مەملەكەتتىك باسقارۋ: بيحەۆيوريستىك ءتاسىل

الەمدە ازاماتتار مەن بيزنەس وكىلدەرى ءوز ۇكىمەتىنە ءتيىمدى جانە ۇنەمدى ساياسات جۇرگىزۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ۇكىمەت ساپالى مەملە­كەتتىك قىزمەت كورسەتۋ مەن انا­عۇر­لىم قوماق­تى ناتيجەلەردى قام­تاماسىز ەتە­تىن قاراپايىم جانە ءتيىمدى شەشىم­دەرگە ءزارۋ.

بۇگىنگى تاڭدا ەۋرازيا ايما­عى ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتى – «ايەل­دەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسىن ۇلعايتۋ ولاردىڭ زەينەتاقى جي­ناق­تارىنىڭ ءوسۋى مەن ەكونومي­كالىق دامۋعا الىپ كەلە مە, ال­دە ايەلدەردى ەكونومي­كالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال جاعدايدا قالدىرا ما؟», «جۇ­مىسسىزدىققا بايلانىستى بەرىلەتىن جاردەماقى كولەمىنىڭ ءوسۋى جۇمىسسىزدارعا قولداۋ بولا ما, نەمەسە جالقاۋلىق پەن ازا­ماتتاردىڭ ۇنەمى ۇكىمەتكە ارقا سۇيەۋىنە تۇرتكى بولا ما؟» جانە «سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى اقپاراتتىق كومپانيا بيزنەس وكىلدەرى مەن مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەردىڭ جەمقورلىق پيعىل­دارىن ازايتا ما, الدە ودان دا كەڭ كولەمدەگى جەمقورلىققا الىپ كەلە مە؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كەلەدى.

بيحەۆيوريستىك باعىتقا ال­عاش دەن قويعان مەملەكەتتەر­ – اقش پەن ۇلىبريتانيا. «Nudge» ەڭبەگى جارىققا شى­عۋىمەن, 2010 جىلى ۇلىبري­تانيادا بۇرىنعى پرەمەر-مي­نيستر دەۆيد كەمەرون باسقارعان الەمدەگى العاشقى تۇرتكى قۇرى­لىمى – بيحەۆيوريستىك ينسايت توبى پايدا بولدى. 2015 جىلى اقش-تا باراك وباما «Nudge» كىتابى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى كاسس سانستەيندى اقپارات جانە رەتتەۋ ءىسى جونىندەگى ءوفيستىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندادى.

دۇنيەجۇزىلىك بانك, ەۋروپا­لىق وداق, ەىدۇ جانە بۇۇ سەكىل­دى بەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار دا ءوز قىزمەتىندە بيحەۆيوريستىك زەرتتەۋلەردى كەڭىنەن قولدانىپ كەلەدى.

بيحەۆيوريستىك قۇرىلىمدار­دىڭ قىزمەت ەتۋىنىڭ 3 مودەلى بار: ورتالىقتاندىرىلعان (centralized), ورتالىقسىز­داندى­رىلعان (decentralized), جانە جەلىلىك (networked). ياعني, ولار ۇكىمەت شەڭبەرىندە, ۇكىمەتتەن تىس ورتادا, نەمەسە ۋنيۆەرسيتەت جانە زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اياسىندا قىزمەت ەتەدى. قازىرگى تاڭدا ورتالىقتاندىرىلعان بي­حە­­ۆيوريستىك قۇرىلىمدار اقش, گەرمانيا, فرانتسيا, اۋسترا­ليا, نيدەرلاند سەكىلدى ەلدەردە ورنىققان. ۋنيۆەرسيتەت شەڭبە­رىندەگى العاشقى بيحەۆي­وريستىك ورتالىق 2013 جىلى گار­ۆاردتا پايدا بولدى. وسى سالاداعى ەڭ ءىرى عىلىمي ورتا­لىق كانادانىڭ تو­رونتو ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ روتمان مەنەدج­مەنت فاكۋل­تەتىندە ورنا­لاس­قان. فران­تسۋزدىق نادج جوباسى «Sciences Po»-دا زەرتتەلىپ جاتىر.

