بۇرىندارى ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى سالاسى وتاندىق اسىل تۇقىمدى ءىرى قارانىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى جۇيەلى سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى قارقىندى جۇرگىزگەن. سونىڭ ىشىندە ەڭ كوپ تاراعان قازاقتىڭ اقباس تۇقىمى تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى 2 ميلليونعا جەتكەن. بىراق, وكىنىشكە قاراي, 2000 جىلداردىڭ باسىندا ولاردىڭ سانى 75 مىڭعا دەيىن قىسقارعان. تەك سوڭعى ون جىلدىڭ كولەمىندە ەلدەگى مال شارۋاشىلىعىن قايتا جاڭعىرتۋدىڭ ارقاسىندا اقباس تۇقىمدى سيىر سانى 500 مىڭعا جۋىقتاپ وتىر.
كەڭەس ۋاعىندا ەلىمىزدىڭ جەرگىلىكتى مالىمەن سىرتتان اكەلىنگەن بريتاندىق گەرەفورد بۇقالارىن بۋدانداستىرۋ ارقىلى تاڭىلعان قازاقتىڭ ايگىلى اقباس سيىرىنىڭ پايدا بولعانىنا دا جەتپىس جىلدان اسىپتى. جۇرگىزىلگەن سەلەكتسيالىق جۇمىس ناتيجەسىندە اتالعان سيىر تۇقىمى 475 كگ-نان 511 كگ دەيىنگى ارالىقتا سالماق تارتىپ, جەرگىلىكتى سيىر مالىمەن سالىستىرعاندا 200 كگ ارتىق بولعان. بۇل ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, مال ءوسىرۋ تيىمدىلىگىنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقتىڭ اقباس تۇقىمى رەسپۋبليكالىق پالاتاسىندا 15 مىڭ ءىرى قارا مال باسىن قۇراپ وتىرعان فەرمەر بار. پالاتا قازاقتىڭ اقباس تۇقىمىنىڭ گەندىك قورىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن اسىل تۇقىمدى الدىڭعى قاتارلى مال شارۋاشىلىعى بازاسىندا بۇقاشىقتاردىڭ ونىمدىلىگىنە بايلانىستى كانادالىق تەحنولوگيادا سىناق جۇرگىزەدى.
«بۇل كۇندەرى ەلىمىزدە عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەردە جوعارى سۇرانىسقا يە ءارى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە Qazaqaqbas برەندىمەن تانىلعان قازاقتىڭ اقباس سيىرىنا قىزىعۋشىلىق ارتىپ وتىر. اتالعان ءىرى قارا مالىن شەتەلدىك تەحنولوگيالار ارقىلى سىناقتان وتكىزۋىمىز ادامدار اراسىندا سەنىمدىلىكتى ۇلعايتىپ, باتىستىڭ سىناق جۇيەسى تالاپتارىنا سايكەس كەلۋىمەن قاتار, يمپورتتىق تۇقىمنان ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى مالىمىز ەش كەم تۇسپەيتىندىگىن ءارى كەيبىر تۇستارى ودان دا ارتىق ەكەندىگىن دالەلدەيمىز», دەگەن ەدى قازاق اقباس تۇقىمى رەسپۋبليكالىق پالاتاسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى داۋرەن ماتاقباەۆ.
بولاشاقتا پالاتا اقباس سيىرىنىڭ تۇقىمىن ەكسپورتقا شىعارىپ, تانىمالدىعىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
بۇل مالدىڭ ارتىقشىلىعى, ەلىمىزدىڭ دالالى جانە شولەيت اۋداندارىنىڭ تابيعي جاعدايىنا بەيىمدەلگەندىگى جانە تەز جەتىلەتىندىگىمەن قاتار ەتتىلىگىندە. سول سەبەپتى وسى سيىر تۇقىمىن شەتەلدىكتەرگە لايىقتى تۇردە تانىتۋعا نەگىز بار دەيدى ماماندار.
ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەن ەت ءونىمىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان جۇمىستار ۇدايى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا ەكسپورتقا 60 مىڭ توننا ەت ءوندىرىپ, ساتىلىمعا شىعارۋ جوسپارلانعان. بۇگىندەرى رەسپۋبليكا بويىنشا ەكسپورتتالاتىن ەتتىڭ كولەمى 17 مىڭ توننانى قۇرايدى.
تابىس كوزى وسى سالاعا اينالعاندىقتان, ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن شىعىسى جانە وڭتۇستىك وڭىرىندەگى قوجالىقتار, سەرىكتەستىكتەر مەن ۇجىمشارلار ۇلكەن قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, تۇقىمنىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن اسىرۋدا سەلەكتسيالىق جۇمىستارمەن دە اينالىسادى.
