بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنىڭ باعىتى ايقىندالدى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قابىلدانعان باعدارلامالار تاريحقا دەگەن جاڭا دا ادىلەتتى كوزقاراستى قالىپتاستىردى. ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ باسىم باعىتتارى الەمدەگى جانە وڭىردەگى ءتۇرلى سىن-قاتەرگە بايلانىستى قايتا پىسىقتالىپ جاتىر. قوعامدا مەملەكەتتىك تاريح پەن يدەولوگيانى بەلسەندى ناسيحاتتاۋ ءىسى جولعا قويىلىپ كەلەدى.
تاريحي جادتى جاڭعىرتىپ, جاڭا بۋىننىڭ ساناسىن سەرپىلتۋگە وراسان زور ىقپال ەتەتىن الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق يدەيالار, ءتۇيىندى پايىمداۋلار, ادىسنامالىق ۇستانىمدار, تىڭ تۇجىرىمدامالار كۇن تارتىبىنە شىقتى. ادىلەتتى قازاقستان ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ شارالارىن زامانا تالابىنا ساي بەيىمدەۋدى مەملەكەتتىك ماڭىزدى مىندەتتەر قاتارىنا جاتقىزدى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىتاۋ مەن تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايلاردا جۇيەلى ءتۇسىندىرىپ ايتتى.
قازىر قوعامدى مەملەكەتشىلدىك باعىتتا جاڭعىرتۋدا پانارالىق بايلانىستىڭ, اتاپ ايتقاندا الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق عىلىمدار تۇيىسىندەگى زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىزى ەرەكشە. تاريح پەن ادەبيەتتانۋدىڭ ساباقتاستىعى اياسىندا دەرەكتەر مەن ادەبي مۇرالاردىڭ كوپقىرلى مازمۇنىن, ولاردىڭ كۇردەلى كەزەڭ شىندىعىن اشاتىن استارىن, ستراتەگيالىق مازمۇنداعى يدەولوگيالىق ۇعىمداردى حالىققا جەتكىزۋ مەن ناسيحاتتاۋ – بۇگىنگى عىلىمنىڭ باستى تالابى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن تاريحىمىزدىڭ «اقتاڭداق بەتتەرىن» قايتادان قاراۋ مۇمكىندىگى تۋدى. حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان بەرى گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ جاڭا تالابىمەن ەلتانۋ, تۇلعاتانۋ, مۇراتانۋ اياسىندا ساياسي ەليتا قىزمەتىن, ۇلتتىق وركەندەۋ ىستەرىن زەرتتەيتىن باستاماشىل عالىمدار توبى قالىپتاسا باستادى.
گۋمانيتارلىق عىلىم وكىلدەرى, سونىڭ ىشىندە تاريحشىلار مەن ادەبيەتتانۋشىلار (ادەبيەت تاريحى) وسى ماسەلەلەردى زەرتتەپ, تالاي قۇندى دەرەكتەردى, ماتىندەردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىپ, تىڭ تۇجىرىمدامالار ۇسىندى. وسى ىزدەنىس عىلىمي مەكتەپتىڭ ىرگەسىن قالاۋعا نەگىز بولدى. سونداي باستاماشىل عالىمدار قاتارىندا وتاندىق الاشتانۋ مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى, ۇعا اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مامبەت قويگەلديەۆ, ايگىلى ادەبيەتتانۋشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى تۇرسىن جۇرتباي, تاريحشىلار ۇلتتىق كونگرەسىنىڭ توراعاسى, ۇعا اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەرلان سىدىقوۆ, ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ديحان قامزابەك ۇلى, تاريح پەن ادەبيەتتى زەرتتەۋ باعدارىندا ەلەۋلى جۇمىستار تىندىردى. اتالعان عالىمداردىڭ ۇزاق جىلعى عىلىمي زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسى ءبىر-بىرىمەن تاريحي ساباقتاستىقتا وربىگەن جانە عىلىم كەڭىستىگىندە ءوزارا بايلانىستى. ول – «ۇلتتىق ساناداعى مەملەكەتشىلدىك پەن بىرەگەيلىك: تاريحي جانە ادەبي زەرتتەۋلەر» تسيكلى. اتاپ ايتساق, اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆتىڭ «الاش قوزعالىسى. 