تايلاند: قازاقستان جاستارىنىڭ كوزىمەن

بانگكوكتەگى ۇلكەن سارايدا (Grand Palace)

بۇل اتالعان جاستاردىڭ تايلاندقا العاشقى ساپارى ەدى. Cاپار بارىسىندا ولار ەلدىڭ ءۇش اتاقتى قالاسىن – پحۋكەت, پاتتايا جانە بانگكوك قالالارىن ارالادى. دانا تايلاندقا جاساعان العاشقى ساپارىن «تايلاندتى تۋريس­تىك سەكتوردان باستاپ سوڭعى تەح­نولوگياعا دەيىن ءارتۇرلى قىرىنان سەزىنۋ مۇمكىندىگى», دەپ سيپاتتادى. ديورا اكمالوۆا تايلاندتىڭ ادەمى جاعاجايلارى مەن ترو­پيكالىق جەمىس پلانتاتسيالارىمەن ايگىلى قالاسى – پحۋكەتكە كەلگەندەگى العاشقى اسەرىن «دەنساۋلىق جولىندا وزگەرىستەردى ىزدەگەندەر ءۇشىن ناعىز جۇماق», دەدى. ءاسانالي تايلاند تۋرالى «مادەنيەتى جارقىن, تابيعاتى تاڭعاجايىپ جانە قوناقجايلىلىعى جوعارى, اسىرەسە عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن الەۋەتى زور ەل», دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. سوڭعى 4 جىلدا تاي ءتىلىن ءوز بەتىمەن ۇيرەنگەن الەكساندرعا كەلسەك, ول وسى ساپار وزىنە تايلىقتاردى جاقسىراق تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتىپ, «مەن ولارمەن تاي تىلىندە ءتىل تابىسۋعا تىرىسقانىمدى كورگەندە تايلىقتار ماعان وزدەرىنىڭ مەيىرىمدىلىگىن تانىتتى», دەدى.

ەم جانە ساۋىقتىرۋ ءتۋريزمى

پحۋكەتتى العاشقى ساياحاتتاعان جەرى رەتىندە اشقان ءتورت وتانداسىمىز تايلاند­تىڭ, اسىرەسە پحۋكەت­تىڭ شەتەلدىك قو­ناقتارعا ۇسىناتىن ەم جانە ساۋىق­­تىرۋ تۋريزمىنە ءتانتى بولدى. نازارباەۆ ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى ديورا­نىڭ ايتۋىنشا, تاي­لاندقا تۋريستەر­دى تار­تاتىن نەگىزگى فاك­توردىڭ ءبىرى – ونىڭ قول­جە­تىمدى مەدي­تسينالىق cەرۆيستەرى مەن ەرەكشە قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى. ەم سەرۆيستەرىنىڭ ىشىندە مە­ديتسينالىق جالپى تەكسەرۋ, كوس­مە­تيكالىق حيرۋرگيا, قالپىنا كەلتىرۋ تەراپياسى جانە ورتوپەديالىق حيرۋرگيا تۋريستەر اراسىندا ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە. سونىمەن قاتار تايلاندتىڭ قولجە­تىمدى, ءارى جوعارى ساپالى قارتايۋعا قارسى ەمدەۋىندەگى بەدەلى حالىقارالىق پاتس­يەنتتەردىڭ سانىن ايتارلىقتاي كو­ب­ەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. تايلاندتىڭ قار­تايۋعا قارسى ەمدەۋ سەكتورىنىڭ جوعارى ساپاسى ونىڭ 2020 جىلى جاھاندىق ساۋىقتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ جاھاندىق ساۋىقتىرۋ ەكونوميكاسى مونيتورىنداعى (Global Wellness Institute’s Global Wellness Economy Monitor) 10-شى ورنى­مەن دا­لەلدەنەدى. شەتەلدىك قوناقتار تەك حي­رۋرگيالىق ەمەس, سونىمەن قاتار كونسەر­ۆاتيۆتى پروتسەدۋرالارعا دەيىن بەيىمدەلگەن سەرۆيستەردى ۇسىناتىن ەڭ زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن بىلىكتى ماماندارعا قارالا الادى.

