رەسپۋبليكانىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسى مەديتسينالىق كلاستەر بويىنشا قارقىندى دامۋ ۇستىندە. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, بۇگىندە ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان جانە شەتەلدىك, وتاندىق ينۆەستورلار ارقىلى شاھاردا ءتۇرلى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ, سالاداعى قىزمەت ساپاسى جاقسارىپ كەلەدى. ەندى سولاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە توقتالىپ وتسەك.
جاڭا ءومىر سىيلاعان قوندىرعى
ماسەلەن, جۋىردا قالاداعى «جۇرەك ورتالىعىندا» ماماندار وتە كەرەمەت وپەراتسيالىق ءادىستى ورىندادى. سونىڭ كومەگىمەن اعزاداعى ەڭ ماڭىزدى ورگانىن الماستىرۋدى قاجەت ەتەتىن ناۋقاسقا دارىگەرلەر LVAD قوندىرعىسىن ورناتىپ بەردى. ناۋقاس – 60 جاستاعى كىسى. دارىگەرلەر وپەراتسيانىڭ ءساتتى وتكەنىن ايتىپ, مۇنداي وپەراتسيا اسقان شەبەرلىكتى تالاپ ەتەتىنىن جانە ونىڭ جوعارى تەحنولوگيالى حيرۋرگيالىق امالعا جاتاتىنىن جاسىرمادى.
وپەراتسيادان شىققان ناۋقاس «جۇرەك ورتالىعىندا» بىلىكتى كارديولوگتاردىڭ باقىلاۋىنا الىندى. دارىگەرلەردىڭ مالىمدەۋىنشە, جاساندى قوندىرعى ارقىلى ەندى ناۋقاستىڭ جۇرەك قىزمەتى جاقسارا تۇسەدى. جالپى مۇنداي اعزاعا قوندىرىلاتىن قۇرىلعىنى ماماندار اۋىر حالگە شالدىققان ناۋقاستارعا كارديوحيرۋرگيالىق جولمەن بۇعان دەيىن دە ورناتقان. رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, جەرگىلىكتى كارديولوگتار وسى كۇنگە دەيىن 10 ناۋقاستىڭ جۇرەك قىزمەتىن LVAD اپپاراتى ارقىلى جاقسارتىپ بەرگەن.
«جۇرەك جەتكىلىكسىزدىگى اۋرۋىنا شالدىققان ناۋقاستار قيمىل-ارەكەت ەتكەن كەزدە ەنتىگىپ, السىرەپ قالادى. ءتىپتى 10-15 قادام جاساعاننىڭ وزىندە تىنىسى تارىلا تۇسەدى, سوندىقتان كوبىنەسە ولار ءبىر بولمەنىڭ ىشىندە قامالىپ ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولادى. ال LVAD يمپلانتاتسياسى مۇنداي ناۋقاستاردىڭ جۇرەگىندە قاندى قاجەتتى دەڭگەيدە اينالدىرىپ, قالىپتى ومىرگە ورالۋىنا, قوعامدىق ورىنداردا جۇمىس ىستەۋىنە, ءتىپتى سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وپەراتسياعا الىنعان ناۋقاس وپەراتسيانىڭ ەرتەڭىنە-اق ورنىنان تۇرىپ, ارى-بەرى كىشكەنە قادام جاساپ, قيمىلداپ, ارەكەت ەتە باستادى», دەدى «جۇرەك ورتالىعىنىڭ» جۇرەك جەتكىلىكسىزدىگى بويىنشا كوورديناتور-دارىگەرى ايناش بالابەكوۆا.
سونىمەن بىرگە مامان الەمدە ءولىم-ءجىتىم بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا جۇرەك, قان-تامىر اۋرۋلارى تۇراتىنىن مالىمدەدى. وسىلاي دەي كەلە, ازاماتتاردى سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا, الكوگولدىك ىشىمدىك ءىشۋ, شىلىم شەگۋ سەكىلدى جامان ادەتتەردەن بويدى اۋلاق ۇستاۋعا شاقىردى. بۇعان قوسا تىم مايلى تاعامدارعا اۋەس بولماي, قيمىل-قوزعالىسقا, سپورتتىڭ جەڭىل تۇرلەرىنە كوبىرەك دەن قويۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
قىزىلشا – قاۋىپتى دەرت
وسىدان ءبىراز كۇن بۇرىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باستاماسىمەن شەتەلدىك ساراپشىلار شىمكەنتكە ارنايى جۇمىس ساپارىمەن كەلدى. ىسكەرلىك ساپار اياسىندا بىلىكتى مەديتسينا ماماندارى قىزىلشا اۋرۋىنىڭ الدىن الۋ مەن ەمدەۋ جولدارى تۋراسىندا حالىقارالىق شەبەرلىك ساباعىن وتكىزدى.
