مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنىن» وقىعان بولارسىز. شىعارما تاعدىر تاۋقىمەتىن ارقالاعان جۇدەۋ ۇيدەگى سوقىر ايەل, كارى اجە, جاس قىزدىڭ بەينەسىمەن بايىرعى قازاق اۋىلىنداعى كەدەيلەر ءومىرىنىڭ ءبىر كورىنىسىن تامىر تەرەڭىنەن قوپارىپ كورسەتەدى. وقيعا بارىسىندا جاس قىزدى زابىرلەپ, زورلىق كورسەتكەن اقان سەكىلدى قاتىگەز, جاۋىز بولىستىڭ ايۋاندىق بەت-پەردەسى اشىلادى. قورلىققا جانى توزبەگەن عازيزانىڭ اكەسىنىڭ مولاسىنا بارىپ, بورانعا ۇرىنىپ, ءۇسىپ ءولۋىنىڭ سەبەبىن جازۋشى شەبەر سۋرەتتەيدى. سول قورعانسىزدىڭ كۇيىن كەشكەن عازيزانىڭ بەينەسى ءبىزدىڭ قوعامدا دا بار...
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە ۇڭىلسەك, بالالارعا قاتىستى جىل سايىن 700-گە جۋىق جىنىستىق سيپاتتاعى قىلمىس جاسالادى ەكەن. وكىنىشكە قاراي, ايۋاندىققا بارعانداردىڭ 70 پايىزدان استامى وسى اقان سەكىلدى ءبىر شاڭىراقتا اس ءىشىپ, قۇدايى قوناق قىلعان جاندار. ياعني اعايىن-تۋىس, دوس-جاران, كورشى-قولاڭ, تۋعان نە وگەي اكەسى. وسى جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىنداعى پروباتسيا قىزمەتىنىڭ ەسەبى بويىنشا كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتى ءۇشىن 352 ادام سوتتالعان. بىراق بارماق باستى, كوز قىستى ارەكەتپەن زاڭنان قۇتىلعانداردى, كۇدىكتىگە قاتىستى ارىزدى ءماجبۇرلى تۇردە قايتارىپ الۋ جانە تاعى باسقا جاعدايلار دا ءجيى كەزدەسەدى.
«زورلىق-زومبىلىق جاسايتىن ەرلەر جازادان وڭاي قۇتىلاتىندىقتان قىلمىسقا قورىقپاي بارادى. بار ماسەلە ەلىمىزدە بالالاردى زورلاعان ىستەردە كىنالىلەردىڭ جازالانباي, قۇتىلىپ كەتۋىندە بولىپ تۇر. ەگەر وسى زاڭ جۇمىس ىستەسە, ول وگەي اكە بولسىن, كوشەدەگى پەدوفيل بولسىن, جاساعان ارەكەتىنىڭ سوڭىن ويلاپ, مۇنداي اۋىر قىلمىسقا بارماس ەدى. ال بىزدە زورلىققا ۇشىراعان ءجاسوسپىرىم قىز اناسىنا ايتادى نەمەسە ومىردەن ءتۇڭىلىپ, وزىنە قول جۇمسايدى. ايتەۋىر «زورلانعانى» بەلگىلى بولادى. قىزدىڭ اناسى شاعىمدانىپ پوليتسياعا بارسا, ولار پروكۋراتۋرامەن قوسىلىپ ءىستى سوزباققا سالادى. وسىلاي قىلمىس جاساعان ەر ادامدار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايدى. قىلمىستى دالەلدەۋ ءۇشىن ەڭ قاجەتتى بولعان مەديتسينالىق ساراپتاما قاعازىن الۋدىڭ ءوزى مۇڭ. ءىس سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماعا جەتكەندە, ساراپشىلار «زورلىق جاسالماعان» دەپ جالعان قورىتىندى بەرە سالادى. نەگىزى, كىنانى جۇيەنى ء«شىرىتىپ» جاتقان قۇزىرلى ورگانداردان جانە ەش قورىقپاي جالعان «قورىتىندى» بەرىپ وتىرعان ساراپشىلاردان كورۋ كەرەك», دەيدى زاڭگەر ايگۇل ورىنبەك.
ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بالا زورلاعان ازامات بوستاندىقتا ءالى ءجۇر. سەبەبى ەر ادام 2004 جىلدان باستاپ اۋرۋىنا بايلانىستى پسيحياتريالىق اۋرۋحانادا ەسەپتە تۇرعان. بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت سوتتالعان. سوڭعى رەت 2021 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستاپ ولشانكا اۋىلىندا قاۋىپسىزدىگى تومەن مەكەمەگە اۋىستىرىلعان. قىلمىسقا جازاسىن وتەپ ءجۇرىپ بارعان. سوندىقتان قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتىلىپتى.
«سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ, مالچەنكو ءبىراز ۋاقىت باقىلاۋدا بولدى. قوعامدىق قاۋىپتى ارەكەت جاساعان ونىڭ سول كەزدە ەسىنىڭ دۇرىس بولماعانى انىقتالدى», دەدى سۋديا ەرلان ءنۇرشارىپوۆ.
جاقسى, ەكسپەرتيزا دۇرىس دەلىك. سوندا تاعدىرى قورلانعان بالانىڭ عۇمىرىنا كىم جاۋاپتى؟ بۇل ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ جاۋاپسىزدىعىنىڭ ايقىن دالەلى ەمەس پە؟ بىراق ولار كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءىس-شارالار قابىلداپ جاتىرمىز دەگەندى العا تارتادى. ماسەلەن, پەدوفيليا بويىنشا سوتتالعاندار جازاسىن تەك قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى سانالاتىن تۇرمەلەردە وتەيدى. مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلمايدى. وعان قوسا, جازاسىن وتەگەننەن كەيىن دە پوليتسيانىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا بولادى.
جاقىندا عانا باق بەتتەرىنە ەكى وقيعا تۋرالى قايعىلى اقپارات جاريالاندى. ءبىرى پاۆلوداردا ءۇيدى توناپ, 2008 جىلى تۋعان جاسوسپىرىمگە زورلىق-زومبىلىق كورسەتىپ, تاپانشاعا ۇقساس زاتپەن قورقىتسا, ەندى ءبىرى وسكەمەندەگى 15 جاستاعى قىزدى زورلاعان. دەمەك بىزدەگى كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى جىنىستىق قول سۇعۋشىلىق بويىنشا جۇمىستار ءالى دە جۇيەلەنبەگەن. وزگە مەملەكەتتەردى باعدارلاساق, پەدوفيليا ءۇشىن قىتايدا, تاياۋ شىعىس ەلدەرى, افريكا, لاتىن امەريكاسى, يران, يراك, وڭتۇستىك كورەيا, ساۋد ارابياسىندا ءولىم جازاسى كوزدەلگەن. ءتىپتى افريكادا قىلمىسكەرلەردى تىرىدەي ورتەپ جىبەرەدى. بالكىم, بىزگە جازانىڭ وسى ءتۇرىن زاڭعا ەنگىزۋ كەرەك شىعار؟
ء«ولىم جازاسى ەلدەگى قىلمىس دەڭگەيىنە تۇبەگەيلى اسەر ەتە المايدى. ءولىم جازاسىنا قاراعاندا باس بوستاندىعىنان ءومىر بويى ايىرۋ الدەقايدا اۋىر جازا دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى قىلمىسكەردىڭ كوكەيىندە بوستاندىق تۋرالى ءۇمىت قالمايدى. قالعان ءومىرىنىڭ تۇرمەدە اياقتالاتىنىن بىلەتىن بولادى. قازىرگى الەم قاتىگەز, ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن جانە ار-نامىستى قورلايتىن جازا اكتىسى رەتىندە ءولىم جازاسىن باتىل قابىلداماۋدى جالعاستىرىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ءولىم جازاسىن جويۋعا بىرتىندەپ كەلۋى ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ, مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى رەتىندە ادام ءومىرىن تانۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى مانگە يە. 2021 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان ءولىم جازاسىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى. بۇل قۇجات 1989 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا نيۋ-يوركتەگى بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا قابىلدانعان بولاتىن. ءولىم جازاسىن قابىلداۋ كەرەك دەۋ –ەموتسيامەن ايتىلاتىن ءسوز», دەپ پىكىر ءبىلدىردى تاقىرىپقا وراي ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ زاڭنامانى تالداۋ جانە ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى ءبولىمىنىڭ باسشىسى سابىرجان سەيىتجانوۆ.
