كەيىنگى جىلدارى بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق جيىلەپ بارا جاتقانى راس. بۇل جاعداي تۇتاس قوعامدى الاڭداتا باستادى. وسى كۇردەلى ماسەلەنىڭ الدىن الۋ جولى مەن سەبەپ-سالدارىن تالقىلاۋعا تۇركىستان قالاسىنا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى باستاعان اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى جانە جاۋاپتى ماماندار جينالدى.
دوڭگەلەك ۇستەلدە سالا باسشىسى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنىڭ اسا وزەكتىلىگىن ايتىپ, كوڭىل كونشىتپەيتىن ستاتيستيكالىق دەرەكتەر كەلتىردى. بىلتىر بالالار مەن كامەلەت جاسقا تولماعان جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى جاسالعان قىلمىستىق ارەكەتتەر سانى 383 بولسا, بيىلعى 6 ايدا بالالارعا قاتىستى 252 ادام جىنىستىق سيپاتتاعى قىلمىسقا بارعان. ال ەلىمىز بويىنشا 21-82 جاس ارالىعىنداعى 374 ازامات كامەلەتكە تولماعاندارعا زورلىق كورسەتۋ ىسىمەن جازالانعان. مينيستر بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق سيپاتىنداعى قىلمىستار رەسپۋبليكا وڭىرلەرىنىڭ ىشىندە جامبىل, اتىراۋ, الماتى, پاۆلودار, قىزىلوردا وبلىستارىندا ءجيى ورىن الاتىنىن جەتكىزدى.
«مەملەكەت باسشىسى تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ۇرپاق تاربيەسى, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق, الىمجەتتىك, وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, ءتيىستى تاپسىرما بەرگەن ەدى. ديدارى وزگەرگەن دۇنيەدە قازاق قوعامىن ىلگەرى جەتەلەيتىن – وسى كوكورىم جاستار, زاماننىڭ كوشىنەن قالماي كەلە جاتقان وسكەلەڭ ۇرپاق دەپ بىلەمىز. الايدا كەيىنگى ۋاقىتتاعى ءوزىمىز جيىن قۇرىپ وتىرعان تۇركىستانداعى, اباي وبلىسىنداعى, كۇنى كەشەگى قاراعاندىداعى كەلەڭسىز جاعداي قوعامدا الاڭداۋشىلىق تۋعىزدى. قوعامداعى اۋىر فاكتىلەردىڭ جىلى جابىلۋى, اشىق ايتىلماۋى رەسمي دەرەك پەن شىنايى كورسەتكىشتىڭ الشاقتىعىنا اكەلەدى. تالاي قىلمىستىق ءىس اشىلماعان كۇيى قالادى. ناقتى دەرەك-دايەك انىق بولماعان سوڭ, ماسەلەمەن كۇرەسۋدىڭ تەتىكتەرى دە ءتيىمدى بولمايتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. وتباسى ينستيتۋتى, بالا قاۋىپسىزدىگى, قوعام قۇندىلىعى, ادامنىڭ ءومىرى مەن بوستاندىعى – زاڭ مەن ءتارتىپ تۇرعىسىنان ءالى دە تەرەڭىنەن قاۋزايتىن تۇيتكىلدى ماسەلە. ەگەمەن ەلدە, بەيبىت جەردە شيەتتەي, قورعانسىز, بەيكۇنا بالالار تەرىس پيعىلدى ادامداردىڭ قۇربانى بولىپ جاتقانى اتا-انا رەتىندە بارشامىزدىڭ جانىمىزعا باتادى. بۇگىنگى ءىس-شارانى ارنايى كيەلى تۇركىستان جەرىندە ۇيىمداستىرۋدىڭ سەبەبى – وسىنداي اۋىر قىلمىستىڭ جۇرت بولىپ جيىلىپ شەشىمىن تابۋ, قوعامدا ادەپ نورماسىن قالىپتاستىرۋ, پروفيلاكتيكا شاراسىن ەگجەي-تەگجەي تالقىلاپ, ازاماتتىق سەكتور, جاۋاپتى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, جەدەل ءىس-قيمىل جاساۋ», دەدى دارحان قىدىرالى.
سالا باسشىسى «بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىق» دايىندالعانىن مالىمدەدى. نۇسقاۋلىق ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى, قىلمىسكەردىڭ كەلبەتىن, اتا-اناعا كەڭەستەر مەن كورشى, تۋىس پەن كۋاگەرگە دەگەن ۇسىنىستى قوسا العاندا, وسى سالاعا بايلانىستى نەگىزگى اسپەكتىلەردى قامتىپ وتىر. ءمينيستردىڭ پىكىرىنشە, بۇل – بالالاردى وقىس جاعدايدان قورعاۋدا قوعامنىڭ بارلىق مۇشەسى ءۇشىن قۇندى رەسۋرس. ودان بولەك بيىل قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىلارى «بالالار ماسەلەسىن باق-تا قالاي قاۋىپسىز جاريالاۋعا بولادى» اتتى پراكتيكالىق نۇسقاۋلىقتى جاريالادى. «بالالار تۋرالى جازعاندا دا اقپارات قۇرالدارى مۇقيات بولعان ابزال», دەپ تۇجىرىمدادى د.قىدىرالى.