ددۇ-نىڭ وكىلدەرى مەن حالىقارالىق ساراپشىلار العاشقى جۇمىس كۇنى قالاداعى مەديتسينا ۇيىمدارىن ارالاپ, جۇمىس بارىسىمەن تانىستى. حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى ءىس-شاراعا تەك جەرگىلىكتى اق جەلەڭدىلەر عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ جەتى وڭىرىنەن, ءتىپتى كورشىلەس وزبەكستان مەن قىرعىزستاننان دا ەپيدەميولوگتار, مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. دوكتور حوسە حاگان, روبەرتا پاستورە, مينال پاتەل, تەۋن يان سەكىلدى ەۋروپالىق وداقتىڭ حالىقارالىق ساراپشىلارى سپيكەر رەتىندە بايانداما جاساپ, بۇگىنگى زاماندا ادامزاتتى تولعاندىرعان ءتۇرلى اۋرۋدى ەمدەۋدىڭ جاڭا ءادىس-تاسىلدەرى بويىنشا تاجىريبە الماسىپ, ويىن ورتاعا سالدى.
بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا ارنالعان ءۇش كۇندىك وقىتۋ بارىسىندا ترەنينگكە قاتىسۋشىلار ءتورت باعىت بويىنشا ءىلىم الدى. سونىڭ ىشىندە يممۋنداۋ دەرەكتەرىن جيناۋ مەن تالداۋ داعدىلارىن يگەرىپ, ەپيدەميالىق جاعدايدى باقىلاۋدىڭ تىڭ جولدارىن مەڭگەردى. مۇنان كەيىن يممۋنداۋعا جاتاتىن حالىق اراسىنداعى باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگى باياندالدى, قاۋىپ-قاتەرى تالقىعا سالىندى. مۇنان وزگە وڭىرلەردەگى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ءورشۋ قاۋپى دە ماماندار تاراپىنان سارالانىپ, ينفەكتسيالىق اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جولدارى قاراستىرىلدى.
ساراپشىلار سوزىمەن ايتساق, قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازيا اۋماعىندا قىزىلشا اۋرۋى تۇراقسىز ەپيدەميالىق جاعداي تۋدىرىپ وتىر. ياعني سوڭعى ستاتيستيكالىق دەرەك بويىنشا قىزىلشامەن سىرقاتتانعاندار سانىنىڭ وسكەنى بايقالادى. مۇنى ماماندار ءبىرىنشى كەزەكتە پاندەميامەن جانە ۆاكتسيناتسيالاۋدىڭ تومەندىگىمەن بايلانىستىرادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنشە, قىزىلشاعا قارسى يممۋنداۋدى كۇشەيتۋ الەم بويىنشا وسى اۋرۋدىڭ الدىن الۋدىڭ ناقتى كەپىلى سانالادى.
