مەديا قۇندىلىق: ەۆوليۋتسيا جانە ەتيكا

اپتالىقتىڭ ەكىنشى كۇنى دە قاتىسۋشىلار لەگى ازايمادى. الاڭ بۇل جولى قويۋشى-سۋرەتشى يۋليا كراۆچەنكونىڭ «بالامالى شىندىق» كورمەسىمەن اشىلدى. جاساندى ينتەللەكت الەۋەتىن پايدالانىپ, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا كوز تاستاعان digital تۋىندىلار كوپشىلىك كوكەيىنە وي سالادى.

– بۇل كورمە – كوپ جىلعى ەڭبەك پەن ىزدەنىستىڭ جەمىسى. مەن جا­ساندى ينتەللەكتىنى بولا­شاق, ونداعى ورنىمىز جانە الەم­دى تەحنولوگيانىڭ قالاي وزگەر­تە الاتىنى تۋرالى ويلاۋعا كومەك­تە­س­ەتىن ونەر تۋىندىلارىن جاساۋ ءۇشىن قولداندىم, – دەدى يۋليا كراۆچەنكو.

تەحنولوگيا – مەديانىڭ نەگىزى. اسىرەسە جاساندى ينتەللەكت – تسيفرلى الەمنىڭ جاڭالىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىنە جول اشاتىن كونتەنت جاساۋشى قۇرال. باسقوسۋدا «MediaWaves digital» اگەنتتىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رۋسلان سىزدىقوۆ جاساندى ين­تەل­لەكتىڭ مۇمكىندىگى مەن كەر­ە­عار تۇسىن كەڭىنەن ايتتى. نەي­روكرەاتوردىڭ سوزىنشە, تەح­نو­لوگيانىڭ دامۋى جەكە دەرەك­تەردىڭ كوپكە جاريالانىپ كەتۋى, الاياقتىق, اقپاراتتىق سوعىس, قاۋىم­د­ى مانيپۋلياتسيالاۋ, جۇيە­سىز دامۋ, جۇمىسسىزدىق سىن­دى ماسەلەلەردىڭ ورشۋىنە تۇرتكى بولادى.

– قازىر جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن كارتينالارعا جان ءبىتىرۋ قالىپتى دۇنيەگە اينالدى. ولگەن ادامنىڭ داۋسىن قويۋ دا تاڭسىق ەمەس. جاساندى ينتەللەكت بىزگە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىنى راس. بىراق ونىڭ وزىندىك سالدارى بار. ياعني ينتەرنەت كەڭىستىكتە فەيك اقپارات كو­بەيەدى. ارينە, ونىڭ ءىزىن انىق­تاۋ تاسىلدەرى دە شىعا بەرەدى. الايدا بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا زيانىن تيگىزىپ ۇلگەرەتىنى انىق. وسى ورايدا جۋرناليستەرگە كومەكتەسەتىن مىنا «Otter Ai», «Heygen Ai», «ChatGPT», «Midjourney», «Clips» نەيرو جۇيەلەرىن قول­دا­نۋعا كەڭەس بەرەمىن. بۇل جۋرنا­ليس­تەردىڭ جۇمىسىن الدەقايدا جەڭىلدەتەدى. ماسەلەن, «Otter Ai» – ديكتوفونعا جازىلعان سوز­دەردىڭ قاي سپيكەردىڭ قاي جەر­دە سويلەگەنىن ءدال انىقتاپ بەرە­دى. «Heygen Ai» – تارتىمدى مار­كەتينگتىك بەينەلەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن گەنەراتور. اقپاراتتىق پورتالدارعا تسيفرلى جۇرگىزۋشى رەتىندە ۇسىنۋعا بولادى. كەز كەلگەن بەينەنى الامىز, ونى قوسىمشادا ارلەپ, بىرنەشە تىلدە اقپارات وقىتۋعا بولادى. بۇرىن سويلەپ تۇراتىن جاساندى ينتەللەكتىگە قىرۋار قارجى جۇمسالسا, قازىر ءبىر عانا قوسىمشا كومەگىمەن ءبارىن ۇيلەستىرۋگە بولادى. وسىلايشا, كونتەنت جاساۋ اياسىن ەسەلەدىك. قوسىمشالاردى قولدانۋ ارقىلى جىلدامدىق تا ارتتى. ەسەسىنە شى­عىنىمىزدى شامامەن 40 پا­يىزعا ازايتتىق. دەسەك تە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ نارىق­تا ەڭبەك كۇشىن الماستىرۋى­نا باي­لانىستى جۇمىسسىزدىق كوبەيىپ وتىر. بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى ءارى قاراي ارتپاسا, تومەندەمەيدى. ويتكەنى ەندى قوعامدا جارناما اگەنتتىكتەرى, قولداۋ قىزمەتى, جۇر­گىزۋشى سىندى ماماندار ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي سەندەلەدى, – دەدى سپيكەر.

سپيكەردىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. قازىر بەلگىلى ءبىر سالا عانا ەمەس, ادام دا قوعامدا ءوز ورنىن تابۋ ءۇشىن مەيلىنشە تسيفرلانۋى قاجەت. باسەكەلەستىكتىڭ ءباسى ارت­قان ۋاقتا جۋرناليستەردىڭ دە جۇ­مىسى قيىندادى. وسى رەتتە تاري­حى تەرەڭنەن باستاۋ الاتىن مەرزىمدى باسىلىمدار دا كوشتەن قالماۋعا بارىن سالىپ جاتىر.

– مەديا سەكۋند سايىن جە­تىلىپ جاتىر. مەرزىمدى با­سى­لىم­داردىڭ ونىڭ لەگىنە ۇنە­مى ىلەسۋگە قاۋ­قارى بولا بەر­مەيتىنىن مو­يىن­داۋ كەرەك. سونىڭ وزىندە اقپاراتتىق كەڭىس­تىكتە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ­عا ۇدايى ۇمتىلامىز. بۇل رەتتە جاستاردان ۇيرەنەرىمىز كوپ. مە­نىڭ­شە, بولاشاقتا ءجۋرناليستىڭ جۇمىسى كوماندالىق جۇمىسپەن كورىنەدى. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە وداقتاس بولعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىر­ازىندا جۋرناليست بولىپ جۇمىس ىستەدىم. بايقاعانىم, سىزدەردە شەتەلدىك تىلشىلەر ەركىن جۇمىس ىستەيدى. قازىر قازاق­ستان مەيلىنشە مەديا كەڭىستىكتە كونتەنت جاساپ جۇرگەندەردى زاڭ اياسىندا ۇستاۋعا تىرىسادى. بۇل ءبىر جاعىنان دۇرىس. ويتكەنى قازىر اقپارات اعىنى كۇشتى زاماندا ونى ءبىر ادامنىڭ تالداۋ جاساپ, باقىلاۋدا ۇستاۋى مۇمكىن ەمەس. سىزدەردە ءبىزدىڭ «Sputnik.kz» اقپاراتتىق پورتالى سەكىلدى ءبىراز فيليال جۇمىس ىستەيدى. ءبىز قازاقستانمەن ءالى دە بايلانىسىمىزدى نىعايتۋىمىز كەرەك. 2020 جىلى «روسسيسكايا گازەتا» سىزدەردىڭ رەسپۋبليكالىق باس باسىلىمدارىڭىز – «Egemen Qazaqstan» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىمەن اقپارات­تىق بايلانىس ورناتقان, – دەدى «روسسيسكايا گازەتا» ورتالىق ازيا وڭىرلىك وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى دميتري ەۆلاشكوۆ.

ەلىمىزدە تەحنولوگيا تۋىن­دات­قان تالاپتاردى ەڭسەرىپ, مەديادا كوش باسىندا تۇرعان ينتەرنەت رە­سۋرستاردىڭ ءبىرى – «Tengrinews.kz» اقپارات پورتالى. اقپاراتتىق با­سى­لىم بىر­نەشە جىل قاتارىنان وتان­دىق رەيتينگتىڭ الدىڭعى ورىن­دارىنان تۇسپەي كەلەدى.

