الەمنىڭ ءار قيىرىندا ءسات سايىن جينالىپ جاتقان ميلليونداعان توننا قالدىقپەن بىرنەشە كولدى تولتىرۋعا بولادى دەسە سەنەسىز بە؟ بۇل قورشاعان ورتانى تۇرمىستىق ءھام وندىرىستىك قالدىقتان قورعاۋ عالامدىق ەكولوگيانىڭ وتكىر ماسەلەسى ەكەنىن كورسەتەدى. ءوندىرىس وركەن جايعان جاڭا مۇمكىندىكتەر داۋىرىندە دە بۇل پروبلەما وزەكتىلىگىن جويماي وتىر. اسىرەسە حالىق تىعىز ورنالاسقان الىپ مەگاپوليستەردە قالدىق قورىنىڭ شامادان تىس ۇلعايۋى, ەندى 20-30 جىلدان كەيىن بۇل پروبلەمانى تىپتەن كۇردەلەندىرە تۇسەتىنىن ايتىپ ماماندار دابىل قاعۋدا.
كوزدەن تاسا بولعان تاۋ-تاۋ قالدىقتار بۇعان دەيىن قالا سىرتىنداعى پوليگون شۇڭقىرلارىنا ەسەپسىز كومىلىپ كەلدى. ولاي جالعاسا بەرسە ماسەلە ۋشىعاتىنىنا ءمان بەرىلىپ, الەمدىك تاجىريبەگە ساي سالاعا قاتىستى زاڭ قابىلداندى. سودان بەرى قوقىستى سۇرىپتاپ كومۋ جۇيەسىنە كوڭىل بولىنگەنىمەن, جارامسىز قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ىسىنە ءالى دە قاۋقارسىز بولىپ تۇرمىز. قوقىستى قايتا وڭدەۋگە ماشىقتانعان ەلدەر ەسكى بۇيىمدارعا ەكىنشى ءومىر سىيلاپ جاتقاندا, ەكى ميلليوننان اساتىن حالقى بار مەگاپوليستە قوقىس شىعارۋمەن اينالىساتىن سەرىكتەستىك پەن جاۋاپتى باسقارما اراسىندا داۋ تۋدى.
اي باسىندا الماتىلىق كاسىپكەرلەر قالاداعى قوقىس ماسەلەسىنە قاتىستى قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ بارىن العا تارتىپ, وزدەرىن اشىندىرعان كەيبىر جايتتارعا قاتىستى قوعامنان اراشا سۇرادى. اتاپ ايتقاندا مەگاپوليستەگى قوقىستاردىڭ باسىم بولىگىن تاسىمالداپ, سۇرىپتاۋمەن اينالىساتىن «اق ءتارتىپ» جشس ۇجىمى قالا باسشىلىعىنا بازىناسىن ءبىلدىردى.
ەلدەگى ەكولوگيالىق كودەكسكە 2016 جىلى قوقىستى سۇرىپتاماي كومۋگە جول بەرمەۋ تۋرالى قاۋلى ەنگەنى ءمالىم. جاڭا ەرەجەلەردىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى 2019 جىلدان باستاپ بەلگىلەنگەن ەدى. وسىلايشا, ەكولوگيالىق كودەكستىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءار قالاسىندا قوقىس سۇرىپتاۋ كەشەنى 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن سالىنۋعا ءتيىس بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر ايماقتار ءۇشىن بۇل ءالى كۇنگە دەيىن كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ماسەلە رەتىندە قالىپ وتىر. ال ميلليوندار توعىسقان مەگاپوليس جەكە ينۆەستورلاردىڭ كومەگىمەن اتالعان ماسەلەنىڭ ورايىن تاپقانداي بولعان. اكىمدىك تاراپىنان قىمبات كەشەننىڭ قۇرىلىسى مەن ىسكە قوسىلۋى تەك جەكە ينۆەستوردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اساتىنى ايتىلىپ, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى باسقارۋدىڭ كەشەندى جۇيەسى ەنگىزىلدى. سودان بەرى «اق ءتارتىپ» ۇيىمى جەكە ينۆەستور رەتىندە ءوز ەسەبىنەن جەر ساتىپ الىپ شاھاردىڭ قوقىس ماسەلەسىن قولعا العان. جەكە سەرىكتەستىكتىڭ ەسەبىنەن 2018 جىلى قۋاتتىلىعى جىلىنا 550 مىڭ توننا قوقىس سۇرىپتاۋعا قاۋقارلى كەشەن سالىندى. وعان سوڭعى ۇلگىدەگى جابدىقتار ورناتىلىپ, قالانىڭ بارلىق قوقىس تاسيتىن كولىكتەرى جاڭارتىلعان. پوليگوندى ەۋروپالىق ستاندارتتار بويىنشا تولىق قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, شارتقا سايكەس ينۆەستيتسيالاردىڭ وتەلۋ مەرزىمى 25 جىل دەپ بەلگىلەنگەن.