يزرايلدە بىلىكتىلىگىن ارتتىرادى
ددۇ-نىڭ ماماندارى شىمكەنتكە تاجىريبە الماسۋعا ارىپتەستەرىمەن قىزىلشا دەرتىنىڭ الدىن الىپ, ءتيىمدى كۇرەسۋ تاسىلدەرى بويىنشا پىكىر بولىسۋگە كەلسە, شاھاردىڭ مەديتسينا مەكەمەسى ماماندارىنىڭ ءبىر بولىگى يزرايل مەملەكەتىنە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا باردى. قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرلىبەك اسىلبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەرگىلىكتى دارىگەرلەردىڭ ءبىلىم مەن تاجىريبەلەرىن كەڭەيتۋ ءۇشىن قاجەت. سونىمەن بىرگە الداعى ۋاقىتتا مول تاجىريبە جيناپ قايتقان ماماندار ءۇشىنشى مەگاپوليس مەديتسيناسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا زور سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
بۇگىنگى تاڭدا شەتەلدە وقۋدا جۇرگەن دارىگەرلەر جەدەل مەديتسينالىق كومەك, انا مەن بالا ساۋلىعىن جاقسارتۋ مەن ەمدەۋ جۇمىستارى بويىنشا شەبەرلىكتەرىن شىڭداپ جاتىر. وقۋ ماقساتىنداعى ءىس-ساپار ەكى اپتاعا جالعاسادى. جالپى, شىمكەنتتىك دارىگەرلەر وسى جىلدىڭ تامىز, قىركۇيەك, قازان ايلارىندا ءۇش توپقا ءبولىنىپ, يزرايل ەلىندە مەديتسينالىق ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ قايتۋعا جىبەرىلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ءوز كەزەگىندە ءبىرىنشى توپتاعى ماماندار اتالعان مەملەكەتتىڭ بەدەلدى مەديتسينالىق ۇيىمدارىندا كاسىبي شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋمەن اينالىسىپ ءجۇر. يزرايلگە ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن بارعان توپتىڭ قۇرامىندا رەانيماتولوگ, پۋلمونولوگ, اكۋشەر-گينەكولوگ, كارديولوگ, پەدياتر سەكىلدى دارىگەرلەر بار. جالپى, سانىن قوسقاندا 44 مەديتسينا قىزمەتكەرى شەتەلگە اتتاندى.
«وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, يزرايل – الەمدەگى مەديتسينا يندۋسترياسى دامىعان مەملەكەت. ءتىپتى ەرتە زاماننان ەۆرەي حالقى ادامدى ەمدەۋدىڭ قۇپيا سىرىن جەتىك بىلگەن. ال بۇگىنگى تسيفرلىق زامان داۋىرىندە يزرايل جاڭا تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن مەديتسينا سالاسىندا تىپتەن العا وزىپ شىقتى. سوندىقتان ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ماسەلەسىندە جەتىستىكتەرگە جەتكەن ەلمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋ وتاندىق مەديتسينا ءۇشىن وتە ۇلكەن تاجىريبە بولماق. يزرايلدە ءبىلىمىن تولىقتىرىپ كەلگەن ماماندار جەرگىلىكتى ارىپتەستەرىنە بار بىلگەنىن ۇيرەتسە, مەگاپوليستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى الداعى ۋاقىتتا ساپا جاعىنان ءبىر ساتىعا جوعارىلايدى دەگەن سەنىمدەمىز. ء«جۇز ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق» دەمەكشى, ءيزرايلدىڭ مەديتسيناسى تاماشا ەكەنىن بىلگەنىمىزبەن, ناقتى تاجىريبەدە كورمەگەن ەدىك. ەندى ارىپتەستىك بايلانىستىڭ ناتيجەسىندە مۇنداي مۇمكىندىكتى ءوز تاجىريبەمىز ارقىلى بايقاپ كورۋگە كەرەمەت ءسات تۋدى. جالپى تەك مەديتسينادا ەمەس, كەز كەلگەن سالادا ءوزارا تاجىريبە الماسۋ كاسىبي بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا, مامانداردىڭ وزىق تەحنولوگيالاردى ءبىر-بىرىنەن ۇيرەنۋىنە كومەگىن تيگىزەدى. سول سەبەپتى بۇل باستاما ۇلكەن قولداۋ تاۋىپ وتىر», دەدى مەگاپوليستىڭ باس دارىگەرى ن.اسىلبەكوۆ.