جيىندا ءسوز العان تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى دارحان ساتىبالدى بالالارعا قاتىستى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا وڭىردە اكىمدىك, پروكۋراتۋرا, پوليتسيا دەپارتامەنتىمەن جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس جۇيەسى قالىپتاسقانىن حابارلادى. دەي تۇرعانمەن, زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەر ءالى دە تىيىلماي تۇر. ونى اكىم ستاتيستيكالىق كورسەتكىشپەن بايانداپ ءوتتى. ارنايى ەسەپكە الۋ ورگانىنىڭ رەسمي دەرەگىنە سايكەس, 2022 جىلى بالالارعا قارسى 209 قىلمىستىق ارەكەت تىركەلگەن. 2021 جىلى بۇل سان ودان دا كوپ – 230 قىلمىس. ال بيىلعى 7 ايدا 139 قىلمىس تىركەلىپتى. بۇل سان وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما ارتقان. ءوز كەزەگىندە وبلىس اكىمدىگى بالالارعا كورسەتىلەتىن زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك وسال توپتاعى جانە جاس وتباسىلاردىڭ مۇشەلەرىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا كىرىسكەن. سونىڭ اياسىندا «2021-2025 جىلدارعا ارنالعان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوباسى» شەڭبەرىندە 72 مىڭنان استام جانە «جاستار پراكتيكاسى», «العاشقى جۇمىس ورنى», «كۇمىس جاس», «بيزنەس-باستاۋ» جوبالارى بويىنشا 28 مىڭنان جوعارى ازامات جۇمىسپەن قامتىلعان. سونداي-اق «قامقورلىق جانۇيا ورتالىعى» مەن «بەستەرەك» جوباسى بار. سوڭعى جوبانى ءارى قاراي جالعاستىرۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 97 ملن تەڭگە بولىنگەن. وسى باستامالار ناتيجەسىندە, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا پەداگوگ-پسيحولوگ مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە پسيحولوگ مامانداردىڭ اتا-انالارعا بەرەتىن ارنايى ساباقتارى مەن كەڭەستەرى كۇشەيتىلەدى. سونداي-اق تۇركىستان وڭىرىندە وبلىس اكىمدىگى, پروكۋراتۋرا جانە پوليتسيا دەپارتامەنتىمەن بىرلەسكەن «سالاماتتى بولاشاق» جوباسى جۇزەگە اسىرىلماقشى. ول رەسپۋبليكادا العاش رەت قاناتقاقتى جوبا رەتىندە قولعا الىنىپ جاتىر. مۇندا ءتۇرلى قيىن جاعدايعا تۇسكەن وتباسىلار مەن ولاردىڭ بالالارىنا قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق ءىس-ارەكەتتەردى ءبىر اقپاراتتىق جۇيەگە ەندىرۋ جوسپاردا بار.
جيىندا بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا «بالالار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – قازىرگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە» دەپ, وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە باياندادى.
«وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىن ءار اۋداننان اشۋ ءۇشىن ايماقتارمەن جوسپار دايىنداپ جاتىرمىز. جالپى, 151 اۋداننان وسىنداي ورتالىق اشۋ ءىسى قولعا الىندى. قيىن جاعدايعا تاپ بولعان, زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان وتباسىلاردى, بالالاردى انىقتاۋ جانە ولارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن بارلىق وڭىردە جەدەل ارەكەت ەتۋ توپتارىن كۇردىق», دەدى ول.
ءوز كەزەگىندە جيىندا ءسوز العان ەلىمىزدىڭ باس ءمۇفتيى ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى دا وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن, سونىمەن بىرگە وتباسىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كوبىرەك نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. باس ءمۇفتيدىڭ مالىمدەۋىنشە, وتباسىندا جاقسى تاربيە العان بالا وسكەندە ەشقانداي جاماندىققا بارمايدى. ال وسىنداي ىزگى جانداردىڭ قاتارى كوپ بولسا, قوعام دا بىرتىندەپ تۇزەلەدى. ال وتباسىلىق پسيحولوگ ەرجان مىرزاەۆ سانالى اتا-انا ءرولىنىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەلە: «سوندىقتان اكە-شەشە بالا تاربيەسىنە كىرىسپەي تۇرىپ, اۋەلى قالاي دۇرىس اتا-انا بولۋعا ۇيرەتەتىن كۋرستارعا بارعان ءجون», دەدى.
جيىن سوڭىندا بالا تاربيەسىنە جاۋاپتى ۇيىم وكىلدەرى اتالعان ماسەلەنى شەشۋگە قاتىستى ويلارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.