وتباسىنداعى بالالارعا قارسى جانە بالالاردىڭ ءوز اراسىنداعى زورلىق-زومبىلىق وقيعالارى ۇرپاق ءوسىرىپ وتىرعان ءاربىر اتا-انانىڭ باستى ۋايىمىنا اينالدى. بۇل ماسەلەگە قازىرگى كۇنى پرەزيدەنتتەن باستاپ بارلىق جاۋاپتى مەكەمە ءجىتى نازار اۋدارىپ, الدىن الۋدىڭ جولدارىن جان-جاقتى تالقىعا سالىپ جاتىر.
مەملەكەت باسشىسى جۋىردا كوپتىڭ اۋزىنداعى كەلەڭسىز ماسەلەگە توقتالا كەلە: «تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جايت – جاس ۇرپاقتىڭ قاۋىپسىزدىگى. بالالارعا قاتىستى جانتۇرشىگەرلىك قىلمىستار جيىلەپ كەتتى. مۇنداي وقيعالار مەكتەپتە, كوشەدە, ءتىپتى ۇيدە بولىپ جاتىر. سوراقى جاعدايلار وقۋشىلاردىڭ وزىنە قول جۇمساۋىنا سەبەپكەر بولىپ وتىر. ءتىپتى اتا-انالاردىڭ وزدەرى بالاسىنا قورلىق كورسەتىپ, ونىڭ ارتى قايعىلى جاعدايعا ۇلاسىپ جاتادى. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىسى ءالسىز. جاۋاپتى مەكەمەلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ويداعىداي ناتيجە بەرگەن جوق. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ساياساتىن قايتا قاراۋىمىز كەرەك», دەگەن بولاتىن. قوعامداعى, كوشەدەگى, ءتىپتى ءار ۇيدەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتپەي, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز قيىن ەكەنىن ەسكەرتكەن مەملەكەت باسشىسى ازاماتتارىمىز ەركىن ءجۇرىپ-تۇراتىن قاۋىپسىز قوعام قۇرۋ باستى ماقساتىمىز ەكەندىگىن ايتىپ كەلەدى.
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالىنىڭ ايتۋىنشا, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ ورىن الۋىنا ەڭ الدىمەن ماسكۇنەمدىك, ناشاقورلىق, قۇمار ويىندارعا تاۋەلدىلىك سەكىلدى جامان ادەتتەر سەبەپ بولىپ وتىرعان كورىنەدى. جۋىردا تۇركىستاندا وتكەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق تاقىرىبىنداعى دوڭگەلەك ۇستەلدە مينيستر قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جونىندەگى 2023 جىلعى وتكىزىلگەن جاپپاي ساۋالناماسىنىڭ ناتيجەسىمەن ءبولىستى. «ساۋالناماعا قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسىنان كوبى (55,3%) «وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ باستى سەبەبى – ماسكۇنەمدىك, ناشاقورلىق, قۇمار ويىندار» دەپ جاۋاپ بەرگەن. سوندىقتان كۇردەلى ماسەلەلەر ءبىر-بىرىمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ جاتىر جانە ونى مينيسترلىك تە جان-جاقتى زەردەلەپ, ءوز قۇزىرەتى بويىنشا ءتيىستى شارا قابىلداپ كەلەدى», دەدى مينيستر. سونداي شارالاردىڭ ءبىرى – اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى تاراپىنان قولعا الىنعان «زورلىق-زومبىلىققا قارسى 30 كۇن» اكتسياسى. مينيستر دارحان قىدىرالى وتكەن اپتادا ءوزىنىڭ Telegram ارناسىندا وسى اكتسيانىڭ باستالعانى جايىندا حاباردار ەتتى.
