ۇزدىك وندىق

2011 جىلدان بەرى جاريالاناتىن جىل سايىنعى ەسەپ – جاھانعا ىقپال ەتە باستاعان تەحنولوگيالاردى انىقتاپ بەردى. ايتالىق, 2015 جىلعى ەسەپتە سي­پاتتالعان «CRISPR-Cas9» ناقتى گەنەتيكالىق-ينجەنەرلەۋ قۇ­رالى 5 جىلدان كەيىن نوبەل سىيلىعىن يەلەنىپ, قازىرگى تاڭدا جان­دىكتەر مەن قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى داقىلداردى وسىرۋگە قول­دا­نىلىپ كەلەدى.

الەمنىڭ 20 ەلىنەن 90 عالىم اتسالىسقان بيىلعى زەرتتەۋدە تەحنولوگيالاردىڭ ىقتيمال ىقپالى 5 ءتۇرلى كورسەتكىشپەن سۇرىپتالىپ, ۇزىن سانى 10 جاڭا تەحنولوگيا ءتىزىمى جاسالعان. ولار:

جۇمساق باتارەيالار (flexible batteries). تاعۋعا جارامدى تەحنولوگيالاردى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ەلەكتروندى توقىما سالاسىنا ەنگىزۋدى كوزدەيدى. بۇل قۇرىلعىلاردىڭ ارقاسىندا يىلگىش كومپيۋتەر ەكراندارىنان باستاپ «سمارت» كيىم-كەشەككە دەيىن ەلەكترونيكانىڭ بولاشاعى بارعان سايىن يكەمدى بولا تۇسەدى. گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت. ماقساتى – ادامزات تىر­شى­­لىگىنىڭ شەكاراسىن كەڭەيتۋ. بۇ­گىنگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكت نەگىزىنەن ءماتىن جازۋ, كوم­پيۋتەرلىك باعدارلامالار جاساۋ, بەينەلەر مەن دىبىس­تار­دى دايىنداۋ ماقساتىندا قولدانىلىپ كەلسە, بولاشاقتا بۇل تەحنولوگيا ءدارى-دارمەكتەردى جاساۋ, ارحيتەكتۋرا مەن ينجەنەريا سالاسىندا دا پايدالانىلماق. ەكولوگيالىق ورنىقتى اۆياتسيالىق جانارماي (sus­tainable aviation fuel, SAF). ول اۆيا­تسيا سالاسىن نولدىك كومىر­قىش­قىل قالدىقتار باعىتىندا دا­مىت­پاق. قازىرگى كەزدە ورنىقتى اۆيا­تسيالىق جانارماي اۋە كە­مەلەرى جانارمايلارىنىڭ الەم­دىك سۇرانىسىنىڭ 1 پايىزىن عانا قۇرايدى. دەگەنمەن بۇل كورسەتكىش 2040 جىلعا قاراي 10-15%-عا جەتىپ, 2050 جىلعا دە­يىن­گى اۆياتسيا سالاسىن نولدىك قال­دىقتار جولىنا اكەلۋگە ءتيىس. باكتەريوفاگ. ونىڭ كوز­دەگەنى (designer pha­ges) – ادامزات, جانۋارلار مەن وسىم­دىكتەردىڭ ساۋلىعىن نى­عايتۋ ماقساتىندا ۆيرۋس­تاردى ينجەنەرلەۋ. «Locus Biosciences» ينجەنەرلەنگەن فاگ­­­تاردى انتيبيوتيكقا ءتوزىمدى باك­تەريالارعا قارسى كۇرەسۋ ماق­ساتىندا پايدالانسا, «Eligo Biosciences» وسى ادىسپەن بەلگى­لى ءبىر باكتەريالاردىڭ پاتو­گەن­دىلىگىن تومەندەتىپ كە­لەدى. جان ساۋلىعىن نىعاي­تا­تىن ورتاق ۆيرتۋالدى كەڭىس­تىك­تەر (shared virtual space). ۆير­تۋال­دى ورتاق كەڭىستىكتەر ەكران ال­دىنداعى ۋاقىتتا ادامنىڭ تى­نىعىپ, قالپىنا كەلۋىنە سەپ­تىگىن تيگىزەدى. تۇتىنۋعا جارامدى وسىم­­دىك­تەر سەنسورى (wearable plant sensors). ول الەمدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋىلشار­ۋا­شىلىق دەرەكتەر جيىن­تى­عىن قالىپتاستىرادى. كەڭىستىك وميكتەر (spatial omics). كەڭىستىك وميكتەردىڭ ارقا­سىن­دا مولەكۋلا دەڭگەيىندەگى «جاسۋشا اتلاسى» سالاسىنداعى زەرت­تەۋلەردىڭ جاڭا تولقىنى پاي­دا بولىپ جاتىر. قازىرگى تاڭ­دا مۇنداي تەحنولوگيانى كە­ڭەي­تۋ وتە وزەكتى. جۇمساق نەيروەلەكترونيكا (Flexible neural electronics). جۇيكە جۇيەسىنە اسەر ەتۋ ءۇشىن جەتىك ينجەنەرلەنگەن سىزبانى پايدالانۋ. كەيىنگى كەزدەرى مي-كومپيۋتەر ينتەرفەيسى (مكي) (brain-machine interfaces (BMIs) قۇرىلعىلاردى وي ارقىلى با­قىلاۋدىڭ قاۋقارى مەن الەۋەتى تۋرالى قىزۋ پىكىرتالاس ءجۇرىپ جاتىر. ورنىقتى ەسەپ (sustainable computing). نولدىك ەنەرگيا تۇتىنۋشى دەرەكتەر ورتالىعىن قۇرۋ مەن ەنگىزۋ. جەر شارىنىڭ ەكولوگيالىق داعدارىسى كەزىندە دەرەكتى قولدانۋ دا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. جي ارقىلى باسقارى­لا­تىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيە­سى­نىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىت­تال­عان جاڭا تەحنولوگيالار. دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ وسال تۇستارى COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە انىق كورىندى. ونى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن عالىمدار توبى جي مەن ماشينالىق وقىتۋدى (machine learning) مەديتسينا سالاسىنا ەنگىزە باستادى.

دۇ­نيە­جۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم اياسىندا ساراپشىلار جاسا­عان جاڭا تەحنولوگيالار تۋرا­لى الەمدىك ەسەپ مەملەكەتتەر مەن عالىمدار ءۇشىن ەكونومي­كا­نى ءارتاراپتاندىرۋدا, تەحنو­لو­گيا­لىق دامۋعا قاتىستى ما­ڭىز­دى شەشىمدەر قابىلداۋدا كومەك­شى قۇرال بولا الادى.

 

اينۇر اباي,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى