قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 2009 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق كۇن دەپ جاريالادى. ەگەمەندىك العاننان كەيىن اتوم بومباسىنىڭ ارسەنالى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى ورىن الاتىن ەلىمىز مۇنداي قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى.
قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق قوعامداستىق توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ بۇل باستاماسىن جوعارى باعالايدى. تاياۋدا «The Washington Times» گازەتى وسىعان وراي كولەمدى ماقالا جاريالادى. حادسون اتىنداعى ينستيتۋتى اسكەري-ساياسي ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ريچارد ۆايتس الەم ەلدەرى قازاقستاننان ۇلگى الۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. تومەندە امەريكالىق باسىلىمعا شىققان ماقالانى اۋدارىپ ۇسىنىپ وتىرمىز.
اقش-تىڭ قورعانىس مينيسترلىگى 17 تامىزدا بيولوگيالىق قورعانىس ساياساتىنىڭ جاڭارتىلعان شولۋىن جاريالادى. قۇجات «بيولوگيالىق قارۋدى قولدانۋعا تىيىم سالاتىن, تابيعي ىندەتتەرگە تەز جاۋاپ بەرەتىن جانە زەرتحانالىق اپاتتاردىڭ جاھاندىق قاۋپىن بارىنشا ازايتاتىن تۇراقتى ورتاق كۇش» قۇرۋعا باعىتتالعان. «بيولوگيالىق قورعانىس» شولۋى دا, اقش پەن شەتەلدىك بەدەلدى ستراتەگيالاردا دا وسىنداي قاۋىپتەرگە قارسى تۇرۋ تەجەۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن كەشەندى شارالاردى قامتيدى.
سونىمەن قاتار وسى ايدا جەنەۆادا بيولوگيالىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا (BWC) مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى كەزدەسۋ وتكىزىپ جاتىر. قۇجات حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇرالى سانالادى. 1975 جىلى كۇشىنە ەنگەن BWC – جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ بۇكىل تۇرىنە تىيىم سالاتىن العاشقى كوپجاقتى شارت. وعان قاتىسۋشىلار شابۋىلعا ارنالعان بيولوگيالىق قارۋ جاساماۋ, وندىرمەۋ, ساقتاۋ, ساتىپ الماۋ, بەرمەۋ نەمەسە قولدانباۋ مىندەتىن العان. كەز كەلگەن بيولوگيالىق زەرتتەۋ قىزمەتى تەك بەيبىت ماقساتتى كوزدەۋگە ءتيىس.
بەرتىنگە دەيىن مۇنداي باستامالار كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسۋگە تىكەلەي قاتىستى بولعان-دى. الايدا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى رەسمي تۇردە پاندەميا اياقتالعانىن جاريالانعاننان كەيىن حالىقارالىق قوعامداستىق وسىنداي ۇرىمتال ءساتتى پايدالانىپ, كەلەشەكتە جەر-جاھاندى بيولوگيالىق اۋرۋلاردان قورعاۋدى كۇشەيتۋگە بەلسەنە كىرىسكەنى ابزال. كوپتەگەن مەملەكەت BWC-گە قوسىلعانىمەن, كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيا جاساماعان ەلدەرى ءالى بار.
كەي مەملەكەت بۇكىل ۇلتتىق مىندەتتەمەسىن ورىنداۋدا قيىندىققا تاپ كەلدى. سونىمەن بىرگە اقش كەي ەلدىڭ جار سالماي-اق بيولوگيالىق قارۋ جاساۋ باعدارلاماسىن جەتىلدىرىپ جاتقانىنا الاڭداۋلى. سونداي-اق لاڭكەستەر باكتەريالار, ۆيرۋستار جانە باسقا دا قاۋىپتى اگەنتتەردى پايدالانادى. گەندى وزگەرتۋ, ونىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋدى زەرتتەۋ, كۆانتتىق ەسەپتەۋلەر, جاساندى ينتەللەكت, سينتەتيكالىق بيولوگيا, نانوتەحنولوگيا, 3D جانە زاماناۋي روبوتتەحنيكا سەكىلدى بيولوگيا عىلىمى مەن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى بيولوگيالىق قارۋ جاساۋدى جەڭىلدەتەدى.
بۇعان قوسا ۇكىمەتتەر وعان قارسى شارا رەتىندە قاۋىپتى پاتوگەندەردى از كولەمدە ساقتاي الادى. بۇل قارۋ-جاراق زەرتتەۋىندە كەمشىلىككە اينالىپ وتىر. اسىرەسە قازىرگى بيوتەحنولوگيالاردىڭ كوپشىلىگى «قوس ماقساتتى» بولۋى, ياعني اسكەري جانە ازاماتتىق ماقساتتاردا قولدانىلۋى قيىندىق تۋعىزادى.
حيميالىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى كونۆەنتسيادان نەمەسە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتان ايىرماشىلىعى – BWC-دە كونۆەنتسيانىڭ ساقتالۋىن باقىلايتىن جانە قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى مەكەمە جوق. بۇعان دەيىن مىندەتتى تەكسەرۋ رەجىمىن ورناتۋعا تالپىنۋ ساتتىلىك اكەلگەن جوق. كۇدىك كەلتىرگەن ەلدەر بۇۇ باس حاتشىسى مەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنەن تەكسەرۋدى عانا سۇراي الادى.