ديورانىڭ ايتۋىنشا, تايلاند – ساۋىقتىرۋ ءتۋريزمى ءۇشىن دە تاپتىرماس جەر. تايلىقتار ساۋىقتىرۋ تۋرالى ءسوز بول­عاندا تەك ءتان ساۋلىعىن عانا ەمەس, بالكىم ودان دا تەرەڭىرەك ماعىنانى قام­تيتىن دۇنيەنى تۇسىنەتىن بولار. سونىمەن بىرگە تايلاندتىڭ ساۋىقتىرۋ ءتۋريزمى ءوزىنىڭ ءداستۇرلى ەمدىك تاجىريبەسىنىڭ باي مۇراسىنا سۇيەنەدى. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جاسارۋعا ەم ىزدەپ ساپارلاعان ميلليونداعان كەلۋشىلەردى تاي ەلىندەگى ءارتۇرلى ساۋىقتىرۋ پروتسەدۋرالارى, سونىڭ ىشىندە سپا ورتالىقتارى مەن ساۋىقتىرۋ كەشەندەرى ۇسىناتىن ەرەكشە سەرۆيستەر قىزىقتىرماي قويمايدى. اسىرەسە ءوزى­نىڭ ايرىقشا ەمدىك قاسيەتىمەن تانىمال تاي ماسساجى تايلاندتىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىندا قولجەتىمدى. سونداي-اق دامىپ كەلە جاتقان تۋريزم يندۋسترياسىندا تايلاندتىڭ نەگىزگى تۋريستىك باعىت رەتىندە تابىسقا جەتۋىنىڭ باستى قۇپياسى – ءمىنسىز قىزمەت كورسەتۋ. تايلىقتار ەرەكشە قوناقجايلىلىق كورسەتۋ ونەرىن جاقسى مەڭگەرگەن جانە بۇل تۋريزم يندۋسترياسىندا جاڭا بيىكتەرگە جەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

تايلىقتاردىڭ ەرەكشە قوناقجايلىلىعى

وسى ساپارىندا تايلىقتاردىڭ جۇز­دەرىندەگى شىنايى كۇلكى الەكساندردى ەرەكشە تاڭعالدىرىپ, ول بۇكىل الەم تايلاندتى نەلىكتەن «ك ۇلىمسىرەۋ ەلى» دەپ سانايتىنىن تۇسىنگەندىگىن ايتتى. كوشەدە كەزدەسكەن ساتۋشىلاردان باستاپ, 7-Eleven دۇكەنىندەگى كاسسيرگە دەيىن ونى بارلىق جەردە ك ۇلىمسىرەپ قارسى الىپتى. بۇل ونىڭ تايلاندقا ەرەكشە قوناقجاي ەل رەتىندە قايتا ورالۋ نيەتىنە وڭ اسەرىن تيگىزگەن. ءوز تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, الەكساندر شەتەلدىك قوناقتاردىڭ تايلىقتاردى «جىلىشىرايلى, اقكوڭىل, قوناقجاي جانە ءاردايىم قول ۇشىن بەرۋگە دايىن» دەگەن مىنەزدەمەلەرىمەن تولىقتاي كەلىسەدى. الەكساندر پحۋكەتتە كوفە مەن كوكتەيل دايىندايتىن ايەلمەن وتە جاقىن دوس بولىپ, مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتىققا قاراماستان, الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ءجيى سويلەسىپ تۇرادى. ال ول پات­تايادا شاشتارازعا بارعانىندا سونداعى جۇمىسكەرلەرمەن قىزىعا سويلەس­كەندەرى سونشا, ولار تاڭنىڭ قالاي اتقانىن بايقاماي قالىپتى. بانگكوكتە BTS (بانگ­كوكتىڭ قوعامدىق كولىك جۇيەسى) مىنگەن تاي جىگىتى وعان بيلەت ساتىپ الۋعا كومەكتەسكەن. الەكساندردىڭ پىكىرىنشە, تاي­لاندتىڭ ادەمى جاعاجايلارى, حالقى­نىڭ ەرەكشە مەيىرىمدىلىگى, ءدامدى تاعامدارى مەن الۋان ءتۇرلى مادەنيەتى شەتەلدىكتەردى تارتاتىن نەگىزگى فاكتور بولىپ سانالادى.