1-كىتاپ» (زەرتتەۋ. تولىقتىرىلعان ەكىنشى باسىلىمى. الماتى: «مەكتەپ» باسپاسى, 2021. – 480 ب.), «الاش قوزعالىسى. 2-كىتاپ» (زەرتتەۋ. الماتى: «مەكتەپ», 2017. – 656 ب.), «قورعانسىزدىڭ كۇنىن كەشكەندەر» (مونوگرافيا. الماتى. «ارىس», 2019. – 304 ب.), «قيانات اناتومياسى» (زەرتتەۋ. الماتى: «ارىس», 2020. – 360 ب.), پروفەسسور تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «بەسىگىڭدى ايالا!..» (زەرتتەۋ. استانا: «فوليانت», 2023. – 505 ب.), «ۋاقىتسىزدىق. جەتىسۋداعى كوتەرىلىس تراگەدياسى» (زەرتتەۋ. استانا: ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا, 2019. – 286 ب.), «دارىلقاراپ [ابايدىڭ سىرتقى الەمى: ادەبي-سالىستىرمالى تالداۋ]» (نۇر-سۇلتان: «بيكا», 2021. – 315 ب.), اكادەميك ەرلان سىدىقوۆتىڭ «روسسيسكو-كازاحستانسكيە وتنوشەنيا نا ەتاپە ستانوۆلەنيا توتاليتارنوي سۋپەرەتنيچەسكوي دەرجاۆى» (مونوگرافيا. سەمەي, 2010. – 298 س.), «جامبىل» (يسسلەدوۆانيە. موسكۆا: «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا», 2015. – 368 س.), «قۇنانباي اۋلەتىنىڭ تاريحى» (زەرتتەۋ. نۇر-سۇلتان: «الاشوردا» قوعامدىق قورى, 2021. – 400 ب.), «احمەت بايتۋرسىنوۆ – ۋچيتەل ناتسي» (يسسلەدوۆانيە. موسكۆا: «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا», 2022. – 192 س.), اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ «الاشتىڭ رۋحاني تۇعىرى» (زەرتتەۋ. استانا: «ەل-شەجىرە», 2008. – 360 ب.), «الاش ارقاۋى» (زەرتتەۋ. الماتى: «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى», 2017. – 408 ب.), «تۇركى القاسى» (زەرتتەۋ. نۇر-سۇلتان: «الاشوردا» قوعامدىق قورى, 2021. – 392 ب.) ەڭبەكتەرى.
ءبارى دە – مادەني-رۋحاني, عىلىمي-زياتكەر قاۋىم ءجيى پايدالاناتىن كىتاپتار. اتالعان اۆتورلار مونوگرافيالارى مەن زەرتتەۋلەرىنىڭ باستى ارقاۋى – ءتول تاريحىمىزدان باستاۋ الاتىن مەملەكەتشىلدىك قۇندىلىقتاردى ۇلتتىق سانادا قايتا جاڭعىرتۋ, ونى قازىرگى ەلدىڭ رۋحاني دامۋ ۇدەرىسىنە ۇيلەستىرۋ. سونىمەن بىرگە ءحىح-حح عاسىرداعى تۇلعالاردىڭ, مەملەكەتشىل قوزعالىستاردىڭ بۇگىنگى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋعا اسەر-ىقپالىن بايىپتاۋ. بۇل قۇندىلىقتىڭ ەكى قىرى بار. ءبىرىنشى – ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ تەرەڭدىگى مەن اۋقىمىن كەڭەيتۋ. ەكىنشى – ۇلتتىق بولمىستىڭ وزەگىن ساقتاي وتىرىپ, زامانا اعىسىنا قاراي ەلگە پايداسى تيەر سيپاتتارىن دامىتۋ.
الاشتانۋشى-اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆتى عىلىمي ورتا وتە جاقسى بىلەدى. ونىڭ ەكى كىتاپتان تۇراتىن مونوگرافياسى – ۇلت-ازاتتىق الاش قوزعالىسىن كەشەندى زەرتتەگەن ىرگەلى عىلىمي ەڭبەك. الاش قوزعالىسى – سوۆەتتىك يدەولوگيا قاراستىرۋعا تىيىم سالىپ, جەتپىس جىل بويى قوزعاۋسىز كۇيدە قالعان تاقىرىپ. مامبەت قۇلجاباي ۇلى – كەزىندە (1991 جىل, قاراشا) جوعارعى كەڭەس جانىنان قۇرىلعان «سوۆەتتىك رەفورمالىق وزەرىستەر مەن ساياسي رەپرەسسياعا باعا بەرۋ كوميسسياسىنىڭ» مۇشەسى رەتىندە قازاقستان, رەسەي ارحيۆ قورلارىنداعى «اسا قۇپيا» دەگەن بەلگى سوعىلعان قۇجاتتىق ماتەريالدارىن قاراستىرعان عالىم.