بيحەۆيوريستىك عىلىمدى مەم­­لەكەتتىك ساياساتقا ەنگىزۋ الەم بويىنشا كەڭ تارالىپ, مەك­سيكا, يندونەزيا, كۋۆەيت, كەنيا, قاتار, ءباا سەكىلدى ەلدەر BIT (Behavioural Insights Team, UK), ideas42 (Harvard, USA), دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن اتالعان باعىتتا سەرىكتەستىك ورناتقان.

بيحەۆيوريستىك زەرتتەۋلەردىڭ ەۋرازيا ايماعىنداعى مەملەكەت­تىك ساياساتقا ەنگىزىلۋىنە كە­لە­تىن بولساق, بۇرىنعى كەڭەس ودا­عى ەلدەرى وزدەرىنىڭ الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە قاتىستى ساياسي شەشىمدەرىن قا­بىل­داۋ بارىسىندا زاڭنامالىق شارالارعا جانە جاڭا زاڭداردى قابىلداۋعا تىم باسىمدىق بەرە­تىندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. دە­گە­ن­مەن, تەك قۇقىقتىق شارالار قوعامداعى ازاماتتاردىڭ الەۋ­مەتتىك مىنەز-قۇلقىن وزگەر­تۋگە شاراسىز.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان جاعدايىندا كەلەسىدەي بيحەۆيوريستىك تاسىلدەردى قولدانۋ پايدالى:

ۇلىبريتانيانىڭ بيحە­ۆيو­ريستىك ينسايت توبى (BIT) دايىنداعان EAST تۇجىرىم­داماسى. وعان سايكەس مىنەز-ق ۇلىقتى وزگەرتۋ ءۇشىن 4 قارا­پايىم قاعيدات ۇسىنىلادى: قارا­پايىم, تارتىمدى, الەۋمەتتىك جانە ۋاقىتىلى (make it Easy, Attractive, Social and Timely (EAST)) جۇزەگە اسىرۋ. PRECIS تۇجىرىمداماسى (Political support, Resources, Expertise, Coverage, Integration, and Structure) ساياسي قولداۋ, رەسۋرس, ەكسپەرتيزا, قامتۋ دەڭگەيى, ينتەگراتسيا, قۇرىلىم سەكىلدى بولىك­تەردەن تۇرادى.

دەگەنمەن ايماقتا بيحەۆيو­ريستىك باعىتتى ەنگىزۋدە كەدەرگى­لەر بار ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. ولار:

اۋقىمدى ىقپالدان گورى شەكتەۋلى ىقپال جانە ولشەۋگە وڭاي وزگەرىستەرگە نازاردى بۇرۋ دالەلدىك بازانى قالىپ­تاستىرۋعا قاجەتتى زەرتتەۋدىڭ السىزدىگى باتىستىڭ مىنەز-ق ۇلىق تاجىريبەسىن ەنگىزۋدە جەرگىلىكتى الەۋمەتتىك ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرمەۋ ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك سەك­تور ۇيىمدارى شەكتەۋلى ەسەپتىلىگى مەن اشىقتىعى تۋرالى ەتيكالىق ماسەلە

قورىتىپ ايتساق, قا­زاق­ستان مەن ەۋرازيا ايماعى­نىڭ ەلدەرى ساياسي شەشىمدەر قا­بىلداۋدا بيحەۆيوريستىك ءتاسىل­دى بالاما نەمەسە قوسىمشا ءادىس رەتىندە قولدانا الادى. بيحە­ۆيوريستىك ءبىلىم ساياسي سالادا كەڭ تاراعان سايىن سوعۇرلىم كەشەندى ساياسي شەشىمدەردى قابىلداۋداعى قوعامداعى ساياسي ينتەگراتسيا قارىمدى بولادى. ەۋرا­زيا ايماعىنداعى ەكونوميكا عىلى­مى سالاسىندا بيحەۆيوريستىك باعىت­تى ەن­گىزۋ, ۇيىمداستىرۋ جانە دامى­تۋ اسا ماڭىزدى. وسى زەرت­تەۋ­لەردىڭ ناتيجەلەرىن ساياسي شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىندە قولدانۋ ءۇشىن عالىمدار مەن سايا­ساتكەرلەردىڭ ىنتىماق­تاستى­عى جولعا قويىلۋى قاجەت.

 

باۋىرجان سەرىكباەۆ,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى