ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا پاراديگماسى ءوندىرىستىڭ بارلىق نەگىزگى فاكتورى – ەڭبەك, ادام كاپيتالى, رەسۋرستار مەن تەحنولوگيالار الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا نەگىزدەلىپ وتىر. بۇل باستامالار ەكونوميكا سالالارىنىڭ جۇمىس ىستەۋ تەتىگىن تولىعىمەن وزگەرتەتىنىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون.
اتقارۋشى بيلىك, ورتالىق جانە وڭىرلەر جۇيەسىندەگى ءوزارا قارىم-قاتىناس لوگيكاسى قايتا قارالدى. سالىقتىق ىنتالاندىرۋدىڭ, نورماتيۆتىك جانە قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ جاڭا شارالارى ەنگىزىلەدى. جالپى, بيىلعى جولداۋدا جۇزدەن استام ءتۇرلى يدەيا مەن ۇسىنىس بار, ولار باعىتتاردىڭ بارىنشا كەڭ سپەكترىن قامتيدى جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ بىرىڭعاي جۇيەلىك كەشەنىنەن قۇرىلادى.
شيكىزاتتى ءوز ەلىمىزدە وڭدەۋگە باسىمدىق بەرىلەدى. مەملەكەت باسشىسى باعدارلامالىق ارناۋىندا وتاندىق ەكونوميكانىڭ درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. جولداۋدا ونەركاسىپتىك نەگىزدى قالىپتاستىرۋ كەزىندە ءوزىمىزدىڭ شيكىزاتتى, كادرلار مەن تاۋارلاردى, باسقاشا ايتقاندا, وزىمىزدە نە بار سونى بارىنشا پايدالانۋ ماڭىزدىلىعىن ايتتى.
ايتالىق, كەيبىر وتاندىق وندىرۋشىلەر وزىمىزدە بولا تۇرا شيكىزاتتى سىرتتان الادى. سەبەبى وزىمىزدە قىمباتقا تۇسەدى نەمەسە باسقا دا سەبەپتەرى بار. ول ءۇشىن ەلىمىزدە ءتيىمدى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ جانە ەل اۋماعىندا ونەركاسىپتى وقشاۋلاۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدا قازىرگى ۋاقىتتا نەگىزىنەن شەتەلدە جۇزەگە اسىرىلاتىن تابيعي رەسۋرستاردى قايتا وڭدەۋدى ەل اۋماعىندا ىسكە اسىرۋ – پەرسپەكتيۆالىق شەشىم. وسىلايشا, ۇكىمەتتىڭ الدىندا عىلىمي-تەحنيكالىق بازاسىمەن شەتەلدىك كومپانيالاردى تابيعي قازبالاردى قايتا وڭدەۋدى ەل اۋماعىنا كوشىرۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ جانە ىنتالاندىرۋ مىندەتى تۇر. مۇنداي فورمۋلانىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تيىمدىلىگى وراسان. اتاپ ايتقاندا, جەرگىلىكتى حالىق تۇراقتى جوعارى جالاقى تولەنەتىن جۇمىس ورىندارىنا يە بولادى, شەتەلدىك ينۆەستورلار شيكىزات لوگيستيكاسىنا شىعىنداردى قىسقارتادى, مەملەكەت ءۇشىن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كولەمى ۇلعايادى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ولار الەۋمەتتىك ساياساتقا (جايلى مەكتەپتەر مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىن سالۋعا) باعىتتالادى. سونىمەن بىرگە مۇندا وڭدەۋ ونەركاسىبى ءۇشىن شيكىزاتتىڭ جەتكىلىكتى كولەمىن قامتاماسىز ەتۋگە نازار اۋدارۋ وتە ماڭىزدى. ويتكەنى كاسىپورىننىڭ تۇراقتى جۇمىسى ءۇشىن شيكىزاتتى