«الاش قوزعالىسى» ەڭبەگىندە تاريحيلىق زەرتتەۋ ادىسىنە سۇيەنىپ, العاشقى ۇلت زيالىلارىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىن, دەربەس ساياسي-الەۋمەتتىك كۇش رەتىندەگى قىزمەتىن, وتارلاۋشى جۇيە الدىندا ۇلت مۇددەسىن قورعاپ, مەملەكەتتىلىكتى جاڭعىرتۋ ىسىنە دەيىن كوتەرىلگەنىن العاش رەت ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەدى. مونوگرافيانىڭ وزەكتى ۇستانىمى: العاشقى زيالىلار بۋىنىنىڭ قالىپتاسۋىن قازاق ومىرىمەن تۇتاس بىرلىكتە قاراۋ قاجەت.
اكادەميك م.قويگەلديەۆتىڭ ۇسىنعان ەڭبەكتەرىندە XX عاسىر باسىنداعى وتارلىق ەزگىدەگى قازاقستاننىڭ ازاتتىعى ءۇشىن تاريح ساحناسىنا كوتەرىلگەن ۇلتتىق يدەولوگيا مەن زيالىلىق الەۋەتى قازاق جەرىن وتارلاۋشى كۇشتەردىڭ مەنشىگىنە ءبىرجولا ءوتىپ كەتۋدەن, قوعام مەن جاس ۇرپاقتى ۇلتتىق نەگىزدەن قول ۇزۋدەن ساقتاپ قالدى. عالىم ۇلتتىڭ XVIII-XX عاسىرلاردا ءجۇرىپ وتكەن جولىنا تالداۋ جاساپ, ەركىن دامۋ جولىنا تۇسە الماۋ سەبەبىن قاراستىرادى. الاشتىڭ ۇلت ءومىرى ىشكى سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرا الاتىن وزگەرىستەر جاساۋعا دايار رەفورماتورلىق الەۋەتىن دالەلدەيدى.
م.قويگەلديەۆ ۇلتشىلدىق ۇستانىم جالپى قازاق قوعامدىق ويىنا ءتان اعىم بولعانىنا توقتالىپ, ول ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, م.جۇماباەۆ, ج.ايماۋىت ۇلى, م.اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىندا كونتسەپتۋالدى سيپات العانىن سارالايدى. الاش بۋىنى ۇستانعان ۇلتشىلدىق ۇستانىمنىڭ كۇردەلىلىگىن دە, ومىرشەڭدىگىن دە كورسەتكەن «القا» جانە قازاپپ, اۋەزوۆ پەن مۇسىرەپوۆ, اۋەزوۆ پەن مۇقانوۆ ۇستانىمدارى بايىپتالادى. اۆتور ءۇشىن «قيانات اناتومياسى» – ۇلتتىق دامۋدى توقىراتقان «ەميسسارلار ينستيتۋتى», «ۆاينشتەين سيندرومى». ول ناقتى تاريحي فاكتىلەرگە سۇيەنىپ, بۇل باسقارۋ ينستيتۋتى مەن تەورياسىماق ۇستانىمنىڭ قازاق ەلىنىڭ ومىرىنە قانشالىقتى زارداپتى بولعانىن كورسەتەدى.
تسيكلدى جۇمىستا وسىنىڭ ءبارى بۇگىنگى مەملەكەتشىلدىك پەن ۇلتتىق بىرەگەيلىك ىزدەنىستەرگە ساباق بولاتىنى بايىپتالعان. اۋەزوۆتانۋ, ابايتانۋ, قۇنانبايتانۋ سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «بەسىگىڭدى ايالا!» اتتى مونوگرافيا-ەسسەسى ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق پسيحولوگياسىن زەردەلەۋگە ارنالعان. «ۋاقىتسىزدىق. جەتىسۋداعى كوتەرىلىس تراگەدياسى» زەرتتەۋىندە م.اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» شىعارماسى اياسىندا كوركەم ءماتىن ارحيۆ ماتەريالدارىمەن, ەپيستوليارلىق جانە ومىرباياندىق مالىمەتتەرمەن سالىستىرىلا تالدانعان. 1916 جىلعى دۇربەلەڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىلىك تۋرالى يدەيانى حالىق جادىندا جاڭعىرتقان جارقىن كەزەڭ بولعانىن دالەلدەيدى.
