ءۋالي حاننىڭ مازارى

سان مارتە جورىقتارعا قاتىس­قان, جۇرەك جۇتقان جاۋىنگەر بولىپتى دەگەن دەرەك تە ايتىلادى. 1781 جىلى اكەسى ابىلاي قايتىس بولعاننان كەيىن اكە اماناتىنا سايكەس ارتىندا قالعان ەلى ءۋاليدى ورتا ءجۇزدىڭ حانى ەتىپ سايلايدى. ءۋالي حان پەتەربور  مەن پەكينگە ءوزىنىڭ حان تاعىنا وتىرعانى تۋرالى حابارلاپ, حان رەتىندە تانۋىن سۇرايدى. 1781 جىلى رەسەي مەن قىتاي ءۋالي حاننىڭ حاندىق وكىلەتتىلىگىن مويىنداعان. قاڭتار ايىنىڭ باسىنا تسين يمپەراتورى ءۋاليدى حان دارەجەسىندە ەسەپتەيتىنى تۋرالى حات جولداعان. ءبىرىنشى قاراشادا ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتاندارى مەن بيلەرى اق كىلەمگە سالىپ حان كوتەرگەن. ارادا قانشا جىلدار ءوتتى. ءبىر كەزدە ازۋىن ايعا بىلەگەن ارۋاقتى حان تۋرالى دەرەكتەر دە كومەسكى تارتا باستادى. ءتىپتى جەرلەنگەن جەرى دە ۇمىتىلۋعا تاقاۋ قالعان. تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭىمەن بىرگە, كونە تاريحتىڭ كەبەجەسى اشىلدى. مازار ورناتىلىپ, اس بەرىلدى. ەندى وسى جايلى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتەلىك.    

كەشەگى كەڭەس زامانىندا سول ءداۋىردىڭ يدەولوگياسىنا ساي كۇنى-ءتۇنى جۇمىس جايىن ويلا­عان جاماعات وتكەن تاريح­تىڭ سوقپاعىنان اجىراپ قال­عان بولا­تىن. حان مازارى دا ادە­يىلەپ ىز­دەس­تىرگەننەن ەمەس, ءساتى تۇس­كەندە  تابىلسا كەرەك-ءتى. تۋعان ەل­دىڭ تا­بي­عاتىن, ونىڭ قوي­نا­ۋىنداعى ار­قيلى تابيعي قازى­نا بايلىقتى, جەر-سۋ اتاۋ­لا­رىن قورعاپ جۇرە­تىن ۇلتجاندى­لىعىمەن اتى شىق­قان ايتقاجى قازبەكوۆ قازاقستان اۋىلىنا كۇيەۋ بولىپ كەلەدى. ءبىر جىلى قازاقستان اۋىلىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان بوزداقتارعا ارناپ اس بەرىپتى. سول استا قازاقتىڭ قا­رىمدى قالام­گەرى, ەلدىڭ ابىز اق­ساقالى ەستاي مىرزاحمەتوۆ تە بو­لىپتى. اس ۇستىندە وتكەن-كەت­كەن زامان­نىڭ ەل ەسىندە قالاتىن قيلى-قيلى كە­زەڭدەرىن قاۋزاپ, اڭگىمە ايتىلماي ما؟ سونداي اڭ­گىمەنىڭ ءبىر جۇيەسىندە قازاقستان اۋىلى­نىڭ ازاماتى ەسلام اقساقال اۋىل ىرگەسىندەگى «حان سۇيەگى» دەپ اتالاتىن توبە بار ەكەندىگىن ايتقان كورىنەدى. جاڭاعى قاستەرلى ورىندا جالعىز ءۋالي حان عانا ەمەس, تورە تۇقىمىنان الدەنەشە ادام, شامامەن وتىزعا جۋىق ءمايىت جەرلەنگەن ەكەن. ويتكەنى زيراتتىڭ اۋقىمى اجەپتاۋىر. تاريحتىڭ تىلسىم سىرلارىن قوينىنا بۇككەن توم­پەشىكتەر تومپايىپ جاتىر. ەسلام اقساقال با­لا كەزىندە الدەكىمدەردىڭ وسى زي­راتتى تالاي رەت قازعاندىعىن كورگەن ەكەن.

– ءبىر جولى, – دەيدى ەسلام اقساقال, – اكەممەن بىرگە ءشوپ شابۋعا باردىم. اكەم ءشوپ شاۋىپ جۇرگەندە مەن توبەنىڭ ەتەگىندەگى جاسىل شالعىندا ويناپ ءجۇر ەدىم. ءشوپ اراسىنان الدەبىر سۇيەك تاۋىپ الدىم. سول سۇيەكتى اكەلىپ, اكەمە كورسەتكەن ەدىم.