– ءبىز 24 ساعات بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيمىز. ساپالى, سارالان­عان, تەكسەرىلگەن اقپارات تاراتامىز. ءارى الەۋمەتتىك جەلىدەگى ءار قوسىمشادا بەلسەندىمىز. كەي­بىرەۋلەر ءۇشىن ءبىز Instagram-دا ال­دىڭعى قاتاردا بولۋىمىز مۇم­كىن. ال كەيبىرەۋلەرىنە Telegram-دا. جىلدان-جىلعا جۋرناليستيكا سالاسىندا تالاپ كۇشەيە بەرەتىنى انىق. ءبىز برەند بولىپ قالىپتاستىق دەسەك بولادى. اقپاراتتىق ورتادا ءوز بەدەلىمىزدى بىرقالىپتى ساقتاپ كەلەمىز. سوندىقتان ءبىز ۇنەمى دامۋ باعىتىمىزدى جەتىل­دىرىپ وتىرامىز. ماسەلەن, بەل­گىلى ءبىر پلاتفورما ءوزىنىڭ الەۋە­تىن جوعالتۋى مۇمكىن. ال بەل­گىلى ءبىر قوسىمشالاردىڭ تانىمال­دى­لىعى ارتۋى ىقتيمال. سايكەسىن­شە, ءبىزدىڭ اقپارات تاراتۋ ايدىنى دا وزگەرىپ وتىرادى. قازىر مەديا اپتالىق ءوتىپ جاتىر, مۇن­داعى اقپاراتتاردى ءبىز­دىڭ ارىپتەستەر ءدال سول ساتتە ۋا­قى­­تىلى جازىپ, وڭدەپ, حالىق­قا ۇسى­نىپ وتىر. وزگە دە جاڭا­لىق­تار سولاي وپەراتيۆتى جازىلادى. اۋديتوريانىڭ نازارىن اۋدارا الاتىنداي كەز كەلگەن مۇمكىندىكتى كونتەنت جاساۋدا قولدانامىز, – دەدى «Tengrinews.kz» باس رەداكتورى ولجاس مىرزاعاليەۆ.

رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق پورتالداردان بولەك, وڭىردە ءجۇرىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ مۇم­كىندىگىن ۇتىمدى پايدالانىپ, ءوز كورەرمەندەرىن جيناپ ۇلگەر­گەن ايماقتىق بۇقارالىق اق­پا­رات قۇرالدارى دا بار. ولار­دىڭ قاتارىندا «Caspian News» ارناسى بار.

– بىرىنشىدەن, سيۋجەتتىڭ ءوزىنىڭ قۇرىلىمى تۇرعىسىنان بىزدە جاڭاشىلدىق بار. ءبىز ءداستۇرلى ارنالارداعى سەكىلدى ديكتوردىڭ كومەگىمەن جاڭالىق تاراتپايمىز. ءبىز دايدجەست, ياعني «Euronews»-ءتىڭ فورماتىن پايدالانامىز. وبلىستىق ارنا بولساق تا, جان-جاقتا مەنشىكتى تىلشىلەرىمىز ارقى­لى باتىس ايماقتىڭ اقپارا­تىن قامتيمىز. الەۋمەتتىك جەلى­لەر­دى ۇتىمدى پايدالانامىز. وندا ەففەكت 3 سەكۋند دەگەن بار. ءسىز سيۋجەتتىڭ باسىنا بەرەتىن اق­پاراتتى بەرىپ, ادامدى تار­تىپ ۇيرەنسەڭىز, ول قارالىم جي­نايدى. ال باستاپقىداعى اقپا­راتىڭىز سۋ بولسا, اۋديتوريا سوڭىنا دەيىن كۇتىپ وتىرمايدى. ءبىر عانا قيمىلمەن كەلەسى ۆيدەوعا اۋىسا بەرەدى. سوندىقتان جۋرناليستەر جان-جاقتى جۇمىستانادى. ال ول جۇمىستانعانى ءۇشىن, ياعني الەۋمەتتىك جەلىدە جاقسى قارالىم جيناعان تىلشىگە مىندەتتى تۇردە سىياقى بەرىلەدى. مەنىڭ نەگىزگى ماماندىعىم تەحنيكا سالاسىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان, ءبىز جاساندى ينتەللەكتىنى دە ءتيىمدى پايدالانىپ ءجۇرمىز. ستۋديانىڭ وزىندە رەسپۋبليكالىق «حابار» ارناسىنداعىداي روبوت كامەرالار جۇمىس ىستەيدى. ەشقانداي وپە­­راتورسىز رەجيسسەردىڭ ءوزى باس­­قارادى. ارنانى ودان ءارى جەتىل­دىرۋ ءۇشىن العا قويعان ماق­سات­­تارى­مىز جەتەرلىك. سوعان سايكەس, شتاتتى ۇلكەيتىپ, قارا­جاتتى كوبەيتۋ ماسەلەسىن ويلاس­تى­رىپ جاتىرمىز. كوپ نارسە قا­راجاتقا كەلىپ تىرەلەدى. ازعانتاي قاراجاتپەن تەلەارنا اشۋدىڭ ءوزى ءبىر كۇش, – دەدى «Caspian News» ارناسىنىڭ ديرەكتورى قازبەك كەرتاەۆ.

