استىق ءۇشىن ارپالىس

جىل سايىن ءتاپ-ءتاۋىر ونىمگە قول جەت­كىزەتىن قورعالجىن, تسەلينوگراد, زە­رەن­دى, اقكول, بۇلاندى, بۋراباي, ءبىرجان سال اۋداندارىنىڭ بيىل استىقسىز قالاتىن ءتۇرى بار. جاۋىن باستالعانشا از-كەم ەگىندەرىن جيناپ ۇلگەرگەن. گەكتار بەرەكەسى 3-4 تسەنتنەردەن عانا اينالعان. جارتى اي بويى جاۋعان جاۋىننان كەيىن ءبىراز استىق ىسىراپ بولعان سوڭ بۇل كورسەتكىشكە دە قول جەتپەيتىن سىڭايلى. جۇزدەگەن گەكتار القاپتىڭ ەگىنىن بۇرشاق جىعىپ كەتتى. تابيعاتتىڭ توسىن «سىيى» جالعىز بۇل عانا ەمەس, اتباسار, جاقسى, جارقايىڭ اۋداندارىنىڭ ديقاندارى اقبوكەننىڭ ىزىمەن ىلەسىپ كەلگەن بەينەتكە باتىپ وتىر. قازىرگى كۇنى ديقانداردىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, استىقتىڭ ىلعال­دى­لى­عى 30-35 پايىزعا جەتكەن. بۇيىرعان ءداندى جيناپ العاننىڭ وزىندە كەپتىرۋدىڭ ماشاقاتى مول. بۇل تاراپتاعى استىق قابىلداۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتى كۇرت قىمباتتاپ كەتۋى دە ىقتيمال. ءارى اس­تىق كەپتىرەتىن كەشەندەردىڭ ازدىعى بايقالا باستاعان. استىق كەپتىرۋگە قا­جەتتى كەشەننىڭ قۇنى 62 ميلليون تەڭگە توڭىرەگىندە. ۇل­كەن سەرىكتەستىكتەر بولماسا, شاعىن شارۋا­نىڭ قولىنا تۇسپەيتىن قۇرىلعى. ماسە­لە مۇلدەم كۇردەلەنىپ كەتكەننەن كەيىن ديقاندار جەرگىلىكتى ماڭىزداعى توتەن­شە جاعدايدى جا­ريا­لاۋدى ۇسىنادى. سونىمەن بىرگە اس­تىق­تىڭ ىلعالدىلىعىنا بايلانىستى ەلەۆاتورلاردىڭ ءتاريفىنىڭ وسپەۋىن قاتاڭ قاداعالاۋ قاجەت. ەگەر تاريف ءوسىپ كەتەتۇعىن بولسا, ونسىز دا زور زيان شەگىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرى­لىمدارى قوسىمشا شىعىنعا ۇشى­راي­دى. ەرتە كوكتەمدە اقمولالىق ديقاندار بيىلعى جىلى تولەيتىن بولىپ ميل­ليونداعان نەسيە الدى. قازىر ديقاندار سول قارىزىنان قالاي قۇتىلامىز دەپ سارى ۋايىمعا سالىنىپ وتىر. تىعىرىقتان شىعارار جالعىز جول – قارىزدىڭ تولەۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ. سونداي-اق سۋبسيديانىڭ بارلىق ءتۇرىن تولەۋ ءبىرشاما دەمەۋ بولار ەدى. جابايى جانۋارلاردان كەلگەن شىعىندى وتەۋ جولدارىن قاراستىرسا, ول دا ءبىرشاما كومەك. استىق كەپتىرەتىن كەشەندەردەگى جۇمىستى تولىققاندى جۇر­گىزۋ ءۇشىن قوسىمشا جانار-جاعارماي ءبولۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. «ازىق-ت ۇلىك ۇق» اكتسيونەرلىك قوعامى استىقتى قابىلداۋ ماسەلەسىن وڭىنان شەشكەنى ابزال. سوندىقتان دا ولارعا بيدايدىڭ ءار تونناسىن 120 مىڭ تەڭگەدەن قابىلداۋعا ۇسىنىس جاسالۋعا ءتيىستى.

مىنە, وسىنداي قىرۋار ماسەلە بار. تاياۋدا ەگىنجايداعى شارۋا ىڭعايىن كوزىمىزبەن كورمەك بولىپ, زەرەندى اۋدانىنا قاراستى قوشقارباي اۋىلىنداعى «قوشقارباي» سەرىكتەستىگىندە بولىپ, استىق ءۇشىن ارپالىستىڭ بەتالىسىن كورىپ قايتتىق. جاعداي ءماز ەمەس.