مەملەكەت تاراپىنان اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن ءىشىنارا ءوزىمىزدىڭ وتاندىق وندىرۋشىلەرىمىز تاسادا قالىپ, شەتەلدىك وندىرۋشىلەرگە بارىنشا جاعداي جاسالىپ جاتاتىنى بار. سونىڭ سالدارىنان بىزدەگى كەيبىر فەرمەرلەر قارجى جاعىنان قيىندىققا تاپ بولادى. ال اتالعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى نەگىزىنەن يمپورتتىق وندىرۋشىلەرگە باعىتتالىپ دايىندالعانداي. بۇعان سەبەپ, وسىدان ءبىراز بۇرىن وتاندىق سيىردى ساتىپ الۋ ءۇشىن ءبىر مالعا 150 مىڭ تەڭگە, يمپورتتىق مالعا 300 مىڭ تەڭگە جانە ءسۇت باعىتىنداعى جەرگىلىكتى سيىر ءۇشىن 150 مىڭ, ال يمپورتتىق ساۋىن سيىرىنا 400 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا ءبولىندى. 2020 جىلى ەلىمىزگە شەتەلدىك سەلەكتسيادان سەگىز مىڭعا جۋىق ءىرى قارا مال باسى اكەلىنىپ, اسىل تۇقىمدى مال ۇلەسى 8,8%-دان 16,3%-عا ارتقان. حالىق قالاۋلىلارى ۇكىمەتكە بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن قاراستىرۋدى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسىنا وتاندىق اسىل تۇقىمدى مالعا بەرىلەتىن سۋبسيديا مولشەرىن ارتتىرىپ, شارۋاشىلىقتاردان اسىل تۇقىمدى مالدى ساتىپ الۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋدى جانە پايىزدىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ كەرەكتىگىن ۇسىنعان ەدى.
ال مۇنداي قارجىلىق قولداۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە مال وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋالار ءزارۋ ەكەندىگى ەسكەرىلۋگە ءتيىس.
سونىمەن بيىل مەملەكەت تاراپىنان اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا 1 ترلن تەڭگە ءبولىندى. فەرمەرلەرگە اقپان ايىنان باستاپ «اگروونەركاسىپ كەشەنىن سۋبسيدييالاۋدىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەسى» ىسكە قوسىلدى. وندا بولىنگەن قاراجاتتىڭ تولىق يگەرىلۋى جانە ءتيىستى ادامدارعا جەتۋى ءۇشىن سۋبسيديالاۋدىڭ شارتى وزگەرگەن. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندارعا وتاندىق جانە يمپورتتىق مالدىڭ سۇتتىلىگىنە قاراي 300 مىڭ تەڭگە, ال ەتتى مالدىڭ 1 باسىنا 200 مىڭ تەڭگە دەڭگەيىندە بىرىڭعاي نورماتيۆ ەنگىزىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ماماندارى: «بۇل اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋشىلەرگە باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن تەڭ جاعداي قاراستىرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار اگراريلەردى سۋبسيديالاۋدا مينيسترلىك تاراپىنان بىرقاتار مىندەتتەمە قويىلدى. اتالعان تالاپتارعا سايكەس مەملەكەتتەن قاراجات كومەگىن العان فەرمەرلەر ءونىم كولەمىن ازايتپاۋى قاجەت. ماسەلەن, مال وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋالار ءىرى قارا باسىن جىل سايىن 5%-عا ءوسىرىپ وتىرۋى كەرەك. ياعني 100 باس ءىرى قارادان 80 باس ءتول الىنۋعا ءتيىس. قارجى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ناقتى دامۋى ءۇشىن ءبولىنىپ وتىرعاندىقتان, كاسىپكەرلەر ءوز جوبالارىنىڭ بيزنەس-جوسپاردا كورسەتىلگەن مەرزىمگە ساي جۇزەگە اسىرىلۋىن قاداعالاۋعا ءتيىس. ول مونيتورينگ جۇرگىزۋ كەزىندە دە اۆتوماتتاندىرىلادى», دەيدى.
وسى جىلعا بولىنگەن 52,4 ملرد تەڭگە قاراجات تولىعىمەن كاسىپ باستاۋشى نەمەسە شارۋاسىن دامىتقىسى كەلەتىن اۋىل تۇرعىندارىن نەسيەلەندىرۋگە باعىتتالدى. ميكرونەسيە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى مەن قۇرىلعىلارىن ليزينگ پەن كووپەراتيۆكە ارنالعان ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. نەسيە مەرزىمى مال شارۋاشىلىعىنا – 5 جىل, ال اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىن قۇرۋعا 7 جىل بەلگىلەندى. اتالعان قاناتقاقتى جوبانى ىسكە اسىرۋ 2024 جىلى 74,6 ملرد تەڭگە كولەمىندە, 2025 جىلعا 76,7 ملرد تەڭگە شاماسىندا.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇدان بۇرىن دا «تسيفرلىق قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلگەنى بار. وندا سۋبسيديالاۋ ءتارتىبى اۆتوماتتاندىرىلىپ, قازاقتىڭ اقباس تۇقىمىن وسىرۋمەن اينالىساتىن فەرمەرلەرگە ۇيدە وتىرىپ سۋبسيديا الۋعا ءوتىنىم بەرۋ جاعى قاراستىرىلعان بولاتىن. مالشىلار ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ بويىنشا جاڭا بيزنەس-يدەيالاردى ىسكە اسىرۋدا ميكرونەسيەلەر مەن مەملەكەتتىك گرانتتار ءبولىنىپ, «باستاۋ-بيزنەس» جوباسى اياسىندا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى تەگىن وقىتىلدى.