نەگىزى, ەلىمىزدە 2000 جىلعا دەيىن زورلىقشىنى بار بولعانى 3-5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوزدەلگەن ەدى. 15 جىلدان 25 جىلعا دەيىنگى مەرزىم 10 جىل بۇرىن عانا بەكىتىلگەن.ودان كەيىن قىلمىستىق كودەكستە پەدوفيلدەردى ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۋرالى باپ قوسىلدى. ال 2018 جىلى حيميالىق كاستراتسيا ەنگىزىلدى. زاڭ رەسەي مەن پولشاعا قاراعاندا قاتاڭ سەكىلدى. بىراق پولشادا بالالارعا قاتىستى سەكسۋالدىق سيپاتتاعى قىلمىستارى ءۇشىن ازاماتتارعا 15 جىلدان 20 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدان بولەك, بىرنەشە جىلدان بەرى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سايتىندا پەدوفيلدەردىڭ اشىق ءتىزىمى جاريالانىپ تۇرادى. تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى بۇل تاجىريبەنى جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ قاعيداتتارىن بۇزدى دەپ سىناعانىنا قاراماستان, ادامگەرشىلىكتەن جۇرداي ايۋانداردىڭ اتى-ءجونى, فوتوسۋرەتتەرى, تۋعان كۇندەرى مەن تۇرعىلىقتى جەرىنىڭ مەكەنجايلارى تولىق جازىلادى ەكەن. ال كورشىلەس رەسەيدە بىرنەشە رەت قىلمىس جاساعان پەدوفيلدەردىڭ جابىرلەنۋشىسى 14 جاسقا دەيىنگى بالا بولعان جاعدايدا, ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرادى.
ازۋىن ايعا بىلەگەن اقش-تا حيميالىق كاستراتسيا ءادىسى 1996 جىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن. ءبىر قىزىعى, پەدوفيلدى جازالاۋدىڭ مۇنداي شاراسىنا ءبىرىنشى رەت جۇگىنگەن كاليفورنيا شتاتىنىڭ زاڭدارىنا سايكەس 13 جاسقا تولماعان بالامەن جىنىستىق قاتىناسقا تۇسكەنى ءۇشىن ەكىنشى رەت سوتتالعان كەز كەلگەن قىلمىسكەرگە جازاسىن وتەگەن سوڭ, بۇل مەديتسينالىق شارا مىندەتتەلەدى.
«قوعام بالالاردى قورعاۋعا تىرىسادى, بىراق امەريكادا بالالاردى قورلاۋ دەندەپ بارادى. مۇنى توقتاتۋ كەرەك. وسى جولمەن جۇرە بەرسەك, اقش-تىڭ بولاشاعى جوق. ويتكەنى تاريح دالەلدەگەندەي, ازعىندىق جىنىستىق مىنەز-ق ۇلىقتى ۇستانعان ءاربىر قوعام اقىرىندا قۇلدىرايدى», دەدى ساياساتكەر مايكل سنايدەر.
جالپى, قازىر ەلىمىزدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جەكە ادامعا قارسى اسا قاۋىپتى قىلمىستار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر توپتاماسى ازىرلەنىپ جاتىر. وسى قىلمىستار بويىنشا سانكتسيالاردى قايتا قاراۋ, جازالاردى تاعايىنداۋ جانە ودان بوساتۋ, سوتتىلىعىن وتەۋ ءتارتىبىن, جەكە ادامعا قارسى اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار ءۇشىن جازاسىن وتەپ جاتقان ادامدارعا اكىمشىلىك قاداعالاۋدى بەلگىلەۋ شارتتارىن وزگەرتۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ جاتىر. بىراق زاڭ جوبالارىن ءارى قاراي پارلامەنت دەپۋتاتتارى پىسىقتايدى. دەمەك مەملەكەت باسشىسى تاپسىرعان زاڭنامالىق وزگەرىستەر كەلەسى جىلسىز كۇشىنە ەنبەۋى دە مۇمكىن. ال وعان دەيىن كامەلەتكە تولماعاندار قورعانسىزدىڭ كۇيىن كەشەدى دەگەن ءسوز.