ۇزدىكسىز جەتكىزۋ قاجەت. بۇل ماسەلەدە ءتيىمدى باعا بەلگىلەۋ ماڭىزدى. ويتكەنى تەڭگەرىمسىزدىك نەمەسە باسقا كاسىپورىندارعا زيان كەلتىرەتىندەي, كەيبىرەۋلەر ءۇشىن نەگىزسىز جەڭىلدىكتى شارتتار بولماۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى ىقتيمال شىعىنداردى ءتۇسىنىپ, ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ وسى باعىتىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
وفتەيك كەلىسىمدەرى وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ الەۋەتىن ارتتىرادى. مەملەكەت باسشىسى رەتتەلەتىن ساتىپ الۋلارداعى وفتەيك-كەلىسىمشارتتاردىڭ ۇلەسىن 10%-عا دەيىن جەتكىزۋدى تاپسىردى. بۇل وتاندىق بيزنەسكە قانداي پايدا اكەلەتىنىنە توقتالساق. ءوندىرىسى دامىعان ەلدەردىڭ بارىندە دە وفتەيكەرلەر ەكونوميكادا بەلسەندى قىزمەت اتقارادى. وفتەيك كەلىسىمشارتىنسىز بيزنەستىڭ ۇزاقمەرزىمدى جانە ءتيىمدى دامۋىن ەلەستەتۋ قيىن. ماڭىزدى جاعدايلاردىڭ ءبىرى – ۇزاقمەرزىمدى قارجىلاندىرۋ جوسپارى. وفتەيك كەلىسىمدەرى بەلگىلى ءبىر جوبا شەڭبەرىندە وندىرىلۋگە ءتيىس ونىمدەردى ساتىپ الۋمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل جوبانى, ياعني ەندى وندىرىلەتىن ءونىمدى الدىن الا قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وسىلايشا, مەملەكەت وتاندىق بيزنەستى جەڭىلدەتىلگەن شارتتارمەن نەسيەلەۋ تەتىكتەرىن قولدانباي, قارجىنى تىكەلەي قۇيماي, نارىقتىق تەتىكتەر ارقىلى قارجىلاندىرادى. بۇل جاعدايدا وتاندىق ءوندىرۋشى تاۋاردى ءوندىرۋ ءۇشىن كاپيتالدى الدىن الا الادى. ماسەلەن, ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى تۇرىندەگى تاپسىرىس بەرۋشى قاجەتتى تاۋاردى ساتىپ الادى. كەيىنگى 5 جىلدا «سامۇرىق-قازىنا» 107,5 ملرد تەڭگەگە وسىنداي 389 كەلىسىمشارت جاساسقان ەكەن. بۇل جالپى ساتىپ الۋ كولەمىنەن 21 ترلن تەڭگەگە ايتارلىقتاي از ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان بۇل جۇيەنى ۇلعايتۋ وتاندىق بيزنەسكە ۇلكەن كومەك بولارى انىق. مەملەكەت باسشىسى سونىمەن بىرگە 3 جىل ىشىندە رەتتەلەتىن ساتىپ الۋلارداعى وتاندىق قامتۋ ۇلەسىن 60%-عا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى. بۇل مەملەكەتتىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىپتە جۇمىس ىستەيتىن وتاندىق بيزنەس ءۇشىن ەلەۋلى قولداۋ كورسەتۋ دەگەن ءسوز. حالىقارالىق تاجىريبەدە مۇنداي كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋدىڭ ءتۇرلى ءادىسى بار. ماسەلەن, جەڭىلدەتىلگەن شارتتار بويىنشا كرەديت بەرۋ, سالىقتىق پرەفەرەنتسيالار بەرۋ جانە ت.ب. ەلىمىزدە بۇل تەتىكتەر قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعانىمەن, ونى ارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت وتاندىق بيزنەس ءۇشىن كورسەتىلەتىن قولداۋ كولەمىن كەڭەيتۋگە نيەتتى.