باي مادەنيەت جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى اس ءۇي

دانا تايلاندقا العاشقى ساپارى الدىندا تاي مادەنيەتى مەن تاعامىنا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتقان. ول «ۇسقىنسىز ۇيرەك» (Ugly Duckling series), «گورموندار» (Hormones), «بەلگىسىز جەر­دىڭ قىزى» (Girl From Nowhere) سياقتى بىر­نەشە تاي شوۋىن, نەگىزىنەن لاكورنداردى (تاي سەريالدارى) كورە وتىرىپ, تاي مادەنيەتى مەن تاي ءتىلى تۋرالى تۇجىرىمىن قالىپ­تاستىرعان. ونىڭ ايتۋىنشا, تايلىقتار – قورقىنىشتى جانە تريللەر شوۋلارى ءۇشىن ميستيكالىق وقيعالاردى جاساۋدا ەڭ ۇزدىكتەردىڭ ءبىرى. وعان Netflix-تەگى ەڭ تانىمال تاي شوۋلارىنىڭ ءبىرى «بەلگىسىز جەر­دىڭ قىزى» (The Girl From Nowhere) ءفيلمى مىسال بولا الادى. تايلاندتاعى 7 كۇندىك ساپارى بارىسىندا دانا تاي تاعامدارىن, اسىرەسە ءارتۇرلى تاعامداردا قولدانىلاتىن بالعىن تەڭىز ونىمدەرىن جەگەندى قانشالىقتى ۇناتقانىن ەسىنە الادى. ونىڭ سۇيىكتى تاعامدارىنىڭ ءبىرى – تۇزدى, جاڭعاقتى جانە ءسال ءتاتتى تۇزدىق­تار ۇيلەسىم تاپقان بالعىن اسشاياندارى بار «پاد تاي» (Pad Thai). «توم يام» (TomYum) – دانا مەن ونىڭ ارىپتەستەرى تاي­لاندتا ءدامىن تاتقان, تاعى ءبىر الەمگە ايگىلى تاي تاعامدارىنىڭ ءبىرى. دانا تاي تاعامدارىنان باسقا, تايلاند ۇسىناتىن تروپيكالىق جەمىستەردىڭ الۋان تۇرىنە تاڭعالعان. ول تروپيكالىق جەمىستەردىڭ ءبىرازىن تاتىپ كورگەنىن جانە ولاردىڭ ىشىندە ەڭ سۇيىكتىسى – تايلىقتار «جەمىس پاتشايىمى» دەپ اتايتىن, ءسال ءتاتتى جانە قىشقىل ءدامى بار مانگۋستين بولعانىن ايتتى. دانا جانە ونىڭ ارىپتەستەرى قاي­دا بارسا دا تاماق پەن ءتۇرلى بالعىن جەمىس­تەردى تابا الاتىنىنا كوز جەتكىزدى جانە بۇل تايلاندتىڭ «الەم اس ءۇيى» دەگەن اتاققا لايىقتىعىن تاعى ءبىر رەت ايعاق­تادى. بۇل اتاققا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگياعا, نەگىزىنەن, ازىق-ت ۇلىك قا­ۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى ۇزدىكسىز ينۆەستيتسيا مەن حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىنا سايكەس كەلۋ مىندەتتەمەسى ارقىلى قول جەتكىزىلدى.

عىلىم جانە تەحنيكالىق پروگرەسس

تايلاند ازىق-ت ۇلىكتى ىشكى تۇتىنۋ ءۇشىن دە, الەمدىك نارىقتارعا حالىقارالىق جەتكىزۋ ءۇشىن دە وندىرەدى. قازىرگى تاڭدا تايلاند ەكولوگيالىق تازا جانە قاۋىپسىز «بولاشاق ازىق-ت ۇلىكتى» ازىرلەۋ ءۇشىن تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردى پايدالانۋ ارقىلى ازيانىڭ يننوۆاتسيالىق ورتالىعىنا اينالۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. جوبانىڭ بارلىق قاتىسۋشىسى تايلاندتىڭ شىعىس ەكونوميكالىق يننوۆاتسيا دالىزىنە (EECi) بارىپ, ەلدىڭ عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىنە كۋا بولدى. زەرتتەۋ, يننوۆاتسيالاۋ جانە جوعارى تەحنولوگيالىق سالالار ءۇشىن حابقا اينالۋعا باعىتتالعان تايلاندتىڭ شىعىس ەكونوميكالىق يننوۆاتسيا ءدالىزى (EECi) – تايلاند كورولدىگى ۇكىمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باستاماسى. استانا ۋنيۆەرسيتەتى اقپاراتتىق جۇيەلەر فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى ءاسانالي EECi ساپارى ءوزى ءۇشىن ەرەكشە قىزىقتى وتكەنى تۋرالى جانە ول ساپار بارىسىندا بيوتەحنولوگيا, روبوتتەحنيكا, اەروعارىشتىق جانە تسيفرلىق يننوۆاتسيالار سياقتى الدىڭعى قاتارلى سالالارداعى جەتىستىكتەردى كورۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعاندىعىن ايتتى. ساپار اياسىندا عىلىمي پاركتەر مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن ارا­لاعان ءاسانالي تايلاندتىڭ عىلىمي جە­تىستىكتەرگە قولايلى ەكوجۇيەنى قۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن ءوز كوزىمەن كوردى. ول «عىلىمي, وندىرىستىك, مەملەكەتتىك قۇرى­لىمداردىڭ, زەرتتەۋشىلەر مەن كاسىپ­كەرلەردىڭ ىنتىماقتاستىعىمەن جاسالعان ناقتى قادامدار يننوۆاتسيانىڭ شەكاراسىن قالاي اشاتىنىنا كۋا بولدىم», دەيدى. بۇل ساپار اساناليگە تاي­لاند پەن قازاقستان اراسىنداعى تۇراقتى دامۋ جولىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىس­تار سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتى­ماق­تاستىعىنىڭ بولاشاقتاعى ۇلكەن باس­تامالارىنا سەنىمدىلىك بەردى. ەكى ەل ساي­كەسىنشە 2050 جانە 2060 جىلدارعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋگە مىندەتتەمە العاندىقتان, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋىنا زور سەنىم ارتۋدا. مۇنداي قا­دامدار تازا ەنەرگيا شەشىمدەرىن ازىر­لەۋدى جانە ەنگىزۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن ءبىلىم, تاجىريبە جانە ينۆەستيتسيالاردى بولىسۋگە باعىتتالۋى مۇمكىن.

