قۇلدىق قامىتى

ەرىكتەن تىس قۇلدىققا جەگۋ, جەز­وك­­شە­­لىككە سالۋ, بالا ساۋداسى, قايىر­ سۇراۋعا ماجبۇرلەۋ, قارا بازاردا اعزانى ساتۋ الەمدى الاڭداتقان ماسەلەگە اينالعالى قاشان. ءتىپتى ءالى كۇنگە دەيىن زاڭسىز قارۋ-جاراق ساتۋ مەن ەسىرتكى بيزنەسىنەن كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندى يەمدەنىپ كەلەدى. حالىقارالىق كوشى-قون ۇيىمى مەن حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, تەك قانا ءماجبۇرلى ەڭبەك قاناۋىنان تۇسەتىن جىلدىق تابىس 150-160 ملرد دوللارعا جەتەدى ەكەن. بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش جۋىردا وتكەن جاھاندىق جيىندا وسى قاتىگەز, اككى ساۋداگەرلەردىڭ قىلمىستارىنا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەي كەلەدى دەگەن ەدى.

«بۇگىندە تەڭسىزدىكتىڭ ءورشۋى, كلي­مات­­­تىق اپاتتاردىڭ كۇشەيۋى سىن­دى­ كەزەڭدە حالىقتىڭ ورىن اۋىس­تى­رۋىن­داعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان كور­­­­سەت­كىشتەرى تۇسىندا كوپ ازامات ادام ساۋ­دالاۋشىلار قارماعىنا ءىلىنىپ وتىر. باسىم بولىگى – ايەلدەر مەن بالالار. قۇرباندار زورلىق-زومبىلىققا, ەڭبەككە ماجبۇرلەۋ, قورلاۋعا ۇشىرايدى. الايدا ادام ساۋدالاۋشىلار جازاسىن المايدى. ولاردىڭ قىلمىسىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەيدى. جاعدايدى وزگەرتۋ كەرەك. ول ءۇشىن زارداپ شەككەندەردى انىقتاۋ جانە ولاردى قورعاۋ شارالارىنا ينۆەس­تيتسيا كولەمىن ۇلعايتۋ قاجەت. سونداي-اق ءتىرى ادامدى تاۋارعا اينالدىراتىن قىلمىسكەرلەردى جاۋاپقا تارتۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن كۇشەيتەيىك. ءبىز جابىرلەنۋشىلەرگە ءوز ومىرلەرىن قايتا قۇرۋ­عا, الەۋمەتتەندىرۋگە بەلسەندى تۇردە كومەكتەسۋىمىز كەرەك. ەشكىم ەشقاشان ساتىپ الىنبايتىن, ساتىلمايتىن جانە قۇل­دىق­قا اينالمايتىن الەم قۇرۋ ءۇشىن بىرگە جۇمىس ىستەيىك», دەدى انتونيۋ گۋتەرريش.

باس حاتشى ءسوز ەتكەن پروبلەما بىزدە دە بار. ەلدەگى جاۋاپتى ورگاندار ادام ساۋداسىنا مەيلىنشە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن ارنايى زاڭنىڭ جوق ەكەنىن العا تارتادى. ال پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ حاتشىسى تاستەمىر ابىشەۆتىڭ پىكىرىنشە, ودان بولەك جابىرلەنۋشىلەرگە كاسىبي كومەك كورسەتەتىن ادۆوكاتتار سانىنىڭ از بولۋى, قۇربانداردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن ءىس-ارەكەتى ءوز دەڭگەيىندە بولماۋى ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ وتىر.

«شىنىندا, قازاقستاندا جىل سا­يىن ادام ساۋداسىنا قاتىستى جۇزدەن استام قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. ونىڭ 8 قۇرامى قىلمىستىق كودەكستە كوز­­دەلگەن. قىلمىستىق ىستەردىڭ سوتقا جەت­پەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – ەلىمىزدە ارنايى ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى زاڭنىڭ جوقتىعى. بۇل زاڭ ءالى قابىلدانعان جوق. تالقىلانىپ جاتىر. ماجىلىسكە ءتۇستى. وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قابىلدانۋعا ءتيىس. ەگەر زاڭ قابىلداناتىن بولسا, وندا ەلىمىزدەگى ادام ساۋداسىنا قاتىستى قىلمىستىق ىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى سوتقا دەيىن جەتەدى. ەكىنشىدەن, ادام ساۋداسىمەن اينالىساتىن ادامداردى كوبىنە كاسىبي بىلىكتىلىگى وتە جوعارى ادۆوكاتتار قورعايدى. ول الەمدە تابىسى جاعىنان ءۇشىنشى ورىندا تۇرعان زاڭسىز بيزنەس ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان ولار وزدەرىنىڭ زاڭسىز بيزنەسىن ساقتاۋعا, ونى ودان ءارى جالعاستىرۋعا مۇددەلى. وسىنداي جاعدايلاردا ادام ساۋداسىنا بايلانىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى سوتقا جەتپەي قالۋى ابدەن ىقتيمال. تاعى ءبىر سەبەبى, جاپا شەككەندەر نەمەسە ادام ساۋداسىنىڭ قۇرباندارىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن ءىس-ارەكەتى ءوز سيپاتىن نەمەسە دارەجەسىن بەرمەيدى دەپ ساناۋعا بولادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى قورقىپ, وزدەرىنىڭ كۋالىگىنەن اينىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇل دا ادام ساۋ­داسىنا بايلانىستى قىلمىسكەردىڭ سوتقا دەيىن جەتپەۋىنە سەبەپ بولادى», دەدى پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا حاتشىسى تاستەمىر ابىشەۆ.