سونىمەن قاتار BWC-دە شارتتىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەتىن شاعىن قولداۋ ءبولىمى بار. مەكەمە بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى كەڭسەسىنىڭ, قارۋسىزدانۋ ىستەرى جونىندەگى باسقارماسىندا ورنالاسقان. مىڭداعان قىزمەتكەرى بار جانە ميلليونداعان دوللار بيۋدجەتى بار اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك نەمەسە حيميالىق قارۋعا تىيىم سالۋ ۇيىمىنان ايىرماشىلىعى – ىسكە اسىرۋدى قولداۋ ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى از, بيۋدجەتى شامالى.
حالىقارالىق قاۋىمداستىق BWC-گە قاتىستى ماسەلەلەرمەن كۇرەسۋدە قيىندىققا تاپ كەلەدى. وسى ورايدا وزىق شەشىمدەردىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستاندى, ۇزاق ۋاقىت بويى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ەلدىڭ باستاماسىن كەلتىرە الامىز. اتالعان مەملەكەت 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق كەڭەس وداعىنان مۇراعا قالعان الەمدەگى ءتورتىنشى ءىرى يادرولىق ارسەنالىن جويىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلىپ, ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماققا ەندى.
قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى. قازاقستان – ماگاتە-مەن ىنتىماقتاسىپ, يادرولىق قارۋ الەۋەتىنىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرعان ءبىرىنشى ەل. مەملەكەت بيولوگيالىق قاۋىپتەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى تاجىريبەسىن قولدانۋعا تالپىنادى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن BWO-عا قوسىلىپ, ءوز اۋماعىندا كەڭەس وكىمەتى سالعان بيولوگيالىق قارۋ جاسايتىن اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمىن جويدى. اقش-تىڭ بىرلەسكەن قاۋىپ-قاتەردى ازايتۋ باعدارلاماسى بۇل نىسانداردى جويۋعا نەمەسە قورعانىستىق زەرتتەۋلەرگە, سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى COVID-19 سىناقتارىن ازىرلەۋگە قايتا باعىتتاۋعا ەلەۋلى قارجىلىق جانە تەحنيكالىق كومەك كورسەتتى.
اقش قورعانىس مينيسترلىگى مەن قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ءالى كۇنگە دەيىن بيوقاۋىپتەرگە قارسى تۇرۋ بويىنشا تۇراقتى تالقىلاۋلار مەن باعدارلامالار وتكىزەدى. 2020 جىلى قىركۇيەكتە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا سويلەگەن سوزىندە حالىقارالىق بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك اگەنتتىگىن قۇرۋدى ۇسىندى.
اگەنتتىك BWO, بۇۇ جانە باسقا ورگاندارعا بيولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ بەيبىت جانە اشىق جۇرگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن جاقسارتۋعا, ۇكىمەتتىڭ الەۋەتىن نىعايتۋعا, ۆاكتسينالار مەن بيولوگيالىق قارسى شارالاردى ازىرلەۋدى جەدەلدەتۋگە ارنالعان. سونداي-اق ەكسپورتتى باقىلاۋدىڭ ينكليۋزيۆتى تەتىكتەرى, سەنىم شارالارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, بيولوگيالىق شابۋىل قاۋپى بار مەملەكەتتەرگە الەۋەتتى كومەك كورسەتۋ دەرەكتەر بازاسىن جۇرگىزۋ ارقىلى حالىقارالىق سەنىم مەن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدى كوزدەيدى.
بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك اگەنتتىگى سونىمەن قاتار باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشپەك. مىسالى, ەلدەرگە قاتىستى ەگجەي-تەگجەي ساۋالدامالار سەكىلدى بيولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزسە دە, بۇل ەرىكتى جانە از پايدالانىلادى. الدا-جالدا اگەنتتىك جۇيەلى تۇردە شولۋ جاساپ, جيناقتالعان دەرەكتەردى تالداۋدى قامتاماسىز ەتە السا, وندا BWC-گە قول قويعان مۇشە مەملەكەتتەر ونى ىسكە اسىرۋدى جان-جاقتى بىلە الاتىن ەدى.
اگەنتتىك سونداي-اق جاھاندىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە ەلدەردىڭ حالىقارالىق كومەك الۋعا سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوعامدىق تەكسەرۋ قۇرالدارى, ەرىكتى ارىپتەستىك شولۋلار, AI كومەگىمەن وقىتۋ جانە اشىق باستاپقى دەرەكتەردى ءوندىرۋ سياقتى قوسىمشا باستامالاردى قولداي الادى. بۇل تابيعي, كەزدەيسوق جانە قاساقانا بيولوگيالىق قاۋىپتەردى ەرتە انىقتاۋدا ءتيىمدى قورعانىس ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار بيولوگيالىق وقيعالاردىڭ ينستيتۋتسيونالدى جانە ءجيى حالىقارالىق شولۋىن قولداۋ ارقىلى جالعان اقپاراتقا قارسى تۇرا الادى. قازاقستاننىڭ رەسەي, قىتاي جانە اقش-پەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋى بۇل ۇسىنىسقا كەيىنگى كەزدەرى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى باسقا باستامالارداعى ىلگەرىلەۋگە كەدەرگى كەلتىرگەن قايشىلىقتاردى جەڭۋگە كومەكتەسەدى. «بيولوگيالىق قورعانىس ساياساتىنا شولۋ» اقش پەن وداقتاستارىنىڭ بيولوگيالىق قاۋىپتەردەن قورعانىسىن كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ كورسەتەدى. ولار BWC جانە باسقا دا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ قۇرىلىمدارىن نىعايتۋ جونىندەگى باستامالاردى قاراستىرۋى كەرەك.