جاڭارتىلعان ەنەرگەتيكا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى قازىردىڭ وزىندە كۇن تارتىبىندە تۇر. كورشى ەلدەرگە تاۋەلدى بولماس ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىمىزدى پايدالانۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى الداعى بەس جىلدا كولەمى كەمىندە 14 گب بولاتىن جاڭا ەنەرگەتيكالىق قۋات ەنگىزىلەدى. 2023 جىلى ەكىباستۇز گرەس-1 ءبىرىنشى بلوگىن قايتا جاڭارتۋ اياقتالىپ, ستانسادا بارلىق 8 بلوك جۇمىس ىستەيتىن بولادى. گرەس-2 كەڭەيتۋ جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا, گرەس-3 قۇرىلىسى بويىنشا جوبا باستاۋ جوسپارى تۇر. وسى جۇمىس شەڭبەرىندە جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەنەرگەتيكا سالاسىن باسقارۋ بويىنشا تاسىلدەردى جەتىلدىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, جاھاندىق كۇردەلى سالىمداردىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىرى قازىردىڭ وزىندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا جوبالارىنا تيەسىلى. بۇل ماسەلەدە تابيعاتتى قوسىمشا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن گيدروەلەكتروستانسالاردى سالۋ مەن جاڭعىرتۋعا ەرەكشە ءرول بەرىلگەن. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ بازاسىندا دا «جاسىل» قارجىلاندىرۋدى تارتۋ ءۇشىن الاڭ قۇرىلادى.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق دامۋ ۇيىمى ستاندارتتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورلارىنىڭ قولدانىستاعى ەنەرگيا تيىمدىلىگى ساياساتىن, ونىڭ ىشىندە رەسۋرس ۇنەمدەۋ جونىندەگى نورماتيۆتىك تالاپتاردى ەنگىزۋ جولىمەن قايتا قاراۋ جۇزەگە اسىرىلماق. وسىعان بايلانىستى نورماتيۆتەن تىس تۇتىنۋ كەزىندە جوعارى تاريف بەلگىلەي وتىرىپ, جاڭا تاريفتىك ساياساتتى ازىرلەۋ باستالدى. ماسەلەن, 2029 جىلعا قاراي ونەركاسىپتە ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن – 15, ەنەرگەتيكا سەكتورىندا 10 پايىزعا تومەندەتۋ, ءبىر اۋدان بىرلىگىنە ەنەرگيا تۇتىنۋدى – 15, جان باسىنا شاققانداعى ەنەرگيانى تۇتىنۋدى 10 پايىزعا قىسقارتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سۋدىڭ دا سۇراۋى بار. سۋ تاپشىلىعى بيىل ەلدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى فەرمەرلەردى كوپ شىعىنعا باتىردى. سۋ رەسۋرستارىن جىلىنا 40 مىڭنان 150 مىڭ گەكتارعا دەيىن ساقتاۋدى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وزىق سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جوسپارلانعان. مۇنداي ءتاسىل ەلىمىزگە سۋ بايلىعىن ماقساتتى پايدالانا وتىرىپ, ودان ءارى ۇقىپتى قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلەكتر, جىلۋ جانە سۋ – جايلى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ەڭ قاجەتتى نەگىزگى تاۋار. ولاردى ۇنەمدەۋ ەلىمىزدەگى نەگىزگى جاڭا تۇرمىستىق مادەنيەتكە اينالادى.
بۇل رەتتە بارلىق تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى ءۇشىن 5-7 جىل مەرزىمگە تەڭ نارىقتىق تاريفتەر ەنگىزىلەدى. كەپىلدەندىرىلگەن ۇزاقمەرزىمدى تاريف ينۆەستيتسيالاردى جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە نەسيە قاراجاتىن تارتۋ كەزىندە «بەرىك» كەپىل بولادى. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ, مونوپوليستەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەداۋىر ارتادى. تسيفرلىق باقىلاۋ قۇرالدارى ەنگىزىلەدى, ازاماتتاردىڭ تاريفتىك سمەتالار مەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى ورىنداۋ جونىندەگى اقپاراتقا قولجەتىمدىلىگى كەڭەيتىلەدى.