– بيىلعى كۇزگى وراق كوڭىل كونشىتپەي تۇر, – دەيدى سەرىكتەستىك ديرەكتورى قايىر­كەن حاسەنوۆ. مىنە, قىركۇيەكتىڭ ورتاسى­نا دا كەلىپ قالدىق, ءالى ءبىر كۇن دالا توسىندە دۇرىس جۇمىس ىستەي المادىق. جارتى اي ىشىندە ەكى ايدىڭ ىلعالى ءتۇستى. كۇن اشىقتا 500 گەكتار ەگىندى اتجالعا جىقتىق. سۋدا قالىپ بارا جاتقان سوڭ ەكى مارتە اۋداردىق. بىراق باستىرىپ ۇلگەرە المادىق. قايتادان جاۋىن جاۋىپ كەتتى. القاپتىڭ ءۇستى كولكىپ تۇرعاننان كەيىن اتجالدار باتپاققا باتا باستادى. ءاربىر اۋدارعان سايىن قاۋىزىنىڭ باسىندا ابدەن تولىپ, ءىسىنىپ تۇرعان بيداي شاشىلىپ كەتەدى. اتجالعا جىعىلعان القاپتاردان ءونىم الامىز دەگەن ءۇمىت ۇزىلگەن.

سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كوكتەمدە نەسيەگە جاڭادان ءتورت كومبايندى ليزينگكە العان. ەگىس جۇمىسىنا 40 ميلليون تەڭگە نەسيە العان. ەن­دىگى ۋايىمى وسى قارىزدى قايتارۋ. ونىڭ ۇستىنە اۋىل تۇرعىندارىنا بەرەتىن پايى بار, جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن تولەۋى كەرەك. تاجىريبەلى ديقاننىڭ ايتۋى­نا قاراعاندا, بيىلعى استىقتىڭ ساپا­سى ناشار. ءتىپتى ناندىق قاسيەتى دە جوق دەۋگە بولادى. تۇقىمعا دا جاراماي­دى. ەگەر كۇن اشىلىپ, جيناي السا, بار ءونىم مال ازىعىنا عانا ۇقساتىلۋى مۇم­كىن.

– جاۋىن باستالعانشا, بيداي ءپىسىپ ۇلگەرگەن, – دەيدى اگرونوم باۋىرجان مولداعاليەۆ. ساباعىنا ءنار بارعاننان كەيىن ماساقتاعى بيداي ءىسىنىپ, قاۋىزىنا سىي­مايتىن بولدى. وزىنەن-ءوزى شاشىلىپ, ءتۇسىپ جاتىر. قاتتى جەل سوقسا, ماساق باسىندا ءدان قالمايدى. ال اتجالعا جىعىل­عان ەگىن كوكتەپ كەتتى. كە­لەر جىلعا قاجەتتى تۇقىم جيناۋ­دىڭ ءوزى مۇڭ بولىپ تۇر. وسىن­داي قيىن­دىق­تار­دان كەيىن الىس-جاقىن شەتەلدەن تاسىمالداناتىن تۇقىمعا سالىناتىن قوسىمشا قۇن سالىعىن الىپ تاستاۋ كەرەك شىعار.

قوشقارباي – شاعىن عانا اۋىل. ءبىر كەزدە 120 ءتۇتىن بولعان, قازىرگىسى قىرىققا جۋىق وتباسى. بالا از بولعاننان كەيىن مەكتەپ تە جابىلعان. سەرىكتەستىك ەلگە مەشىت سالىپ بەرىپتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنىڭ ەرلەرىنە كوزتارتارلىق ەتىپ ەسكەرتكىش ورناتقان. سەرىكتەستىك باسشىسى قايىركەن حاسە­نوۆ­تىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىل جاس­تارىن ەلدەن تۇراقتاندىرىپ قالدىرۋ باعىتىندا ءبىرشاما جوسپارى بار ەكەن. ون جاڭا تۇرعىن ءۇي سالىپ, جاستارعا بەرمەك. جايلى جەر ىزدەپ كەتكەن وسى اۋىل­دىڭ جاستارىن ەلگە شاقىرماق. تۇراقتى جۇمىس تاۋىپ بەرمەك. جاستار اۋىلعا ورالسا, مەكتەپ تە قايتادان اشىلادى ما دەگەن ءۇمىت بار. قۇنى 30 ميلليون تەڭگە تۇراتىن ءبىر ءۇيدى سالىپ ءبىتىرىپتى. قورا-قوپسىسى, گاراجى, مونشاسىمەن بىرگە. بارىپ كوردىك. شىنىندا دا كوز تارتارلىق ەكەن. اتتەڭ, وسىنداي ادەمى ويلار بيىل اۋىل شارۋاشىلىعىنا اۋىر سوققى بولعان قۋاڭشىلىق پەن كۇزگى جاۋىننىڭ كەسىرىنەن قوجىراپ كەتپەسە بولعانى.

اقمولا وبلىسى,

زەرەندى اۋدانى