بۇدان قالدى ەلىمىز ء«تىرى تاۋار» دالىزىنە اينالعان. ياعني قازاقستان ورتالىق ازياداعى ادام ساۋداسىنىڭ ترانزيتتىك اۋماعى بولىپ وتىر. بۇل تۋرالى ورتالىق ازياداعى ادام ساۋداسىنا جانە ميگرانتتاردى زاڭسىز اكەلۋگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندەگى بۇۇ ببپ ايماقتىق كەڭەسشىسى رەدا سيرگەديەنە دە مالىمدەدى.

«ادام ساۋداسىمەن تەك ءبىر ادام اينالىسپايدى. ولار – ارنايى جاساق­تالعان, وزدەرىنىڭ جاۋاپتى سالالارى بار ادام­داردان قۇرالعان توپ. بىرەۋلەرى جابىر­لە­نۋ­ش­ىلەردى تاسىمالداۋ جولىمەن اينالىسسا, ەندى بىرەۋى كەلگەندەردى قابىلدايدى. ءۇش جىل بۇرىن قازاقستاندا بارلىق جۇمىسشى ۇيدەن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى. بۇل كەزەڭدە قىلمىستىق توپ ينتەرنەت كەڭىستىگىنە تولىعىمەن اۋىس­تى. سودان بەرى ورتالىق ازيادا جاعداي كۇردەلەندى. ونىڭ سەبەبى, 2020 جىلدان كەيىن ادام ساۋداسىنا قاتىستى ارنايى زەرتتەۋلەر از جۇرگىزىلگەن. ورتالىق ازيا ەلدەرىندە Telegram جەلىسى ارقىلى جۇمىسقا شاقىرىپ جاتادى. مۇنى ءوزىم دە بايقايمىن. جەلىدەگى كوپشىلىك شوعىرلانعان توپتارعا قىسقا عانا حات جولدانىپ, وندا جۇمىستىڭ قانداي ەكەنى جانە جالاقىسى كورسەتىلەدى. سونىمەن بىرگە وزدەرىنىڭ بايلانىس نومىرلەرىن قالدىرىپ, كەرى بايلانىس جاساۋعا ۋادە بەرەدى. جۇمىسسىز جۇرگەن ادام ولارعا جازىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتادى. حات الماسۋ كەزىندە قىلمىسكەرلەر ادامنىڭ سەنىمىنە كىرىپ, كوندىرۋىنە مۇمكىندىك تۋا­دى. قىلمىستىق توپتىڭ جۇمىس ىستەۋ جۇيەسى وسال بولمايدى. قازاقستان ادامداردى باسقا ەلدەردەن تاسىمالداۋشى وڭىرگە اينالىپ وتىر. ايماق ارقىلى وڭتۇستىك ازياعا ادامدار جىبەرىلەدى», دەدى ول.

ەڭ سوراقىسى, «قۇل يەلەنۋشىلەرگە» قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ دە قاتىسى بار. وسىدان ەكى اي بۇرىن باق بەتتەرىندە ەلىمىزدە جىل باسىنان بەرى مۇنداي قىلمىسقا قاتىسى بار ءۇش ­پوليتسيا وكىلى اشكەرە بولعانىن حابارلان­عان-دى.

«كوپ جاعدايدا قىلمىس ۇيىمداسقان سيپاتقا يە. مىسالى, جىل باسىنان بەرى 110 قىلمىس جاسالعان. ونىڭ بەسەۋى – ەكسپلۋاتاتسيالاۋ ماقساتىندا بوستاندىعىنان زاڭسىز ايىرۋ, 14-ءى جەزوكشەلىكپەن اينالىسۋعا تارتۋ بولعان. قۇربانداردىڭ 7-ءۋى – كامەلەت جاسىنا تولماعاندار, 24-ءى – ادام ساۋ­­­دا­سىنا ۇشىراعان, سونىڭ ىشىندە 16-سى – كامەلەتكە تولماعاندار, 67-ءسى – جەڭگەتايلىق پەن پريتون ۇستاۋ قىلمىسى. جالپى, ءبىر جىلدا ورتاشا ەسەپپەن جۇزدەن استام قىلمىس تىركەلىپ, 5-تەن استام ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ انىقتالادى. باحرەين كورولدىگىنە, وڭتۇستىك كورەياعا, وزگە دە مەملەكەتتەرگە قۇلدىققا جىبەرۋ ءۇشىن ازاماتتاردى شەتەلگە اكەتەتىن ارنالار جويىلدى. مۇنداي قىلمىستىڭ جاسالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەر, كريمينالدىق بيزنەستىڭ تابىستىلىعى, جازالانبايتىنىنا دەگەن سەنىمدىلىك يتەرمەلەيدى. ادام ساۋداسىمەن اينالىساتىندار ماتەريالدىق بايۋدى كوزدەپ, قۇرباندى الداۋ مەن كۇش كورسەتۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلىنە بارادى», دەيدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس دەپارتامەنتى ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس جانە قىلمىستىق پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردى قورعاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى سامات قۇسەتوۆ.

