس وداعىنا قارسى شىق­قان ادامنىڭ ءبارىن اياۋسىز جازا­لاپ وتىردى. ءۇشىنشى كۇش – ارميا. توتاليتاريزم جۇيەسى وسى ءۇش كۇش­كە سۇيەنىپ تۇردى. 1985 جىلى ەل باسىنا گورباچەۆ كەلگەننەن كە­يىن قيىن ءحالدى باسىنان كەشىپ وتىر­عان كسرو-نىڭ ساياسي جۇيەسىن رەفور­مالاپ, قايتا قۇرۋدى باستاپ, ەلدى دەموكراتيالاندىرۋعا باعىت ال­عانىن بىلەسىزدەر. وسى جولدا گور­باچەۆتىڭ ۇلكەن ەڭبەگى بار ەكە­نىن ايتۋ كەرەك. ويتكەنى, ول شىن ما­نىن­دە ءبىلىمدى ءارى دەموكرات ادام بو­لا­تىن. ءبىر پارتيا باسقارعان توتالي­تاريزم جۇيەسىنىڭ قاتە ەكەنىن ءتۇسىندى. سەبەبى, كارل ماركستىڭ ءوزى: «سوتسياليزمدە كوپپارتيالىق جۇيە بولادى» دەپ ايتىپ كەتكەن ەدى. گورباچەۆ سونىڭ سوزىنە سۇيەنە وتىرىپ كوپپارتيالى جۇيە جاسادى.

ارتىنشا كەڭەس وداعىن ۇس­تاپ تۇرعان ءۇش كۇش بىرتىندەپ بول­شەك­تەلىپ, ءار وداقتاس رەسپۋبلي­كا ءوز پارتيالارىن, قوعامدىق-سايا­سي ۇيىم­دارىن قۇرىپ, ازاتتىق جو­لىن­داعى قوزعالىستار پايدا بول­دى. مىنە, وسى كەزدە مەن بۇل وزگەرىستەردىڭ بوستاندىققا جول اشىپ بەرگەنىن ءتۇسىندىم. ويتكەنى ديپلومات رەتىندە كوپ ەلدە جۇمىس ىستەگەن بولاتىنمىن. ەۋروپانىڭ دا, ازيا مەن افريكانىڭ دا ساياسي جۇيەلەرىن جاقسى بىلەمىن. وسى كەزدە گورباچەۆتىڭ ساياسي رەفورمالارى وداقتاس رەسپۋبليكالار ءۇشىن ازاتتىققا جول اشىپ بەرگەنىنە كوزىم جەتتى.

قازىر كوپ ادامدار گورباچەۆتى «كسرو-نى قۇردىمعا جىبەردى» دەپ كىنالايدى. الايدا, ول ەلدى قۇ­­لات­قىسى كەلگەن جوق, ماقساتى – كوكپ-تىڭ ديكتاتۋراسىنسىز دە­مو­كراتيالىق سوتسياليزم قۇر­ماقشى ەدى جانە كسرو-نىڭ اتىن سۋۆەرەندى (ەگەمەن) رەسپۋبليكالار وداعى دەپ وزگەرتۋدى قالادى. ەگەر ەلدە دەموكراتيا ورناپ, وداقتاس رەسپۋبليكالار ەگەمەندىك السا, وزدەرى-اق وداق قۇرامىندا قالادى دەپ ويلادى.

وسى وقيعالاردىڭ بارلىعى جاپپاي ەگەمەندىك جاريالانۋىنا الىپ كەلىپ, 1990 جىلى 25 قازاندا ءبىز دە مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا­نى قابىلدادىق. نەگىزى بۇعان دەيىن دە ءار رەسپۋبليكانىڭ كونس­تيتۋتسياسىندا «سۋۆەرەندى رەس­پۋب­ليكا» دەگەن ءسوز بار بولاتىن. ءبىز كەيىن «سۋۆەرەندى» دەگەن ءسوز­دى «ەگەمەن» دەپ اۋداردىق. الاي­دا ول كەزدە «مەملەكەت» دەگەن ءسوز جوق ەدى. ال 1990 جىلعى دەك­لا­را­تسيا­نىڭ ەرەكشەلىگى – «مەم­­لەكەتتىك ەگە­مەندىك» تۋرالى قۇ­جات بول­عاندىعى. ياعني ءبىز يمپە­ريا قۇرا­مىن­داعى جاي رەسپۋبلي­كا ەمەس, جەكە-دارا مەملەكەت اتان­دىق. بۇل ۇلكەن ايىرماشىلىق. عاسىر­لار بويى اڭساعان ازاتتىققا جەتەر جولىمىز وسىلايشا باستالدى.