قازىرگى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تالاپتارىنا سايكەس حالىقارالىق كەلىسىمدەر اياسىندا ءىرى قارا مالدى بىرىزدەندىرۋ ءارى تسيفرلاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدا ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىنداعى سەلەكتسيالىق-اسىل تۇقىمدى مالدىڭ جاڭا تسيفرلىق پلاتفورماسىن قۇرۋ قولعا الىندى. بۇل تۋرالى جاقىندا قازاقتىڭ اقباس تۇقىمى رەسپۋبليكالىق پالاتاسىنىڭ جىل سايىنعى وتىرىسىندا ايتىلعان.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ: «بۇل گەنومدىق تالداۋدى پايدالانا وتىرىپ, سەلەكتسيا مەن ءوسىمىن كوبەيتۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن ەنگىزۋ, باعالاۋ ۇدەرىستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ جانە جانۋارلاردىڭ اسىل تۇقىمدى قاسيەتتەرىن باعالاۋ ەسەبىنەن سەلەكتسيالىق-اسىل تۇقىمدى جۇمىسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەگەن.
سونىمەن قاتار مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وتكىزۋدىڭ جاڭا نارىعىن اشۋعا باعىتتالعان شارالار ىسكە اسىرىلىپ, اسىرەسە ۆەتەرينارلىق قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋدا تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى ىسكە اسىرىلىپ, ۆەتەريناريانىڭ زاڭنامالىق بازاسىن جەتىلدىرۋدە دايىندالعان ۇسىنىستار پارلامەنتتە قارالىپ جاتقاندىعىن جەتكىزدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مالىمدەگەندەي, قازىرگى تاڭدا مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا جانۋارلاردىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن جەتىلدىرۋدە جانە ارتتىرۋدا, اسىل تۇقىمدى ونىمدەردى ەسەپكە الۋدا پايدالانىلاتىن ءارى سەلەكتسيالىق ۇدەرىسكە تارتىلاتىن جانۋارلار تۋرالى دەرەكتەردى جيناۋدىڭ, جيناقتاۋدىڭ جانە وڭدەۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى ىسكە قوسىلىپ, ونىڭ اقپاراتتىق قورى جۇمىس ىستەيدى.
وتكەن جىلى قازان ايىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى جانە بيووتىن اينالىمىنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. اتالعان زاڭ اياسىندا سەلەكتسيالىق-اسىل تۇقىمدىق جۇمىستارىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا جاڭا باعالاۋ ادىستەرى قوسىلىپ, گەنومدىق باعالاۋ, يندەكستىك باعالاۋ جانە مولەكۋليارلىق گەنەتيكالىق ساراپتاما جۇرگىزۋ جۇمىستارى ەنگەن.
وسىعان وراي, قازىرگى تاڭدا سەلەكتسيالىق-اسىل تۇقىمداردىڭ جاڭا تسيفرلىق پلاتفورماسى اتالعان زاڭعا سايكەس جاڭارتىلىپ, مال باستارىن اسىلداندىرۋ ىسىندە جاڭا گەنومدىق جانە يندەكستىك باعالاۋدى پايدالانۋ جۇمىستارىن اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى جاڭا دەڭگەيگە جەتكىزۋگە كۇش سالىندى.
اتالعان جاڭارتۋلار رەسپۋبليكالىق پالاتانىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىستارىن ودان ءارى جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, قازاقتىڭ اقباس تۇكىمدى ءىرى قارا مالىن ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى.
مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى ارتىپ, بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىز 43,3 مىڭ توننا ەتتى ەكسپورتقا شىعارعان. 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 31%-عا, ياعني 2,5 ەسەگە ءوسىپ, بۇل 18,3 مىڭ توننا ءىرى قارا مالىنىڭ ەتىن قۇراعان.
«اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنان اكەتۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2023 جىلعى 5 ماۋسىمداعى № 216 بۇيرىعىنا سايكەس 60 مىڭ باس 12 ايدان اسقان بۇقاشىقتارعا جانە 120 مىڭ باس 6 ايدان اسقان ەركەك توقتىلارعا ەل اۋماعىنان ءۇشىنشى ەلگە جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنە اكەتۋگە التى ايعا ساندىق شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى.
بۇگىندە گەنەتيكالىق قاسيەتىمەن ەرەكشەلەنگەن قازاقتىڭ اقباس ءىرى قارا تۇقىمى ءىس جۇزىندە ۇلتتىق برەندكە اينالۋىنا مۇمكىندىگى زور ەكەنىن تاعى ءبىر دالەلدەگەندەي.