نەگىزى, ادامدار قۇقىقتىق ساۋات­سىز­دى­عىنان, ينتەرنەتتىڭ ىقپالىنان, تەز ءارى جىلدام اقشا تابۋعا ۇمتىلۋىنان قۇل­دىق قامىتىن كيەدى. قازاقستان­نان شەتەلگە كەتىپ, ارباۋعا ءتۇسىپ قالا­­تىن­د­اردان بولەك, ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ تە وسىنداي جاعدايعا تاپ بولاتىن وزگە مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى دا بار. بيىل 15 شەتەلدىك ەلىمىزدە قۇلدىققا جەگىلگەن. بۇگىندە ولار داع­دا­رىس ورتالىقتارىنا جۇگىنىپ, كومەك العان. ءتارتىپ ساقشىلارى جابىر­لە­­نۋشىلەر كوپ جاعدايدا پوليتسياعا جۇگىن­بەيتىنىن ايتادى. سەبەبى كەزىندەگى ەگەلەرى كەك قايتارا ما دەپ قورقادى. جالپى, ەلىمىزدە جىل سايىن قۇزىرەتتى ورگاندار ارنايى الدىن الۋ شارالارى مەن تەكسەرىس جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.

«ادام ساۋداسىنىڭ قۇرباندارىنا مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن كومەك كورسەتىلەدى. زارداپ شەككەندەرگە قىل­مىس­تىق ءىس قوزعاۋ فاكتىسىنىڭ بولۋىنا قاراماستان, قىزمەتتەردىڭ 8 ءتۇرى: الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, مەديتسينالىق, پسيحولوگيالىق, پەداگوگيكالىق, ەڭبەك, مادەني, ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق قىزمەتتەر كورسەتىلەدى. بۇل نورمالار قازاقستان ازاماتتارىنا, شەتەلدىكتەرگە جانە ازاماتتىعى جوق ادامدارعا قول­دا­نى­لادى. بيىلعى باستى باعىت مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا ازىرلەنگەن «ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» ارنايى زاڭ جوباسى بولدى. ونى تالقىلاۋ مەن قۇراستىرۋ 50-دەن استام ساراپشىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلدى. زاڭناما جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا حالىقارالىق كونۆەنتسيالار, تمد ەلدەرى مەن بۇۇ-نىڭ ۇلگى بولار زاڭدارى, ۇلتتىق ءارى شەتەلدىك تاجىريبەلەر قاراستىرىلدى. قۇجات سۋبەكتىلەردىڭ شەڭبەرى مەن ءرولىن, سونداي-اق ولاردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىگىن ايقىندايدى. كەمشىلىكتەردى, جاڭا قاتەرلەردى انىق­­تاۋعا جانە ولارعا ۋاقتىلى دەن قويۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاۋەكەلدەردى باعالاۋ سياقتى جاڭا تەتىكتەر ارقىلى ادام ساۋداسىنىڭ كىدىرىسىن, سونداي-اق پوليتسيا­مەن عانا ەمەس, باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇربانداردى قايتا باعىتتاۋ ءتارتىبىن تومەندەتەدى. جابىرلەنۋشىگە مەملەكەت تاراپىنان ءوز قۇقىقتارى مەن قورعاۋ شارالارىن جاقسى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جابىرلەنۋشىلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ كەپىلدىكتەرى ولاردى پوليتسياعا جۇگىنۋگە ىنتالاندىرادى جانە ىستەردى سوتقا جەتكىزۋگە ىقپال ەتەدى», دەدى س.قۇسەتوۆ.

دەسەك تە, قازىرگى ستاتيستيكا وسى ۋاقىتقا دەيىن جاسالعان جۇمىستاردىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ەمەس ەكەنىن كور­سەتەدى. سوندىقتان الەمدىك ماسەلەگە  اينالعان ادام ساۋداسى ىسىنە تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى عانا ەمەس, كەشەندى تۇردە ارنايى مامانداندىرىلعان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتى, بيزنەس سۋبەكتىلەرى بەلسەنە كۇرەسۋى قاجەت.