ايتا كەتەرلىگى, وبلىستىق باق-تىڭ ىلگەرىلەمەۋىنە جۋرنا­ليس­تەردىڭ جالاقى ماسەلەسى دە كوپ جاعدايدا تۇساۋ بولاتىنى بەلگىلى. وسى تۇيتكىلدى جۇيەلى شەشكەن وڭتۇستىك وڭىردەگى «Taraz24» ارناسى جارقىن مىسال بولا الادى.

– ايماق جۋرناليستەرىنىڭ ءبارى – امبەباپ. ءبىز رەجيسسەرمىز, ءبىز قوناق رەداكتورىمىز, ءبىز وپەراتور دا, مونتاجەر دا بولا الامىز. سوندىقتان جۋرناليستەرگە «ۇشەۋدە بىرەۋ» بولىڭدار دەگەن ۇسىنىس تاستادىم. قازىر YouTube ارنا دەگەن قاتتى دامىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ايماقتا دا سونداي گازەت­تىڭ جانىنان پروداكشندەر كوپ اشى­­لىپ جاتىر. وڭىردەگى مامان­دار جالاقىسى جوعارى وسىن­داي جۇ­مىس­تاردى ىزدەيدى. بۇل تەن­دەن­تسيا­نى توقتاتۋ ءۇشىن كرەا­تيۆ­تى, ەڭبەكق­ور جاستارعا مەن «ۇشەۋ­دە بىرەۋ» دەگەن ۇسىنىس تاستا­­دىم. ياعني ءۇش ماماننىڭ جۇمى­سىن جالعىز ءوزى ات­قار­سا, ءدال سول ءۇش مامان­نىڭ جال­اقىسىن الادى. بۇل ءساتتى جۇ­زەگە استى. قازىر تەلەارنا­دا 2 جى­گىت, 1 قىز كونۆەرگەنتتى جۋر­ناليست قىز­مەتىن اتقارىپ ءجۇر. ولار سمارتفوندارىمەن وزدەرى تۇسىرەدى, جازا­دى, مونتاجداپ ەفيرگە جىبە­رەدى. ال ۇلكەن جينا­لىس­تاردا, اري­­نە, وپە­راتور بولەك, جۋرناليست بو­لەك قىز­مەت اتقارادى. ارىپتەسىم ايتقانداي,  ءبىز دە الەۋ­مەتتىك جەلى­نىڭ الە­ۋەتىن تو­لىق پاي­دالا­نىپ ءجۇر­­مىز, – دەدى «Taraz24» تەلە­ار­­نا­سىنىڭ ديرەكتورى زارينا قۋاتوۆا.

ال «Maqsut Narikbayev University» باسقارما توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى ەربولات مۇحا­­مەد­­جاننىڭ پىكىرىنشە, «Tengrinews.kz» سەكىلدى بەدەل قا­لىپتاستىرۋ ءۇشىن وپەراتيۆتىلىك, تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىكتەرىنەن پايدالانۋدان بولەك, فاكچەكينگ جانە دەزينفورماتسيامەن كۇرەستى الدىڭعى قاتارعا قويۋ قاجەت.

سونداي-اق مەديا اپتالىق­تا وزەكتى ماسەلەلەردەن بولەك, «Qazaqstan» ۇلتتىق ارناسىنىڭ «مىر­جاقىپ, ويان, قازاق!» ءفيلمى­نىڭ پرەمەراسى ءوتتى. ەلىمىزدىڭ, شەتەلدىڭ جەتەكشى مەديا ساراپشىلارى مەن ماماندارى باس قوسقان فورۋم 25 قىركۇيەكتە قورىتىندىلانادى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, Astana Media Week فورۋمىنا ەلى­­مىزدىڭ جəنە شەتەلدەن كەل­­­­گەن 60 مەديايندۋستريانىڭ توپ-مە­­­نەدجەرلەرى, 20-عا جۋىق رەس­­­پۋب­­ليكالىق تەلەارنا جəنە 50-دەن استام پروداكشن-كومپانيا قاتىسىپ جاتىر. سونداي-اق جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ, پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ, ءتۇرلى قوعام­دىق ۇيىمداردىڭ ءباسپاسوز حاتشىلارى جيىنعا كەلىپ, تاجىريبە جيناقتاۋعا مۇمكىندىك الدى.