قازاقستاننىڭ بولاشاعى بولىپ سا­نالا­تىن جاڭا ۇرپاق تايلاند پەن قازاق­ستان ىنتىماقتاستىعىنىڭ بولاشاعى جارقىن بولاتىنىنا سەنىمدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, اسىرەسە تۋريزم, مادەني الماسۋ, ءبىلىم, ساۋدا, ينۆەستيتسيا, عىلىم مەن تەحنولوگيا جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن ەڭ ما­ڭىزدى سالا­لار قاتارىنا كىرەدى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن استا­ناداعى تايلاند كورولدىگىنىڭ ەلشىلىگى ەكى ەل ارا­سىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جان-جاقتى جانە ۇزدىكسىز دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلادى. بۇل جەتىستىكتى ايقىندايتىن نەگىزگى كورسەتكىشتىڭ ءبىرى – تاي­لاندقا قازاق­ستاننان كەلەتىن تۋريستەر سانى. بۇل كور­سەتكىش جىلىنا 50 مىڭ ادامنان 2023 جىلدىڭ ال­عاشقى ءتورت ايىندا عانا تايلاندقا بارعان شامامەن 80 مىڭ قازاقستاندىق تۋريسكە دەيىن ءوستى. ەگەر ءوسىم وسى قارقىنمەن جالعاسا بەرسە, بۇل كورسەتكىش جىل سوڭىنا دەيىن ەكى ەسەگە دەيىن ارتۋى مۇمكىن. «تاي­لاندتى قازاقستاندىق جاستار كوزقاراسى ارقىلى تانىتۋ» جوباسى تايلاندتىڭ ەڭ جاقسى تۋريستىك باعىت­تار­دىڭ ءبىرى ەكەندىگىن تاعى ءبىر ايقىنداپ بەردى. مامىر جانە ماۋسىم ايلارى تايلاندتاعى ەڭ تومەن تۋريستىك ماۋسىم بولعاندىعىنا قاراماستان, ادەمى تەڭىزى مەن جا­عاجايلارى بار ەلدىڭ الەمگە ايگىلى ەكى قالاسى – پحۋكەت پەن پاتتاياعا بارۋ ارقىلى قازاقستان جاس­تارى شىتىرمان وقيعالارعا تولى ءىس-شارالاردى تاما­شالاي وتىرىپ, تايلىق مادەني ورتاعا تەرەڭ بويلاي ءتۇستى.

ماقالانى ازىرلەگەن: وراتاي پحبۋنلاپ گۋناسيلان, دوكتور, تايلاند كورولدىگى ەلشىلىگى ميسسيا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جانە كەڭەسشىسى

(اۆتور ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىندا ءاسانالي باقتىباەۆ, دانا ەسبەرگەنوۆا, ديورا اكمالوۆا, الەكساندر پاتسانيۋك ۇسىنعان ماتەريالداردى قولداندى)