«قالانىڭ ەكولوگيا باسقارماسى وسى ەڭبەگىمىزدى ەلەمەي, جەمە-جەمگە كەلگەندە 25 جىلعا بەلگىلەنگەن كەلىسىمشارت اياق استى بولعالى تۇر» دەگەن ۇيىم وكىلدەرى نارازىلىقتارىن ءبىلدىردى.
«كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاۋاپتى باسقارما بىزگە جوبانى ورىنداۋ قۇقىعىن بەرگەنى بولماسا, باسقا ماسەلەلەرگە ارالاسقان جوق. قالا بويىنشا قوقىستى جيناۋ جانە شىعارۋ قىزمەتىن ابىرويمەن ورىنداپ كەلەمىز. ناقتى ايتار بولساق, جىلىنا 360 مىڭ توننا, تاۋلىگىنە 1,5-2 مىڭ توننا قوقىستى جيناپ شىعارامىز. بۇل جوبامەن كۇنىنە 45 ۆاگون اينالىسادى. بۇگىنگە دەيىن تمد جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى قوقىستاردى شىعارۋ جانە سۇرىپتاۋ بويىنشا ەڭ كاسىبي وپەراتور رەتىندە مويىندالدىق. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرىنە سالاعا قاتىستى كەڭەس بەرىپ, وڭىرلەردەگى مامانداردى وقىتىپ كەلەمىز. قوقىستى شىعارۋعا, سۇرىپتاۋعا جانە كومۋگە تارتىلعان كومپانيالار توبىنىڭ 500 قىزمەتكەرىنىڭ كەمىندە 20 پايىزى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسادى. ءبارىمىزدى توسىرقاتقان جاي اراداعى كەلىسىمشارتتىڭ اياق استى جارامسىز دەپ تانىلۋى. بۇل ەكولوگيالىق كودەكستىڭ بۇزىلۋىنا جانە الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى مەن قوناقتارى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلدەرگە اكەلۋى مۇمكىن», دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى نۇرلان بايتورەەۆ.
ءوز كەزەگىندە قالالىق ەكولوگيا باسقارماسىنىڭ دا سەرىكتەستىككە قاتىستى ايتار ءۋاجى جوق ەمەس. باسقارما باسشىسى ۇجىم مونوپولياعا جول بەرگەن دەپ پىكىر بىلدىرگەنگە ۇقسايدى. باعا ماسەلەسىنە قاتىستى دا ۇجىمعا تاعار ءمىنى بار. كۇنى بۇگىن قالادا قوقىس شىعارۋعا تۇرعىن باسىنا شاققاندا 553 تەڭگە تولەنەدى. كومپانيا وكىلدەرى بۇل قاراجات قىمبات دەپ ايتۋعا كەلمەيتىنىن العا تارتىپ وتىر. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەگەر «اق ءتارتىپ» ءوز جۇمىسىن توقتاتار بولسا, الماتى ءۇش كۇننىڭ ىشىندە قوقىس الاڭىنا اينالۋى عاجاپ ەمەس. «ال باسقا مەردىگەرمەن كەلىسىمشارت جاساۋ جۇمىستارىنىڭ ءوزى كەمى ءۇش ايعا سوزىلۋى مۇمكىن. جاڭا كومپانيا ءتاريفتى وسىرەتىنى تاعى انىق», دەيدى ولار.
