ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەكپىندى درايۆەرى

ەلىمىز ەگەمەندىك العالى بەرى مۇناي-گاز سالاسى ەكونوميكا مەن ءوندىرىستى دامىتۋدا ەلەۋلى ءرول اتقارىپ كەلەدى. وسى جىلدار ىشىندە مۇناي-گاز سالاسى قالىپتاسۋ جولىنان ءوتتى, ەلەۋلى تابىس­تار­عا قول جەتكىزدى جانە جاس مەم­لە­كەتىمىزدىڭ تاريحىندا ايرىقشا ماڭىزعا يە بولدى.

ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىندا مۇناي-گاز كەشەنى, مۇناي جانە گاز كوندەنساتىنىڭ قورى ۇلكەن ورىن الادى. مۇناي ونىمدەرىنىڭ قازىرگى قوعامداعى قوزعاۋشى كۇش رەتىندەگى الەۋەتى وراسان زور. مۇناي-گاز سالاسى ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنىڭ دامۋىنا دا جاعداي جاسايدى. ولاردىڭ قاتارىنا وتاندىق ەنەرگەتيكالىق تاسىمالداۋ, ماشينا جاساۋ, حيميا جانە مۇناي حيمياسى, جەڭىل ونەركاسىپ, اۆتوجولدار سالۋ جانە تاعى باسقا سالالار جاتادى.

ەكونوميكا, ءوندىرىس, شارۋاشىلىق دامۋىنىڭ كەز كەلگەن باعىتى وسى مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى. مۇناي-گاز سالاسى نەگىزىنەن ءتورت سالاعا بولىنەدى: مۇناي ءوندىرۋ, مۇناي وڭدەۋ, گاز ءوندىرۋ, گاز وڭدەۋ. بۇل سالالار ءوزارا بايلانىستى, ويتكەنى ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ ۇدەرىستەرى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ وتىرادى. بارلانعان قوردىڭ كولەمى جونىنەن ءبىزدىڭ ەل الەمدە مۇناي بو­يىنشا 12-ورىندا, گاز كوندەنساتى بو­يىنشا 15-ورىندا, ونى ءوندىرۋ دەڭگەيى بويىنشا 23-ورىندا تۇر. قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە الەمدىك مۇناي قورىنىڭ 1,5 %-ى كەلەدى, مۇنايدىڭ الىناتىن قورى – 2,2 ملرد توننا, 690 ملن توننا كوندەنسات جانە 2 ترلن تەكشە مەتر گاز قورى بار. كومىرسۋتەك رەسۋرستارىنىڭ بولجامدىق كولەمى 17 ملرد توننا مۇنايدى قۇرايدى, ونىڭ 8 ملرد تونناسى كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنا تيەدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ەنەرگيا رەسۋرستارى الەم­­دىك نارىققا ىقپال ەتە الا­تىن كومىر­­سۋتەكتىڭ مول قورىنا يە. «British Petroleum» كومپانياسى ساراپ­شى­لارى­نىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا قازاق­ستان­نىڭ مۇناي قورى 1,1 ملرد توننانى قۇرايدى جانە تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇر.

ەلىمىزدىڭ گاز سالاسىنىڭ دا مۇم­كىن­­دىكتەرى جەتكىلىكتى. قازاقستاندىق گازدىڭ قورى 10,2 ترلن تەكشە مەتر دەپ باعا­لا­نادى, ونىڭ 9,2 ترلن تەكشە مەتر بولىگى كاسپي ماڭى ويپاتىندا شوعىرلانعان. ەركىن جانە قوسالقى گازدىڭ زەرتتەلگەن قورى, كاسپي تەڭىزى اۋماعىن ەسەپكە الماعاننىڭ وزىندە 3 ترلن تەكشە مەتر مولشەردى قۇرايدى. وسى دەرەكتەردىڭ ءوزى گاز قورى بويىنشا قازاقستان الەمدە 16-ورىن الاتىنىن كانادا مەن نيدەرلاندى سياقتى مەملەكەتتەرمەن ءبىر ساناتتا ەكەنىن كورسەتەدى.

مۇناي-گاز سالاسىن يگەرۋگە ەنەر­گە­تي­كالىق يندۋستريانىڭ Chevron, ExxonMobil, Eni, Agip, Total, لۋكويل سىندى الەمدىك كوشباسشىلارىنىڭ كەڭى­نەن قاتىسۋى ءوڭىردىڭ ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدىلىعىن كورسەتەدى.