– پرەزيدەنت ايتىپ وتكەندەي, اتالعان دەكلاراتسيا ءبىزدىڭ تاۋەل­­سىزدىك الۋىمىزعا جول اشىپ بەردى. وسى كەزدە قانداي وقي­عالار بولدى؟

– كسرو قۇرامىنان شىعىپ, ازات­تىق الۋدى ەڭ الدىمەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى, ياعني ليتۆا, لات­ۆيا, ەستونيا باستادى. مەن 1991 جىلى ماسكەۋگە سىرتقى ىس­تەر مينيسترلەرىنىڭ وتىرىسىنا قاتى­سۋعا بارعان كەزدە جاسىرىن تۇر­دە ليتۆاعا سوقتىم. ول كەزدە ءبىز ءالى وداق قۇرامىندامىز. ال بال­تىق ەلدەرى تاۋەلسىز­دىك الىپ ۇل­گەر­گەن. ولاردىڭ تاجىريبەسى بىزگە وتە ماڭىزدى ەدى. سول ۋاقىتتا ليت­ۆادا كسرو قۇرامىنان شىعارۋ جۇمىس­تارى­مەن اينالىسقان «سايۋديس» (قوز­عالىس) اتتى قوعامدىق ساياسي ۇيىم بولدى. مەن سول ۇيىم­نىڭ ادام­دارىمەن جولىعىپ, جۇمىس­تارى­مەن تانىسىپ قايتتىم. ولار وداقتان شىعۋدى زاڭ جۇزىن­دە, حالىقارالىق قۇقىققا, بۇۇ جار­عى­سىنا ساي وتە شەبەرلىكپەن كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىردى.

– سوعان قىسقاشا توقتالا كەتسەڭىز.

– بىرىنشىدەن, ولار ەۋروپانى كسرو مەن گەرمانيا اراسىندا بو­لىسكە سالعان مولوتوۆ-ريب­بەن­تروپ پاكتىن قايتا كوتەرىپ, ونىڭ زاڭسىزدىعىن سىنعا الدى. اتال­عان قۇجاتتىڭ كوپشىلىككە جا­ريا­­لان­باعان قۇپيا باپتارىندا ليت­ۆا اۋماعى كسرو-نىڭ مۇد­دەسى­نە كىرەتىن جەرلەر رەتىندە كور­سە­تىل­گەن ەدى. ليتۆالىقتار ماس­كەۋ­دە جو­عارعى كەڭەستىڭ سەسسيا­سىن­دا ما­سەلە كوتەرىپ, وسى پاكتى­نىڭ حا­لىق­قا, ەگەمەندىككە, بۇۇ جارعىسىنا, حا­لىقارالىق قۇقىققا قارسى جاسال­عان قىلمىس ەكەنىن دالەلدەدى.

ەكىنشىدەن, 1940 جىلى كسرو اسكەر­لەرىنىڭ ليتۆا جەرىنە كىرگى­زىلىپ, وداققا قوسىلۋىن وككۋپاتسيا دەپ ايىپتاپ, كسرو-عا ءوز ەرىك­تەر­ىمەن كىرمەگەندەرىن العا تارت­تى. ولار بۇۇ جارعىسىنداعى ء«ار ۇلت ءوز مەم­لەكەتىن قۇرۋعا قۇقى­لى» دە­گەن ءسوزدى, كسرو كونستي­تۋتسيا­سىن­داعى «كەز كەلگەن رەسپۋبليكا كسرو قۇرامىنان شىعا الادى» دەگەن باپتى نەگىزگە الىپ, بارلىعىن زاڭ جۇزىندە جاسادى. سودان كەيىن تاۋەل­سىزدىكتەرىن جاريالاپ, وداق قۇرا­مىنان شىعىپ كەتتى. الىپ يمپە­ريانىڭ ىرگەسى سوگىلۋى وسىلاي باستالدى.