جايلى ينفراقۇرىلىم بيزنەستىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا وبەكتيۆتى سەبەپتەر بويىنشا جۇك تاسىمالداۋدىڭ سولتۇستىك باعىتى جابىلدى, بۇل ەلدىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن قۇرلىق ينفراقۇرىلىمى ارقىلى جۇك تاسىمالدارىن ۇلعايتۋ ءۇشىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ماقساتتا «دوستىق – مويىنتى», «باقتى – اياگوز», «داربازا – ماقتاارال» سياقتى بىرقاتار ءىرى تەمىرجول جوباسى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» ءدالىزىنىڭ تەمىرجول جەلىسىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتتىلىگى ەكى ەسەگە ارتادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ول جىلىنا 13 ملن توننادان 30 ملن تونناعا دەيىن ارتۋى مۇمكىن. كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتتى پايدالانۋدىڭ تاعى ءبىر تيىمدىلىگى – ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ. ەلىمىز باي اۋىل شارۋاشىلىعى جانە مينەرالدىق رەسۋرستارعا يە, بۇل ونەركاسىپتىڭ جاڭا سالالارىن تارتا الادى جانە تاۋارلاردى تاسىمالداۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جولىمەن كاسىپكەرلىكتى ىنتالاندىرادى. دۇرىس قۇرىلعان لوگيستيكا جۇيەسىنىڭ بونۋستارى – اسىرەسە جۇمىسپەن قامتۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, بيزنەستى جۇرگىزۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردى ازايتۋ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى ۇلعايتۋ جانە ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ.
كرەاتيۆتى يندۋستريا ورتالىقتارى. قازىر بۇل ورتالىقتار استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا شوعىرلانعان. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى وڭىرلەر ءۇشىن دە ءتيىستى جاعدايلار جاساۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل – وتە ورىندى باستاما. جاڭا ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ شەڭبەرىندە ءاربىر وبلىس ورتالىعى مەن ءىرى قالادا كرەاتيۆتى يندۋستريا ورتالىقتارىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى – قاتىسۋشىلارعا كوممەرتسيالاندىرۋعا, ياعني ءوز ءونىمىن نارىققا شىعارۋعا كومەكتەسۋ, ال ءونىم اۆتورلارى كوبىنەسە ءوز ۇسىنىستارىن جۇزەگە اسىرۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولاتىنى راس. وسى تۇرعىدا كەز كەلگەن ازاماتتىڭ اقىل-وي ەڭبەگىن مەملەكەت زاڭمەن قورعاۋعا ءتيىس. زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋدى جەتىلدىرۋ ارقىلى اۆتورلاردى جاڭا ونىمدەر, ادەبي نەمەسە عىلىمي شىعارمالار جاساۋعا ىنتالاندىرامىز. بۇل تاجىريبە الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلىندە بار.
كرەاتيۆتى يندۋستريا زياتكەرلىك ەڭبەك فورمالارىنىڭ كەڭ سپەكترىن قامتيدى: مەديا, كينو, مۋزىكا, ديزاين, ءبىلىم بەرۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسى. بۇل – ءححى عاسىرداعى ءوسۋ نۇكتەسى. بىراق كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ ءىجو-گە قوسقان ۇلەسى 1%-عا جەتپەيدى جانە ونىڭ جۇمىسپەن قامتۋ قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى دە وتە تومەن. سونىمەن قاتار الەمدە كرەاتيۆتى ەكونوميكا ەندى عانا نىعايىپ كەلەدى: بۇۇ 2021 جىلدى حالىقارالىق كرەاتيۆتى ەكونوميكا جىلى دەپ جاريالادى, 2022 جىلى الەمدەگى كرەاتيۆتى يندۋستريالار نارىعىنىڭ كولەمى شامامەن 104,2 ملرد دوللاردى قۇرادى, ال كاپيتالداندىرۋ 2 ترلن دوللاردان استى. بۇل رەتتە جىل سايىن سەكتور اينالىمى 15 پايىزعا وسەدى. سوندىقتان پرەزيدەنت ءوسۋدىڭ بارلىق قاجەتتى جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. بۇل رەتتە استانا مەن الماتى عانا ەمەس, بارلىق ءوڭىر دە داميدى. بۇل ءۇشىن پرەزيدەنت «Astana Hub» سياقتى, وبلىستىق ينفراقۇرىلىم ورتالىقتارىنداعى ناقتى سەكتورمەن تىعىز ۇيلەستىرە وتىرىپ, وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بازاسىندا ءبىرتۇتاس يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە قۇرۋدى تاپسىردى. وندا كرەاتيۆتى بيزنەستىڭ جاڭا وكىلدەرى ءوز ءىسىن ودان ءارى دامىتۋعا مۇمكىندىك الادى.
ايگۇل قاپباروۆا,
سەنات دەپۋتاتى