قازاقستاندا نەگىزگى مۇناي ءوندىرۋ ءۇش ءىرى كەن ورىندارىندا جۇرگىزىلەدى: تەڭىز, قاراشىعاناق جانە قاشاعان. تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا, 2025 جىلعا قاراي الەمدىك بارلانعان مۇناي قورىنىڭ قازاقستاندىق ۇلەسى 3,3 %-دان 5,5%-عا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن.

ەل اۋماعىندا جانە جەر قويناۋىندا گاز قورى اركەلكى تارالعان. كاسپي ويپا­تىن­­داعى قاراشىعاناق, تەڭىز, قاشاعان, يماش جانە جاڭاجول كەن ورىندارى بارىنشا بارلانعان. ال تابيعي جانە ىلەسپە گاز قورىنىڭ 90%-ى اتىراۋ, اقتوبە, باتىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ وبلىس­تارى اۋماعىندا ورنالاسقان. تابيعي گاز قورى بويىنشا تمد ەلدەرى ىشىندە رەسەي, تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستاننان كەيىن ءتورتىنشى ورىندا تۇر.

مۇناي-گاز ءوندىرۋ سالاسى دەربەس, تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى دامۋ كەزەڭىندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارىنا شىقتى. سالا وتپەلى كەزەڭنىڭ جانە نارىقتىق رەفورمالاردىڭ بارلىق قيىنشىلىقتارىن, باسقارۋ جۇيەسىندەگى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردى, سونداي-اق الەمدەگى قارجىلىق-ەكونو­ميكالىق داعدارىستىڭ ءتۇرلى سالدارىن باسىنان كەشتى. مۇناي-گاز كاسىپ­ورىندارى سول سىناقتار مەن قيىن­شىلىقتاردان سۇرىنبەي ءوتىپ, بۇگىندە قارقىندى دامىپ كەلە جاتىر.

ەل اۋماعىندا مۇناي مەن گازدىڭ ءىرى بارلانعان قورلارىنىڭ بولۋى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ تابىستى قىزمەتى ءۇشىن بارىنشا جاعداي جاساپ وتىر. تابيعي رەسۋرستار قورىنىڭ مولدىعىنا بايلانىستى رەسپۋبليكا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ كولەمى بويىنشا تمد جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرى اراسىندا الدىڭعى ورىندارعا يە. شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كوپ بولىگى ەكونوميكانىڭ مينەرالدى-شيكىزات سەك­تورىنىڭ دامۋىنا باعىتتالعان. جالپى العاندا مۇناي-گاز سالاسىنا سا­لىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ 79%-ى وندىرۋگە, ال 21 %-ى گەولوگيالىق بار­لاۋ­عا جۇمسالعان.

قازىردە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ سەر­پىندى جانە تۇراقتى دامۋى ءۇشىن قولاي­لى جاعدايلار جاساۋ باعىتىنداعى جۇمىستار جۇيەلى جالعاسىن تاۋىپ كە­لە­دى. مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ۇيلە­سىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, مۇناي جانە گاز رەسۋرستارىن يگەرۋ توڭىرە­گىن­دەگى گەوساياسي جاعدايدى تالداۋ, مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى ستراتە­گيالىق باعىتتارىن ايقىن­داۋ, مۇناي-گاز سالاسىنداعى عىلى­مي-تەح­ني­كالىق يننوۆاتسيالاردى, سونداي-اق مۇناي-گاز ونەركاسىبىن دامى­تۋعا بايلانىستى ەكونوميكالىق, قارجى­لىق, باسقارۋشىلىق, ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك اسپەكتىلەردى زەرتتەۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جان-جاقتى قامتىلعان مەملەكەتتىك باعدارلاما بار. ول كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

مۇناي-گاز ءوندىرىسى دەگەندە وسى سالادا قىزمەت ەتەتىن بىرنەشە بۋىن ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ولاردىڭ قاجىرلى, قاپىسىز قىزمەتتەرى قانداي دا بولسىن قۇرمەت پەن ىلتيپاتقا لايىق.

قازىردە ەلىمىزدە 250-دەن استام مۇناي جانە گاز كەن ورىندارى بار. مۇناي وڭدەۋ كاسىپورىندارىن جاڭارتۋ, قايتا جاڭعىرتۋ قالىپتى جۇرگىزىلىپ جاتىر, مۇناي-گاز سەكتورى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەسەلى ەڭبەگىنىڭ جانە وسى سالاداعى ناق­تى قويىلعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ارقا­سىندا وڭىرلەردى گازداندىرۋ جانداندىرىلىپ جاتىر. ءبىر سوزبەن مۇناي-گاز سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى ماقساتتى جۇمىستار ساتىمەن جالعاسىپ جاتىر.