GPS ناۆيگاتسياسىنىڭ كومەگى
ءوز كەزەگىندە شىمكەنتتە مەديتسينا قىزمەتىن حالىققا بارىنشا قولجەتىمدى ەتۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار جالعاسىپ جاتىر. ماسەلەن, بۇل قاتاردا مەدبيكەلەردى GPS قۇرىلعىسىمەن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا باستامانى اتاپ وتۋگە بولادى. بۇگىنگى تاڭدا ەمحاناداعى ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى وزدەرىنە تيەسىلى ۋچاسكەلەردى ارالاۋ بارىسىندا الدىنان اۋرۋى اسقىنعان نەمەسە دەنساۋلىعى كۇرت ناشارلاعان ناۋقاستار شىعىپ قالسا, دەرەۋ قولىنداعى قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن قاجەتتى دارىگەردى شاقىرتىپ بەرە الادى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى GPS ناۆيگاتسياسىمەن قالاداعى №6 ەمحانانىڭ مەدبيكەلەرى جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى. جاڭا قۇرىلعىلار 36 ماماننىڭ قولىندا ءجۇر. سونىمەن بىرگە وسى اپپارات ارقىلى مونيتوردان ەمحانانىڭ اۋماعىندا تىركەۋدە تۇرعان ازاماتتاردىڭ ناقتى مەكەنجايلارى مەن ناۋقاستار تۋرالى دەرەكتەر كورىنىپ تۇرادى. تسيفرلى جۇيەگە نەگىزدەلگەن اپپارات دارىگەرلەرگە حالىقتان كەلىپ تۇسەتىن ءوتىنىش-شاعىمداردى مۇمكىندىگىنشە ازايتۋعا, بالا ءولىمىن بولدىرماۋعا, مەديتسينالىق كومەكتى دەر كەزىندە جانە ءوز دەڭگەيىندە كورسەتۋگە, ءتىپتى, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزۋگە كومەكتەسەدى.
«قالالىق №6 ەمحانادا مامىر ايىنان باستاپ ۇزدىك وزىق تاجىريبەلىك ورتالىعىنا كوشۋ بويىنشا دايىندىق جۇمىستارى باستالدى. وسى ماقساتقا وراي ايماقتىق مەدبيكەلەرگە امبەباپ پروگرەسسيۆتى پاتروناج مودەلىن تولىق ەنگىزۋگە GPS ناۆيگاتسياسى ىسكە قوسىلدى. قازىرگى تاڭدا ەمحانادا جۇمىس ىستەيتىن 40-قا جۋىق مەدبيكە اتالعان ناۆيگاتسيالىق قۇرالمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. جاڭا تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن مەديتسينا ساپاسىن جاقسارتساق دەگەن جوسپارىمىز بار. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋدى جانە ناۋقاستاردىڭ ساپالى مەديتسينالىق كومەككە ۋاقىتىلى جۇگىنىپ وتىرۋىن كوزدەيدى. العا قويعان جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قازىر ايماقتىق مەدبيكەلەر ۋچاسكەلەردى ارالاۋ كەزىندە كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەردىڭ اۋلادا ويناپ ءجۇرىپ دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تۋعىزاتىن جاراقات الىپ قالماۋى ءۇشىن ولاردىڭ اتا-انالارىنا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر.
سونداي-اق GPS ناۆيگاتسياسىنىڭ ءبىر پايداسى ديناميكالىق باقىلاۋدا تۇراتىن ازاماتتاردى جوسپارلى پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋگە شاقىرۋ ماسەلەسىندە مەدبيكەلەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى. جاڭا قۇرىلعىنىڭ ۇتىمدى جەرى, ەگەر پاتسيەنتتەر اراسىندا شۇعىل مەديتسينالىق كومەك تۋىنداعان جاعدايدا GPS ناۆيگاتسياسىنىڭ باتىرماسىن باسۋ ارقىلى باس دارىگەردىڭ ورىنباسارىنا, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى مەن باس مەدبيكەنىڭ تەلەفونىنا شاقىرتۋ كەلىپ تۇسەدى. سول شاقىرتۋعا قاراي دەر كەزىندە مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلەدى. سونداي-اق GPS ناۆيگاتسياسىنىڭ تيگىزەر پايداسى جۇمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا ىقپالى زور. ياعني, قۇرىلعى ارقىلى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۋچاسكەلەردى ارالاۋ بارىسىنداعى ءاربىر جۇرگەن باعىتتارى بەلگىلەنىپ وتىرادى. تسيفرلىق جۇيە قولدانىلماعان بۇرىنعى ۋاقىتتا مامانداردىڭ ءوز اۋماعىن قانشالىقتى ارالاپ, ناۋقاستاردىڭ ۇيىنە بارعانىن انىقتاۋ قيىن بولاتىن. جاڭا قوندىرعى بۇل ءىستى جەڭىلدەتىپ, مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىندا اشىقتىق پەن مولدىرلىكتى قامتاماسىز ەتتى. ەندىگى جەردە قىزمەتكەرلەر باقىلاۋدىڭ بار ەكەنىن بىلگەن سوڭ جۇمىس ساپاسىنا دا بارىنشا ءمان بەرەدى دەگەن ويدامىز», دەدى قالالىق №6 ەمحانا باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى داستان جوراەۆ.