«جاۋاپتى باسقارما ۇجىمعا قاتىستى كەلىسىمشارتتى بۇزىپ, ورەسكەل قاتەلىككە جول بەرىپ وتىر. جاپ-جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جۇيەنى وزگەرتۋ كىمدەرگە قاجەت بولعانى بەلگىسىز. بىرىنشىدەن, ۇجىمنىڭ مونوپولياعا جول بەرگەن-بەرمەگەنىن اكىمدىك ەمەس, مونوپولياعا قارسى اگەنتتىك انىقتايدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي باعا 2017 جىلدان بەرى وزگەرىسسىز قالعان. نەگىزسىز ايتىلعان پىكىر ءۇشىن زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتۋعا دا بولار ەدى. بۇگىنگى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى, بارلىق تالاپقا ساي سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنيكامەن جاراقتالعان قوقىس شىعارۋمەن اينالىساتىن ۇجىمدار نەكەن-ساياق. ۇجىمنىڭ قىزمەتى توقتار بولسا, بارلىق تەحنيكاسىن الىپ كەتەدى. ال جاڭا كەلگەن كومپانيانى قۇرىلعىلارمەن قامتۋ بيۋدجەتتىڭ ءبىر ءبۇيىرىن جابارداي قىرۋار قارجىنى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان جاۋاپتىلاردىڭ مۇنداي نەگىزسىز قادامعا بارماعانى ابزال», دەيدى زاڭگەر ماكيش ەسقاراەۆ.
سەرىكتەستىك پەن باسقارما اراسىنداعى داۋ بايىپتى شەشىمىن تابا جاتار. ال قوقىستى سۇرىپتاۋ مەن قايتا كادەگە جاراتۋ ماسەلەسىن جولعا قويۋعا كەشەندى قوزقاراس قاجەت ەكەنى انىق. ەل اۋماعىندا جىلىنا 5 ميلليون توننادان استام قالدىق شىعارىلاتىن بولسا, ونىڭ ميلليون تونناعا جۋىعى الماتى قالاسىنا تيەسىلى. ءبىز ايتىپ وتىرعان قوقىس كولەمىنىڭ 10 پايىزىن قايتا وڭدەگەننىڭ وزىندە قالدىقتاردىڭ 90 پايىزى پوليگوندار مەن زاڭسىز قوقىس ورىندارىندا جىلداپ جينالا بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قورشاعان ورتا ءۇشىن قولايسىز جاعداي تۋدىراتىنى بەلگىلى. ەلىمىزدەگى قوقىس پوليگوندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى قالدىق سۋلاردى جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالماعانىن ەسكەرسەك, بۇل تۇرعىدا الاڭداۋعا نەگىز بار.
رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, كۇن سايىن الەمدە 4 ميلليون تونناعا جۋىق قوقىس جينالادى. عالىمدار ەندى جيىرما جىلدان كەيىن بۇل كورسەتكىش 12 ميلليون توننادان اسىپ جىعىلادى دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان قوقىستى قايتا سۇرىپتاپ كادەگە جاراتۋ ءىسىن قارقىندى ىلگەرىلەتۋ الەم ەلدەرىن تولعاندىرعان نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
«نيۋ-يورك, ىستانبۇل سەكىلدى الىپ مەگاپوليستەر قالدىقتى سۇرىپتاپ جيناۋدىڭ وزىق تاجىريبەسىن الدەقاشان جولعا قويعان. حالىق تا تۇرمىستىق قالدىقتاردى جىكتەپ, ارناۋلى جاشىكتەرگە سالۋعا داعدىلانعان. بۇل – سالا ماماندارىنا ۇلكەن كومەك ءارى قورشاعان ورتاعا قامقورلىق. ءبىزدىڭ ۇلكەن قالالاردا بۇل جۇيە قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ىسكە اسا باستاعانداي بولىپ ەدى. دەگەنمەن, ناتيجە كوڭىل كونشىتپەيدى. وكىنىشكە قاراي, بۇعان ءبىزدىڭ رەسۋرسىمىز دا, تۇرعىنداردىڭ مادەنيەتى دە ساي كەلمەي تۇر», دەيدى ەكولوگ ءمولدىر ايتقاليقىزى.
الماتى