تۇلەك – «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك»

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دە­رە­گىن باعدارلاساق, قازىر ەلدە 450 مىڭ­نان استام ادام جۇمىسسىز ءجۇر. ونىڭ 130 مىڭى – جاستار. اراسىندا تۇيىن­دە­­مەسىن قۇشاقتاپ, تالاي مەكەمەنىڭ تا­بال­دىرىعىن توزدىرىپ جۇرگەن قۇرا­لاي بولاتبەك تە بار. جۋرناليستيكا ما­ماندىعىن ۇزدىك ديپلوممەن تامامداعان جاس ماماننان جۇمىس بەرۋشىلەر ءبىر جىلدان ءۇش جىلعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلىن تالاپ ەتكەن. تاۋى شاعىلعان ول قازىر ساۋ­دا سالاسىندا ەڭبەك ەتۋگە ءماجبۇر.

«ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا پراكتيكا ۋاقىتىندا بىرنەشە تەلەارنادان, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن ءىس-تاجى­ريبە­دەن ءوتتىم. بەلسەندىلىگىم مەن ۇيىم­داس­تى­رۋشىلىق قابىلەتىمنىڭ ارقاسىندا باسشىلىقتىڭ نازارىنا دا ىلىگەتىنمىن. جاقسى ۇسىنىستار بولدى. الايدا ولار ديپلوم تالاپ ەتتى. كەيىن وقۋىمدى اياقتاپ, تۇيىندەمەمدى جىبەرگەنىمدە, كەمى ءبىر جىلعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلىن سۇرادى. مەن بيىل عانا وقۋ ءبىتىردىم عوي. ءبىز تاجىريبەنى قالاي جينايمىز دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مىنە, ءتورت اي جۇمىسسىز ءجۇر­مىن. جاس ماماندى جۇمىسقا الۋعا كە­لىس­كەننىڭ وزىندە, جۇمىس بەرۋشىلەر بىزگە كوبىنە باسىندا 100 مىڭ تەڭگەگە جۇ­مىس ىستەيسىڭ, سوسىن كوتەرەمىز دەيدى. بىراق بۇل ءبىر ايعا جەتپەيدى. قازىر ەلدە قىم­باتشىلىق, ۇيگە تولەۋىمىز كەرەك, تاماق بار, ودان بولەك قىزداردىڭ شىعىندارى كوپ. سالدارىنان ءوزىم قالاپ تاڭداعان ماماندىعىم بويىن­شا جۇمىس تابا المادىم. ءدال وسىنداي كەدەرگىلەردىڭ سالدارىنان مەنىڭ كەي گرۋپپالاستارىم دا ءوز ماماندىعى بويىن­شا جۇمىس ىستەمەي ءجۇر»,  دەيدى استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ق.بولاتبەك.

قۇرالاي سەكىلدى رەسپۋبليكادا 2 ملن ادام ءوز ماماندىعىمەن جۇمىس ىستەمەيدى. بۇل ستاتيستيكا – جۋىردا جاريالانعان Finprom ساراپشىلارىنىڭ مالىمەتى. مۇنى بەس جىل بۇرىنعى كەزەڭمەن سالىستىرساق, 25%-دان اسىپ جىعىلادى. دەمەك وقۋىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ 40%-عا جۋىعى ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى.

بۇگىندە ەلدە 16-دان 35-كە دەيىنگى جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى الماتى قالاسى (52 536 ادام), تۇركىستان وبلىسى (41 648 ادام), الماتى وبلىسى (34 367 ادام), استانا قالاسى (31 173 ادام), جامبىل وبلىسى (27 384 ادام), قا­راعاندى وبلىسى (23 004 ادام), قوس­تاناي وبلىسى (22 465 ادام) جا­نە اقتوبە وبلىسىنان (21 891 ادام) باي­قالعان. بۇعان قوسا قوعامدا نە ەڭبەك ەتۋگە, نە ءبىلىم الۋعا ۇمتىلمايتىن «جال­قاۋ جاستار» 8%-عا جۋىقتايدى.

تىگىن سالاسىندا 30 جىلدان اس­تام تا­جىريبەسى بار, كاسىپكەر ميراي امان­جولقىزىنىڭ ايتۋىنشا, جاستاردىڭ ەڭبەك ءدامىن تاتپاي جۇرۋىنە كاسىپتىك جا­نە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ولقىلىعى دا تۇساۋ بولىپ وتىر.