– بۇل – ادامنىڭ سۇيەگى, – دەدى اكەم, – توبەنىڭ باسىنا اپارىپ ءوز ورنىنا زيراتقا كومەيىن. وبال بولادى عوي, ادام سۇيەگى, ونىڭ ۇستىنە ارۋاقتى تورە تۇقىمىنىڭ مايىتتەرى جاتقان قاسيەتتى مەكەن.

اكەم قۇران وقىپ, سۇيەكتى قايتادان كومدى دەيدى, – دەپ ءسوز ساباقتاعان ەسلام اقساقال.

ول ۋاقىتتا بۇرىنعى وتكەن حان-سۇلتاندار وزدەرىمەن بىرگە تىرشىلىكتە تۇتىنعان التىن, كۇمىس بۇيىمدارىن بىرگە كومدىرەتىن سالت بولعان دەگەن ۇعىم بار ەدى. شاماسى «قارا ارحەولوگتەر» وڭاي ولجاعا قارىق بولعىسى كەلىپ, تىنىش جاتقان زيراتتى اقتارىپ, اسىل بۇيىمدار ىزدەگەن.

اس اياقتالعان سوڭ قازاقستان­دا بولعان  زيالى توپ وكىلدەرى توبەگە شىعىپ, زيرات باسىن ارا­لاپ كورەدى. سوققان جەلمەن ىزىڭداپ كونە ءداۋىردىڭ كيەلى سىرىن شەرتىپ جالعىز تاس جانتايىپ جاتىر ەكەن. ورتاسىنان بولىنگەن. بەتىندە كونە جازۋ بار. كونە جازۋ تاستىڭ بەتىنە اينالا جازىلعان. ال ءدال ورتادا تاستىڭ كىمگە قويىلعاندىعىن مەڭزەيتىن, ايعاقتايتىن دەرەك. اتتەڭ وقۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى مۇك باسىپ قالىپتى. كەيىن جاقيا قاجىعا وقىتقاندا تىرشىلىكتىڭ داۋىلدارى مەن جاۋىندارى توزدىرعان الگى تاستان ءۋالي ابىلاي حان ۇلى دەگەن جازۋ شىعادى. سول ەسكى جازۋ ءماتىنى مىناۋ: «1782 جىلى ءوز ىقتيارىمەن, ەل-جۇرتىمەن, رۋسيا مەملەكەتى پاتشاسىنىڭ قارارى (مەن) ورتا ءجۇزدىڭ حانى (سايلانعان) ءۋالي حان ابىلاي حان ۇلى 1738 جىلى تۋىلىپ, 1820 جىلى فانيدەن باقيعا كوشتى, 86 جاسىندا. جازۋ قىرعىز-قازاق سۇلتانى. سۇلتان-عازى ءۋالي حان بۇيرىعىمەن جازىلدى. اللادان باسقا قۇداي جوق, مۇحاممەد ونىڭ ەلشىسى, ءاربىر جان ءولىم ءدامىن تاتادى. قۇپيا ۇلى دا ۇلاعاتتى اللادان, سىپايىلىق تا اللا تاعالادان».

– كونە جادىگەر تاستى كوكشە­تاۋ قالاسىنداعى ۇلتجاندى ازامات جانات قاسىمنىڭ ليتسەيىنە بالام اسەت الىپ كەلدى. ەندى تاس­تى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ, ورناتۋ ماسەلەسى تۋىندادى, – دەپ ەدى ءبىر كەزدە ءوزى دە تورە تۇقى­مى, ەل اعاسى سانسىزباي مۇقي­تانوۆ, – كراسنوياردا تۇراتىن, تورە تۇقىمىنان تارايتىن كەڭەس قوقىشەۆ شوتا ۋاليحانوۆقا ايتىپ, مازار ورناتامىز دەگەن. ارادا اتتاي ءبىر جىل ءوتتى. جازۋ­شى ەستاي مىرزاحمەتوۆ جيىن-تويدا, ومىرتقادا كەزدەسكەن سا­يىن قالجىڭ ارالاستىرىپ, قاجاي بەرەتىن بولدى.

– ءاي, سانسىزباي, بۇلارىڭ نە؟ تورە تۇقىمى شىنىمەن ابى­­لاي­دىڭ كورگەن ءتۇسى سياقتى بولىپ كەتتى مە؟

سانسىزباي اعاعا الگى ءسوز قام­شى بولعان. ەل ىشىندەگى ساعىنتاي كەنجەتاەۆ ءتارىزدى جومارت جاندار­دىڭ كومەگىمەن ءوزى ۇيىتقى بولىپ مازار تۇرعىزعان. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن كاسىپكەر بوريس كوزلوۆ سالدى دەگەن اڭگىمە ايتىلا باستادى. سانسىزباي اعانىڭ ەڭبەگىنە قيانات بولماسىن دەپ ەل ەسىندەگى ەستەلىكتى تاعى ءبىر تىرىلتسەك, ايىبى جوق شىعار.

اقمولا وبلىسى