– ءبىز مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرا­لى دەكلاراتسيانى قابىل­دا­عاندا دا, تاۋەلسىزدىكتى جاريا­لا­عاندا دا كەشتەۋ جۇرگەن ەكەنبىز. بۇعان نە سەبەپ بولدى؟

– ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. ازاتتىق الۋدى قالامادىق ەمەس, قالادىق, ارينە. الايدا ەلىمىز­دە­گى دەموگرافيالىق احۋالعا, ياع­ني جەر­گىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ازدى­عى­نا بايلانىستى ءالىپتىڭ ارتىن باعۋعا تۋرا كەلدى. وزدەرىڭىز بىلە­سىزدەر, 20-جىلدارداعى ازامات سوعىسى, 30-جىلدارداعى اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىن, ودان كەيىن ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سالدارىنان حالقىمىزدىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايدى. سولتۇستىك وڭىر­لەر ءتىپتى بوس قالدى دەسە دە بولا­دى. سوعىس اياقتالعان سوڭ تىڭ جەر­­­­لەردى يگەرۋ باستالعاندا سول جەر­­­­دىڭ بارىنە رەسەيدىڭ ىشكى جاق­تارى­­نان كەلىمسەكتەردى اكەلىپ قو­­­نىس­­تاندىردى. مىنە, وسىنداي سو­­لاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن 90-جىل­­داردىڭ باسىندا ءبىز ءوز جەرى­­­مىزدە 44 پايىزدى عانا قۇرا­ساق, سول­تۇستىك وبلىستاردا 25 پا­يىز­­عا دا جەتپەيتىن ەدىك. ونىڭ ۇس­تىنە قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى اۋىل­­دا­ر­د­ا تۇردى. ەسىڭىزدە بولسىن, مەم­­لەكەتتى اۋىلداعى مال باعىپ, قى­مىز-شۇبات ءىشىپ جاتقان ادامدار ەمەس, قالالىقتار باسقارادى. ال ەلى­مىزدىڭ ۇلكەن قالالارىندا نەگى­زىنەن وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ بول­دى. بىز­دەن باسقا 15 وداقتاس رەسپۋب­لي­كا­نىڭ ەشقايسىسىندا مۇنداي كۇردەلى دەموگرافيالىق احۋال بولعان ەمەس.

سول كەزدەرى ءتىپتى سولتۇستىكتەگى كەيبىر قالالارىمىزدا جۇمىسشى­لار كوشەگە شىعىپ: «ەگەر قازاق­ستان كسرو قۇرامىنان شىعاتىن بولسا, ءبىز ءوز جەرىمىزبەن بىرگە رە­سەي­گە قوسىلامىز» دەپ ۇراندات­قان ميتينگىلەر دە بولدى. قازىر ول جايىندا كوپ ايتىلمايدى, الايدا سول ۋاقىتتا سولتۇستىك ايماقتا سەپاراتيزم كورىنىستەرى وتە كۇشتى ەدى. ەگەر ءبىز ەلدەن بۇرىن تاۋەلسىز بولامىز دەپ ارەكەت ەتكەندە الگى سەپاراتيستەر كوتەرىلىپ, ازامات سوعىسى بولىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. 1991 جىلى قىركۇيەك ايىندا ورالدا قانداي جاعداي بولعانىن بىلەتىن شىعارسىزدار. كسرو-نىڭ جان-جاعىنان جيىلعان كازاكتار جيىن جاساپ, ورال اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىن قۇرعىسى كەلدى. سول كەزدە ءبىزدىڭ ۇكىمەت تاراپىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, وعان سەرىكبولسىن ءابدىلدين توراعا بولسا, مەن ونىڭ ورىنباسارى رەتىندە كازاكتار ب ۇلىگىن باسۋعا تىكەلەي قاتىستىم. مىنە, ەل ىشىندەگى قاۋىپ-قاتەردىڭ سالدارىنان ءالىپتىڭ ارتىن باعۋعا تۋرا كەلدى دەپ وتىرعانىم وسى. ءبىزدىڭ ەگەمەندىكتى دە, تاۋەلسىزدىكتى دە كەش جاريالاۋىمىز ۇلكەن ساياساتپەن جۇزەگە اسىرىلعان دۇنيە. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز جەرىمىزدى شاشاۋ شىعارماي, قاقتىعىسقا, ازامات سوعىسىنا جول بەرمەي, ءبىرتۇتاس كۇيدە ازاتتىق الا الدىق.

– دەگەنمەن, سول تۇستا بيلىك باسىن­دا الدىمەن كسرو-دان شى­عۋدى قالاماي, كەيىن رەسەيگە قوس­ىلۋدى كوزدەگەن ادامدار بول­عان دەسەدى. راسىندا سولاي ما؟

– ءيا, تاۋەلسىزدىك الۋدان قو­رىق­قان ادامدار بولعانى راس. جوعارىدا 1991 جىلى ماسكەۋدە وداقتاس رەسپۋبليكالار سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ القا وتىرىسىنا قاتىستىم دەدىم عوي. سول جيىندا مەن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك العانىن نەگىزگە الا وتىرىپ, كەڭەس وداعىندا رەسپۋبليكالار اراسىندا تەڭدىك جوق ەكەنىن سىناپ ءسوز سويلەدىم. «وداقتى قۇرىپ وتىرعان رەسپۋبليكالاردا تەڭدىك بولۋى كەرەك. ال ءبىز تەڭبىز بە؟ جوق. سىرتقى ساياساتتىڭ ءبارى ماسكەۋدىڭ قولىندا. بىزدە, وداقتاس رەسپۋبليكالاردا سىرتقى الەممەن ەشقانداي بايلانىس جوق. نە بولىپ جاتقانىن بىلمەيمىز» دەپ اڭگىمە اۋانىن ازاتتىق الۋعا اۋداردىم. سول جەر­دە ءبىزدىڭ سوزدەرىمىزدى جازىپ الىپ, رەسپۋبليكا باسشىلارىنا جىبەرگەن. ەلگە كەلگەندە مەنى پرەمەر-مينيستر ۇزاقباي قارامانوۆ شاقىرىپ الىپ: «سايلاۋ, سەن نە ىستەپ جاتسىڭ؟ بۇنىڭ قالاي؟» دەپ سۇراق قويدى. سول جەردە ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا مىناداي ديالوگ بولدى.

– ءبىز قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز؟ نە ءوزىمىزدىڭ ۇشاعىمىز جوق, نە تراكتورىمىز بەن كولىگىمىز جوق. ونىڭ ءبارىن ماسكەۋ بەرەدى. ەگەر ودان ءبولىنىپ, سوسىن رەسەي بىزگە تەحنيكاسىن بەرمەي قويسا, قالاي مەملەكەت بولامىز؟ جاياۋ جۇرەمىز بە؟ – دەدى ول.

– ۇزەكە, ءسىز قازىر «ۆولگا» ءمىنىپ ءجۇرسىز. ال تاۋەلسىزدىك الساق, «مەرسەدەس» مىنەسىز, – دەدىم.

– قالايشا؟

– ءبىزدىڭ قازبا بايلىعىمىز بار. سونى شەتەلگە ساتىپ, پايدا تابا­­مىز. ونىڭ ءبارىن بۇرىنعىداي ماس­­كەۋ پايدالانبايدى, وزىمىزدە قالا­­دى. وزگە مەملەكەتتەرمەن ساۋ­دا-ەكو­نوميكالىق بايلانىستى جول­عا قويا­مىز. ال رەسەيدىڭ تاۋارلارىن بىز­دەن باسقا ەشكىم المايدى. ولار وز­دەرى-اق بىزگە ساتۋعا مۇددەلى بولادى.

– ءبىز قازىر رەسەيمەن كونفەدە­راتسيا قۇرىپ, سوعان كىرە تۇرا­مىز دا, رەسەيدىڭ اقشاسىن, تەحني­كاسىنىڭ پايدالانىپ, كەيىن شىعىپ كەتە سالامىز, – دەدى ول.

– ۇزەكە, رەسەيدىڭ قۇرامىنا كىرە­مىن دەپ قول قويساڭىز ءبىتتى, ولار ءسىزدى ەشقاشان شىعارمايدى. سون­دا ماڭگىگە قالامىز. سون­دىق­تان قازىر مۇمكىندىك بولىپ تۇرعان ۋا­قىت­تا شىعىپ كەتۋىمىز كەرەك, – دەدىم.