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى ىسكە اسىرىپ جاتقان ايلىق ناۋقاننان قانداي ناتيجە كۇتەمىز؟ اسىرەسە بالالارعا قارسى زورلىق-زومبىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءتيىمدى جوبالار قولعا الىنا ما؟ اتالعان ينستيتۋتتىڭ وتباسى جانە گەندەرلىك ساياسات سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ساراپشى-مەنەدجەرى عاليا بايبولاتوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا اكتسيا اياسىندا وتەتىن ءىس-شارالاردىڭ جوسپارى قۇرىلىپ جاتىر. ء«ار كۇنى كەمىندە ءبىر ءىس-شارا وتەدى. ولاردىڭ قاتارىندا داعدارىس ورتالىقتارى مەن باسقا دا قوعامدىق ورىنداردا ترەنينگتەر, سەمينارلار, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى, استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ىشكى ىستەر جانە مادەنيەت مينيسترلىكتەرى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارالار مەن قايىرىمدىلىق اكتسيالارى بار. ءاربىر كەزدەسۋ بويىنشا باق-تا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراتۋعا ارنالعان بەينەماتەريالدار مەن بروشيۋرالار دايىندالادى», دەدى ول.
ينستيتۋت وكىلى ءدال وسىنداي ءبىر ايلىق اكتسيالار الەمنىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىندە ءساتتى جۇزەگە اسقانىن ايتادى. زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋعا باعىتتالعان مۇنداي باستامالار قوعامدا جاعىمدى وزگەرىستەردىڭ ورىن الۋىنا تۇرتكى بولعان. «سولاردىڭ جۇمىستارىنا قاراپ وتىرىپ, ءبىز دە ۇزدىك تاجىريبەلەردى وزىمىزدە پايدالانىپ, وزىمىزگە ءتان الەۋمەتتىك-مادەني ورتامىزعا لايىقتاپ جۇزەگە اسىرامىز», دەدى عاليا بايبولاتوۆا.
«بۇگىنگى تاڭدا ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىق, ايەلدەر مەن بالالارعا قارسى الىمجەتتىك, ادامنىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن باسقا دا كەلەڭسىزدىكتەردىڭ كوبەيۋى جانىمىزعا باتادى. مۇنداي جاعدايلار بۇرىن دا كوپ بولعان شىعار. الايدا قازىرگى ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالعان الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ارقاسىندا بۇل اسا وزەكتى تاقىرىپ ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. زورلىق-زومبىلىق ادامنىڭ دەنەسىنە عانا جاراقاتىن سالىپ قويمايدى, ونىڭ ەڭ قاۋىپتى جەرى – بۇكىل ومىرىنە پسيحولوگيالىق دەرتىن قالدىرۋى. قوعام ءۇشىن زورلىق-زومبىلىقتىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق زاردابى ۇلكەن. ودان بولەك, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سوت جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالالارىنا اۋىر سالماق سالىپ وتىر. مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تەگەۋرىندى شارالاردى قابىلداپ, توسقاۋىل قويماسا بولمايدى», دەيدى ساراپشى.
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان اكتسيانىڭ ماقساتى دا قوعام مۇشەلەرىنىڭ زورلىق-زومبىلىق جايىندا حاباردارلىعىن ارتتىرۋ, الىمجەتتىككە ۇرىنبايتىن مىنەز-ق ۇلىقتى قالىپتاستىرۋ, ءتيىمدى ستراتەگيالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مۇددەلى تاراپتاردىڭ باسىن قوسۋ ارقىلى الدىن الۋ شارالارىنا جۇمىلدىرۋ جانە حالىققا زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان ادامدارعا قولداۋ كورسەتۋ, وسىنداي جايتتارعا توسقاۋىل بولۋ ءۇشىن قاجەتتى ءبىلىم مەن ءتالىم بەرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل باستاما قوعامداعى زورلىق-زومبىلىق كورىنىستەرىن جويۋ ءۇشىن ادامداردىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋعا ۇندەيتىن ناۋقان بولماق. ول ءوز كەزەگىندە ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك جانە قوعام ىشىندەگى ىنتىماقتى ارتتىرادى. ءبىز زورلىققا ۇشىراعان ادامداردى دالادا قالدىرماي, وعان كوپ بولىپ كومەك كورسەتىپ, قولداۋ ءبىلدىرۋىمىز كەرەك», دەيدى ينستيتۋت مامانى.