سونىمەن قاتار ماماننىڭ ايتۋىنشا, ەمحانادا ۇزدىك تاجىريبەلىك ورتالىق جۋىردا جۇمىسىن باستادى. بۇل كەلۋشى ناۋقاستار تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىنا قاتىستى شاعىمداردى ازايتۋعا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا ەمحاناعا بولىنگەن قاراجاتتى تولىق يگەرۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جۇيەلى اتقارۋعا باعىتتالعان. وسى ورتالىق ارقىلى ءارى دارىگەرلەر جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن ءجىتى باقىلاۋعا الادى. ءوز كەزەگىندە وسى اتالعان باستامالاردى قولعا الۋعا ءتيىستى قاراجات مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ قارجىسىن دۇرىس يگەرۋدىڭ ناتيجەسىندە تابىلىپ وتىر. ەگەر ەمدەۋ مەكەمەسى سىزىقتى مەجەدەن اسىپ كەتپەسە, ۇنەمدەلگەن قاراجاتتى ءتيىستى قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋعا, قىزمەتكەرلەرگە ۇستەمەاقى تولەۋگە, جالپى مەديتسينا ساپاسىن ارتتىرۋعا بايلانىستى كەز كەلگەن باستامانى قارجىلاندىرۋعا قۇقىلى. ەمحانا وكىلىنىڭ ايتۋىنشا بۇگىنگى تاڭدا مەديتسينا ۇيىمى 80 پايىزعا كەرەكتى قۇرالدارمەن جابدىقتالعان.
قورىتا ايتقاندا, مەگاپوليستە تەك مەديتسينانىڭ ساپالى قىزمەتىنە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە فارماتسەۆتيكا سالاسى مەن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتاردىڭ وندىرىسىنە دە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ماسەلەن, «تاسساي» يندۋستريالدى ايماعىندا ورنالاسقان «ەكو فارم» جشس كاسىپورنى بۇگىندە مەديتسينالىق بۇيىمدار مەن جەكە قورعانىس قۇرالدارىنان قورعانىش كيىمدەرىن, وباعا قارسى جيىنتىقتار مەن ماسكالاردى شىعارۋدا ۇلكەن نارىققا جول اشتى. زاماناۋي ۇلگىدە جابدىقتالعان ءوندىرىس ورنى اتالعان جوبانى ىسكە اسىرۋعا جالپى قۇنى 3,4 ملرد تەڭگە جۇمسادى. كاسىپورىن جىلىنا 600 مىڭ دانا قورعانىس كيىمدەرىن 17 ءتۇرلى ۇلگىدە شىعارادى. ونىڭ سىرتىندا مەديتسينالىق كيىم مەن ىشكيىمنىڭ 500 مىڭ داناسى, مەديتسينالىق ماسكالار مەن رەسپيراتورلاردىڭ 100 ملن داناسى, مەديتسينالىق قورعانىس كوزىلدىرىگىنىڭ 1 ملن داناسى بار. «ەكو فارم» ونىمدەرىنە, اسىرەسە, ىشكى نارىقتان استانا, الماتى, تۇركىستان, قاراعاندى قالالارىنان سۇرانىس كوپ ءتۇسىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە زاۋىت باسشىلىعى قازىر تاڭدا كورشى ەلدەرمەن دە تاپسىرىس قابىلداۋ بويىنشا ءتيىستى كەلىسىمشارتتار جاسالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. 1,5 گەكتارعا جۋىق اۋماقتى الىپ جاتقان كاسىپورىندا وسى كۇندە 250-دەن اسا ادام ەڭبەك ەتەدى.