كەيىن 1991 جىلدىڭ قازان ايىندا بۇۇ-داعى كسرو دەلەگاتسياسىنا مۇشە رەتىندە اقش-قا بارعاندا تاسس اگەنتتىگىنىڭ تىلشىسىنە ارنايى سۇحبات بەرىپ, ءبىز مەملەكەتتىك ەگەمەندىكپەن شەكتەلىپ قالماي, تاۋەلسىزدىككە جول تارتاتىنىمىز تۋرالى ايتتىم. مەنىڭ سول ءسوزىمدى ەلدە ۇناتپاعان ادامدار دا كوپ بولدى.

سول جولى مەن قازاق ديپ­لو­مات­تارىنىڭ اراسىنان ءبىرىن­شى بولىپ اقش استاناسى ۆاشينگ­تونعا بارىپ, مەملەكەتتىك دەپارتا­مەن­تى (ولاردىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيستر­­لىگى) مەن سەناتىنا كىرىپ, «قازاق­ستان دەكلاراتسيامەن شەك­تەل­مەي تا­ۋەل­سىزدىككە بارا­دى» دەپ ءبىزدى قول­داۋىن سۇرا­دىم. سونىڭ ارقاسىندا ولار بىزگە قول­داۋ ءبىلدىرىپ, ەڭ ءبى­رىن­­شى بولىپ الما­تىدا قازاق كسر-ىندە ءوز ەل­شى­لىكتەرىن اشتى. بۇل بۇكىل الەم­نىڭ نازارىن ەلىمىزگە اۋدار­عان وقيعا بولدى. كەيىن ءبىز تاۋەل­­سىزدىكتى جاريالاعاندا امەري­كا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءبىزدى مويىنداعانى بەلگىلى.

– سايلاۋ اعا, وتكەن جىلى پرەزي­دەنتىمىز رەسپۋبليكا كۇنىن قايتارىپ, ەلىمىزدىڭ باس­تى مەيرامى دەپ جاريالادى. سون­دا رەسپۋبليكا كۇنى قا­لاي­شا تاۋەل­سىزدىك كۇنىنەن جوعا­رى بولىپ كەتتى دەپ سۇراق قويا­تىندار بار.

– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋعا جاساعان العاشقى قادامى­مىز بولدى. جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم, وسى قۇجات ارقىلى ءبىز «مەم­لەكەت» اتاندىق. پرەزيدەنت بۇل نارسە­نى اۋادان الىپ وتىرعان جوق. ەگە­مەندىك نەمەسە تاۋەلسىزدىك تۋرالى قاۋلىنى ەشقاشان جال­عىز ادام شىعارمايدى, ەلدىڭ پارلامەنتى قابىلدايدى. ويتكەنى مەملەكەتتى ءبىر ادام قۇرمايدى. ماسەلەن, اقش-تى الايىق. ولار­دا تاۋەلسىزدىك تۋرا­لى زاڭ جوق. ولار تاۋەلسىزدىك تۋرا­لى دەكلاراتسيانى 1776 جىلى قابىل­دادى. سول كۇن اقش-تىڭ تاۋەل­سىزدىك كۇنى, باستى مەرەكەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. سول سياقتى 1990 جىلى 12 ماۋسىمدا رەسەيدىڭ جوعارعى كە­ڭەسى مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرا­لى دەكلاراتسيا قابىلدادى. وسى­لاي­شا ب.ەلتسين باسقارعان رەسەي فەدە­راتسياسى كرەملدەن ءبولىنىپ كەتتى. كەيىن پۋتين بيلىككە كەلگەننەن كەيىن ول كۇندى «رەسەي كۇنى» دەپ وزگەرتتى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ – ۇلكەن سايا­ساتكەر, ديپلومات. حالىق­ارا­لىق ساياسات پەن قۇقىقتى بەس ساۋ­ساعىنداي بىلەتىن تۇلعا. ول حالىق­ارالىق تاجىريبەنى نەگىزگە الا وتىرىپ, ءبىزدىڭ «مەملەكەت» اتانعان كۇنىمىزدى ەلىمىزدىڭ باس مەرەكەسى دەپ جاريالاپ وتىر. سوندىقتان بۇل جەردە ەشقانداي تۇسىنىسپەۋشىلىك بولماۋعا ءتيىس. رەسپۋبليكا كۇنى – شىن مانىندە ءبىزدىڭ ۇلتتىق مەرە­كەمىز بولۋعا لايىق كۇن!

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن  –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»