وسى تۇرعىدا ءبىز قوعامدا بولىپ جاتقان زورلىق-زومبىلىق جاعدايلارىنىڭ سەبەپتەرى مەن شەشۋ جولدارى جايىندا مامانداردان پىكىر العان ەدىك. پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيا ساياساتى بويىنشا كوميسسيا مۇشەسى, «انالار» كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءنازيپا شانايدىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا بالالاردىڭ بولاشاعىنا قاتىستى كەلەلى ويلارىن ىسكە اسىرۋ جانە زورلىق-زومبىلىققا سەبەپشى بولىپ وتىرعان ەسىرتكى قىلمىستارىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا انالار كەڭەسى تاراپىنان بىرقاتار باستاما قولعا الىنعان. «بولاشاق ۇرپاعىمىز سانالى قوعامدا ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن بۇگىن كەڭ تارالىپ وتىرعان بۋللينگ, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق ماسەلەلەرىن تۇبەگەيلى شەشۋ كەرەك. وسى ماقساتتا ءبىز, انالار كەڭەسى, مەكتەپ جۇيەسىنە «ادام قۇقىقتارى» ءپانىن ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. ۇرپاعىمىز قۇقىقتىق ءبىلىمدى جاستايىنان بويىنا ءسىڭىرىپ, ءوز قۇقىن قورعاي بىلەتىن, بىرەۋدىڭ قۇقىن بۇزبايتىن بولىپ وسسە, باقىتتى بولادى دەپ سەنەمىز», دەدى ول.
بۇدان بولەك, انالار كەڭەسى «ەسىرتكىسىز بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورىمەن بىرگە «جاسىل سەرتيفيكات» جوباسىن وتكىزىپ, «تەمەكىسىز قازاقستان ءۇشىن» ۇلتتىق كواليتسياسىمەن بىرگە ۆەيپكە قارسى پەتيتسيا جاريالاپ, 20 مىڭنان استام قولداۋشىنىڭ قولىن جيناپتى. «ۆەيپتى شەكتەۋ تۋرالى ۇسىنىستارىمىز ماجىلىستە قارالىپ, قولداۋ تاپتى. دەگەنمەن زاڭ جۇزىندە شەكتەۋمەن قاتار, قوعامدىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ وتە قاجەت», دەگەن ول ازاماتتاردىڭ بارلىعىن بالا ءومىرى مەن بولاشاعىنا قاتەر توندىرەتىن اۋەستىكتەن ساقتاندىرۋ ءۇشىن قاداعالاۋ شارالارىنا قاتىسۋعا شاقىردى.
ال «وركەن» بالالاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر امانعالي مۇحتاروۆ بالالار اراسىنداعى, سونىڭ ىشىندە مەكتەپتەگى زورلىق-زومبىلىقتىڭ ءتۇپ-توركىنى تۋرالى ايتقاندا ءجابىر كورگەن بالا مەن ءجابىر كورسەتكەن بالانىڭ دا بولاشاعى بۇلىڭعىر ەكەنىن ايتادى. ارينە, ەگەر دەر كەزىندە ەكەۋىنە دە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتىلمەسە. «بۇل قازىرگى تاڭدا تەك ەلىمىزدە ەمەس, بۇكىل الەمدە وتە وزەكتى ءارى كۇردەلى الەۋمەتتىك ماسەلە بولىپ تۇر. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارلىق جاعدايىن, سەبەپتەرىن جان-جاقتى تالداپ تۇسىندىرەتىن تەوريا ءالى دە جوق. الايدا ونىڭ اياق استىنان پايدا بولا قالمايتىنى دا بەلگىلى. ەشكىم اتا-انادان زورلىقشىل بولىپ تۋمايدى. ولاي بولسا, كەيبىر بالالار نەگە اينالاسىنداعىلارعا, تۋىسقاندارىنا قاتىگەزدىك جاسايدى دەگەن سۇراق تۋادى. ونىڭ ءارتۇرلى سەبەبى بار. اتاپ ايتقاندا, تاربيەدە كەتكەن قاتەلىك, ناشاقورلىق پەن مaسكۇنەمدىك, وتبaسىندaعى تۇسىنىسپەۋشىلىك, ءساتسىز نەكە, بالا پسيحيكaسىنىڭ بۇزىلۋى, الەۋمەتتىك جانە قaرجىلىق جaعدaي (جۇمىسسىزدىق, كەدەيلىك), رۋحaني جانە aدaمگەرشىلىك تاربيەنىڭ تومەن دەڭگەيى, جaزaسىزدىق, باق-تىڭ اسەرى سەكىلدى فاكتورلاردى اتاي الامىز», دەيدى ول.