ء«بىز, اسىرەسە, جاس قىزداردى جۇمىسقا قابىلدايمىز. ولار 3 جىلدىق كوللەدج­دىڭ وقۋىن اياقتاپ كەلسە دە, ەشنارسەنى بىلمەي كەلەدى. كوپشىلىگىن قايتا باسى­نان باستاپ ۇيرەتىپ الۋعا تۋرا كەلە­دى. العاشقى كەزەڭدە مەن كەلىسىمدى جالا­قى­نىڭ 50% بەرەمىن. بىراق كوپتەگەن مەكەمە تاجىريبەسى مەن وپەراتيۆتىلىگى جوق جاس مامانعا 30%-دان باستاپ ەڭبەكاقى تاعايىن­دايدى. بۇل راسىمەن از بولۋى مۇمكىن. بىراق ول ءبىر اي بويى ءبىر زاتتى عانا تىكسە, وعان زاڭ جۇزىندە تەك تىككەن كيىمىنىڭ اقىسىن عانا تولەي الامىن. ويت­كەنى ول بىزگە دەيىن قاجەتتى ءبىلىم ال­ما­عان. سالدارىنان سىناق مەرزىمىندە ءبى­راز ۋاقىت جۇرەدى. سايكەسىنشە, ايلى­عىن بىردەن كوتەرە المايمىن. بۇ­دان كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنداعى مۇعا­لىم­­دەر­دىڭ بىلىمىنە كۇمان تۋادى. اسىرە­سە پراكتيكالىق مۇمكىندىگى جوق كوللەدج­دەردىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ كە­رەك دەپ ەسەپتەيمىن. قاجەتتى ۆەدومستۆو وكىلدەرىنە تالاي مارتە حات جولداپ, بۇل پروبلەمانىڭ وزەكتى ەكەنىن ايتقانىممەن, ناتيجە كورگەن جوقپىن. ءتىپتى قازىر كەي جەرلەردە ءبىزدىڭ ماماندىقتى وقۋعا تەك 3-اق اي عانا بەرەدى. ەكى اي تەوريا, ءبىر اي پراكتيكا دەپ بەلگىلەنگەن. مەن بۇعان مۇلدەم كەلىسپەيمىن», دەيدى ىسمەر.

نەگىزى مەملەكەت ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ءبىراز رەفورمانى ەنگىزىپ ۇلگەردى. ال بويىنداعى بۇلا كۇشىن بۇعىپ, كوشتەن ىركىلگەندەردى ءبىر قالىپقا سالۋ ءۇشىن جىل سايىن «جاستار پراكتيكاسى», «ديپ­­­­لوممەن – اۋىلعا!», «سەرپىن», «جاس­­­تار – ەل تىرەگى», «جاسىل ەل» سىندى باع­­دارلامالاردى جۇيەلەپ وتىرادى. بى­راق سوڭعى 10 جىلداعى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەمەگەنى ويلاندىرادى.

«قوعامدا مەملەكەتتىك گرانتپەن وقي وتىرىپ, سول ماماندىق بويىنشا جۇمىس ىستەۋدىڭ ءوزى – ۇلكەن ماسەلە. مەملەكەت تاراپىنان جۇمىسسىزدىق كوبىنە جاستاردىڭ قاۋقارسىزدىعى, جۇمىس ىستەگىسى كەلمەي­تىندىگى دەپ ايىپ تاعىلادى. بىراق مەن ونى قولدامايمىن. ينفانتيليزم كوبى­نەسە NEET ساناتىنداعى جاستارمەن باي­­لانىستى. الەمدىك تاجىريبەدە جاس­تار­دىڭ شامامەن 10%-ى وسى ساناتقا كىرەدى. ولاردىڭ قاتارىنا الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان, مۇگەدەك ازاماتتار دا ەنەدى. بىزدە ءوندىرىس ورىندارى كوپ پە؟ ولارعا جۇمىس كۇشى كەرەك پە؟ نارىقتا قانداي ماماندىقتار سۇرانىستا بولادى نەمەسە كۇشىن جويادى دەگەن سەكىلدى ەكونوميكانىڭ كونيۋنكتۋراسىنا ءجىتى تالداۋ جاساپ وتىرۋ قاجەت. مىسالى «ەڭبەك», «سەرپىن», «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوبالارى بار, قاراجات بولىنەدى. بىراق ونىڭ تيىمدىلىگى, قاراجاتتىڭ ءبولىنۋى ءالى دە اشىق ماسەلە رەتىندە قالىپ وتىر. ارينە, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە سول ايماققا, سول ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىنا ەففەكتىسىن بەرەتىنى انىق. الايدا كەي وبلىستا ودان كوپتەگەن ماسەلە تۋىنداپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, نەگە سولتۇستىكتە كوپ جاس تۇراقتاي المايدى؟ جالپى, مەملەكەت تاراپىنان جوعارى بىلىمگە مەيلىنشە زەيىن سالسا دۇرىس. كەي وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم-بىلىگى كاسىپورىننىڭ تالابىنا ساي ەمەس. ءتىپتى كەي جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تالابى تىم جوعارى. سوندىقتان بۇل جەردە جاستاردى كىنالاماي, سالدارىمەن ەمەس, سەبەبىمەن كۇرەسۋدى كوزدەۋ كەرەك. جاستار بەيىمدەلگىش. ولارعا قانداي جاعداي جاسالسا, سوعان يكەمدەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا تىكەلەي بايلانىستى»,  دەدى الەۋمەتتانۋشى ايدار حاميت.

حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ جۇمىسسىز­دىعى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق احۋالىنا عانا ەمەس, زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ دا قوز­دىرعىشى ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ۇر­لىق-قارلىق سەكىلدى جەكەنىڭ مۇلكىنە قول سۇعىپ جۇرگەندەردىڭ باسىم بولىگى – وسى ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي جۇرگەن جاستار.

قىلمىستىڭ 60%-ىنىڭ باسىم كوپ­شىلىگى – ۇرلىق, قاراقشىلىق تاعى دا باسقا قىلمىستار. ياعني جەكەمەنشىككە قارسى قىلمىستار. قىلمىس­كەرلەردىڭ 84%-ى – نە جۇمىس, نە وقۋ وقىمايتىن جاستار»,  دەدى ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اعا ينس­پەكتورى ەرجان جاقسىلىقوۆ.

وسى ارالىقتا تاعى ءبىر پروبلەمانىڭ باسى قىلتيادى. قازىر كاسىپ تابۋدىڭ, قالا­دان ءۇيلى بولۋدىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ جۇرگەن جاستار ەندى ناپاقاسىن با­­تىس ەلدەرىنەن ىزدەپ ءجۇر. الەمدە ەكو­نو­ميكالىق احۋال قۇبىلعان تۇستا جان سانى ازايىپ, ەڭبەك كاپيتالى جەتىس­پەيتىن ەۋروپا ەلدەرىنە بۇل – تاپتىرماس ولجا. ءتىپتى سانايعاققا زەر سالساق, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى قورىتىندىسى بويىن­شا 194 مىڭعا جۋىق وتانداسىمىز وزگە ەلدە جان باعىپ ءجۇر. مۇنى كورىپ, بولاشاعىنا الاڭداعان اتا-انا بالاسىن شەتەلدە وقۋعا جىبەرىپ, سوندا قالىپ, جۇمىس ىستەۋىنە بار جاعدايىن جاسايتىنى بەلگىلى. قانشا مىقتى ماماندار سول ەلدەردەن جوعارى ءارى ساپالى ءبىلىم الىپ قانا قويماي, جاقسى جۇمىس تاۋىپ, تىرلىك ەتىپ جاتىر. بۇل ەندى اعىلشىنتىلدى قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ اراسىندا قالىپتى ۇردىسكە اينالدى. مۇنى ۇكىمەتتىڭ توقتاتۋى ەكىتالاي. سەبەبى جۇمىسقا ور­نا­لاسۋدىڭ قيىندىعى مەن جالاقى, الەۋمەتتىك قامتۋدىڭ تومەندىگى ءالى دە پروب­لەمانى وزەكتەندىرىپ تۇر.

جالپى, جۇمىس تالعامايمىن, كەز كەلگەن كاسىپتى مەڭگەرەمىن دەگەن جاسقا ەلدە مول مۇمكىندىك بار. ءارى مەملەكەت وزىنە قاجەتتى ماماندىقتارعا وقۋ گرانتىنىڭ دا سانىن جىل سايىن كوبەيتىپ وتىر. الايدا سول تۇلەكتەردىڭ جۇمىسقا ورنا­لا­سۋىنا نازار اۋدارۋلارى ءالى دە بولسا جەتكىلىكسىز. سوندىقتان ماماندار ءين­فانتيليزمنىڭ ىلمەگىنە ىلىكپەي, كاسىبىنەن ءناسىپ كورۋگە بەت بۇرۋدى ماقسات تۇتۋ كەرەك دەيدى. تۇيتكىلدى تاعى باسقا قانداي جولمەن شەشە الامىز؟