امانعالي مۇحتاروۆ مەكتەپتەگى زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ ءۇشىن ماماندارعا ارنالعان ۇسىنىستارىن ايتىپ ءوتتى. ولاردىڭ قاتارىندا بالالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى زەرتتەۋ, ولاردىڭ جينالاتىن «قۇپيا جەرلەرىن» باقىلاۋعا الۋ, توپتاسۋعا ارنالعان ترەنينگتەر وتكىزۋ, اگرەسسور بالالاردىڭ اتا-انالارىمەن جۇمىس, قولداۋ توبىن قۇرۋ سەكىلدى بىرقاتار ءتيىمدى كەڭەس بار. «ماسەلەن, اقش پەن كانادا پەداگوگيكاسىندا Link-Crew (بايلانىس توبى) جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. ونى الەمنىڭ باسقا دا ەلدەرى قولدانادى, ءبىزدىڭ مەكتەپتەر قولدانامىز دەسە, تولىق مۇمكىندىك بار. ول ءۇشىن كوشباسشىلىق قاسيەتتەرى جوعارى, ءپوزيتيۆتى جانە مەيىرىمدى, بەلسەندى وقۋشىلار تاڭدالادى. ولاردىڭ ىشىنەن كىشى بالالارعا قامقورلىق جاسايتىن كوماندا قۇرىلادى. جالپى, شەتەلدىك تاجىريبە دەمەسەك, قامقورلىق ماسەلەسى حالقىمىز ءۇشىن دە, مەكتەپتەرىمىز ءۇشىن دە جاڭالىق ەمەس, تەك ءسوز جۇزىندە قالىپ قويماسا بولدى. وسىنىڭ مودەلىن پەداگوگيكالىق ۇجىمنىڭ كومەگىمەن پسيحولوگ جاساي الادى. ءار باسشىعا 3-5 كومەكشى بەرىلەدى. باستىقتار كۇنىنە كەمىندە ءبىر رەت ءوز قامقورلىعىنداعى بالالارعا بارىپ, جاعدايىن بىلەدى. ورتا مەكتەپ وقۋشىلارى جاقسى بەيىمدەلگەندىكتەن, ولار كىشى بالالارعا ناقتى كومەك پەن قولداۋ كورسەتە الادى. كۇردەلى جاعدايلار تۋىنداي قالسا, توپتى باسقاراتىن پسيحولوگكە جۇگىنەدى. امەريكالىق ساراپشىلار بالالاردىڭ وسىنداي كومانداعا قاتىسۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنىن اتاپ وتكەن», دەيدى مامان.
سونىمەن قاتار بالالار اراسىنداعى الىمجەتتىك, زورلىق-زومبىلىق جاعدايلارىنان حاباردار بولۋ ءۇشىن مەكتەپ ىشىنە ءانونيمدى «سەنىم جاشىگىن» ورنالاستىرۋ تۋرالى دا ۇسىنىس ايتىلعان. ءجابىر كورگەن بالا ول تۋرالى ۇلكەندەرگە نەمەسە مۇعالىمگە ايتۋعا ۇيالاتىن بولسا, وسىنداي جاشىكتەردىڭ كومەگىنە دە جۇگىنە الادى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, پسيحيكاسى تولىق جەتىلمەگەن بالانىڭ قاتارلاستارى نەمەسە ۇلكەندەر تاراپىنان زورلىق كورۋىنىڭ اۋىر سالدارى – ونىڭ ءومىر بويىنا سانا-سەزىمىنە كەلتىرىلگەن نۇقسان ەكەنى ءسوزسىز. ءتان جاراسى جازىلار, ال جان جاراسىنىڭ ەمى تابىلا ما؟ بۇل جايت قوعامنان بالالارعا قارسى زورلىق-زومبىلىققا بەيجاي قاراماي, بىرىگىپ كۇرەسۋدى تالاپ ەتەدى.