اۆتوردىڭ «دارىلقاراپ (ابايدىڭ سىرتقى الەمى: ادەبي-سالىستىرمالى تالداۋ)» اتتى زەرتتەۋى دە – تاريح جانە تۇلعا تۋرالى ازات ويدىڭ كورىنىسى. مۇندا عالىم اقىننىڭ «دار-ۋل حارب» سوزىنە سالعان ماعىناسىن قارا سوزىندە جازىلعان تاريحي كەزەڭ تۇرعىسىنان جان-جاقتى سارالايدى. پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاق جەرىن تولىق جاۋلاپ وتارلاۋى «دار-ۋل حارب» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا سىيدىرىلعان. وسى تاريحي كەزەڭدە قازاق ەتنوسىنىڭ جەكە ۇلت, جەكە بىرەگەيلىك رەتىندە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءوزى وزەكتى ماسەلەگە اينالعان-دى. اۆتور تۇجىرىمىنشا, اباي قازاق حالقىن مۇسىلمان ءداستۇرىن ساقتاۋ مەن نىعايتۋ ارقىلى, الەمدىك وركەنيەتپەن بەلسەندى ىقپالداسۋ ارقىلى تاۋەلدى جانە قۇقىقسىز جاعدايدان شىعارۋعا بولاتىنىن تۇسپالداعان.
اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ سەمەيدىڭ الاش كەزەڭىن, ابايدىڭ تۇلعالىق اينالاسىن زەرتتەپ, شاكارىم تۋرالى دارا ەنتسيكلوپەدياعا باس رەداكتور بولعانىن, ماسكەۋدىڭ «جزل» سەرياسىمەن شاكارىم, قۇنانباي تۋرالى كىتاپتار شىعارعانىن عىلىم الەمى ەداۋىر بىلەدى. «روسسيسكو-كازاحستانسكيە وتنوشەنيا نا ەتاپە ستانوۆلەنيا توتاليتارنوي سۋپەرەتنيچەسكوي دەرجاۆى» اتتى مونوگرافياسى حح عاسىردىڭ ءىى شيرەگىندەگى قازاق-ورىس قارىم-قاتىناسى تۇرعىسىنان قازاق تاريحىنداعى ەڭ قايعىلى كەزەڭ قاراستىرىلادى. توتاليتارلىق كەڭەستىك جۇيەنى نىعايۋى مەن دامۋىنا ءتان ۇردىستەر جاڭاشا زەردەلەنگەن. ءبىرتۇتاس يمپەريالىق دەرجاۆا شەڭبەرىندە ەتنوستاردى بىرىزدەندىرۋ ەكسپەريمەنتىنىڭ سەبەپ-سالدارى بايىپتالعان. الاشتى جويعان بولشەۆيكتىك بيلىك جۇيەسى تۇسىنداعى ەكسترەمالدى جاعدايدا ەتنوستىق ساناتتاعى ءومىر ءسۇرۋ مەن ساقتالىپ قالۋدىڭ ارەكەتى – مۇسىلمان ۇلتتىق كوممۋنيزم قۇبىلىسى بولعانى زەرتتەلىنگەن. بىراق كوممۋنيستىك كوزقاراسىنا قاراماستان, ۇلت قايراتكەرلەرى تاپ جاۋى دەپ جاريالانىپ, الاش زيالىلارىمەن قابات جويىلدى. ە.سىدىقوۆ وسى تراگەديانىڭ استارىنا ۇڭىلەدى.
وسى اۆتوردىڭ «جامبىل» اتتى عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەگى – مۇراعاتتىق دەرەكتەر نەگىزىندە جازىلعان قۇندى تۋىندى. ەڭبەكتە جامبىلدىڭ جەكە تاعدىرىن, كەڭەستىك ءداۋىر مەن شىعارماشىلىق ىزدەنىس, داعدارىس ساباقتاستىعىن اشاتىن مالىمەتتەر دە بار. حالىقتىڭ دا, بيلىكتىڭ دە اۋزىنان تۇسپەگەن جامبىل جاباەۆ ءومىرى قۇندى تاريحي دەرەكتەر, ءتۇرلى سيپاتتاعى تاريحي ماتەريالدار نەگىزىندە قاراستىرىلعان. ەڭبەكتە اقىن تراگەدياسى دا ايتىلادى, ونىڭ اينالاسىنداعى تۇلعالار مەن قايشىلىقتى وقيعالار دا ءسوز بولادى.
ەرلان سىدىقوۆتىڭ «قۇنانباي اۋلەتىنىڭ تاريحى» اتتى كىتابى قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان ەلەۋلى تۇلعانىڭ ءومىرىن زەرتتەۋگە ارنالعان. قۇنانباي مەن ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى, ەڭ قيىن كەزەڭدەگى تاعدىر تالقىسى كورسەتىلگەن. تاريحي-ومىرباياندىق زەرتتەۋدە عالىم جەكە تۇلعانىڭ پروەكتسياسى ارقىلى ۋاقىتتى جانە تاريحي وقيعالار تىزبەگىن اڭعارتىپ وتىرادى. قۇنانبايدىڭ تالابى, قايراتكەرلىگى, تەگەۋرىنى, ديپلوماتياسى, ىزگىلىگى قۇدايعا دەگەن تەرەڭ سەنىمىنەن جانە حالقىنا قىزمەت ەتۋگە دەگەن پارىزىنان تۋىنداعانى ايقىندالادى. قۇنانباي – ۇلكەن اۋلەتتىڭ يەسى, ابايدىڭ اكەسى, شاكارىمنىڭ اتاسى, ەندەشە ولاردىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن اسەر بەرگەن تالىمگەر. ول ءوز ۇرپاعىنا اعارتۋشىلىق سيپاتتاعى يسلامدى عانا سىڭىرمەدى, سونىمەن بىرگە ۇلى حاليوللادان باستاپ ەۋروپالىق ءبىلىم دە بەردى. وسىلايشا, ءداستۇرلى تاربيە مەن بىلىمدە قالىپتاسقان كانوندار جۇيەسىن وزگەرتكەنى زەرتتەۋدە جان-جاقتى دالەلدەنەدى.
تاريحشى ە.سىدىقوۆتىڭ «احمەت بايتۋرسىنوۆ – ۋچيتەل ناتسي» اتتى كىتابى ۇلت ۇستازىنىڭ جاڭاشا سيپاتتاعى عۇمىرناماسى مەن ونىڭ پاتشالىق رەسەي, الاش قوزعالىسى, الاشوردا ۇكىمەتى, كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ كەيبىر تۇستارىن جاڭا قىرىنان اشۋعا قۇرىلعان. زەرتتەۋدە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءومىرى مەن تاعدىرى ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باس شيرەگىندەگى ۇلت زيالىلارىنىڭ ازاتتىق كۇرەسى اياسىندا قاراستىرىلادى.
ورتاق عىلىمي تسيكلدەگى اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى – «الاشتىڭ رۋحاني تۇعىرى», «الاش ارقاۋى», «تۇركى القاسى» الاشتانۋشىلارعا تانىمال كىتاپتار. اۆتور حح عاسىردىڭ باسىنداعى ادەبي-تاريحي ۇدەرىستىڭ نەگiزگi باعىتى سول كەزەڭ شىندىعى مەن سۇرانىمىنان تۋىنداعانىن دالەلدەيدى. بۇل شاقتا وتارلانعان ەلدi سەرپiلتۋگە جۇمىلعان ۇلتتىق قوعامدىق-ساياسي قوزعالىس پەن ادەبي-رۋحاني الەۋەتتi كۇشتiڭ بiرتۇتاسقانى بايقالعانىن بايىپتايدى. الاشتىڭ رۋحاني تۇعىرىن تاريحي-ادەبي ۇدەرىستەگى اعارتۋشىلىق كەزەڭ ايقىنداعانىن زەردەلەپ, ونىڭ اۋقىمىن «حIح عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنا دەيiن جەتپiس جىلعا جۋىق سوزىلادى» دەپ ەسەپتەيدى. مۇنى بiر-بiرiمەن بايلانىستاعى ءۇش كەزەڭىن دالەلدەپ, ادەبي ماتىندەردەن مىسال كەلتىرەدى.
«الاش ارقاۋى» كىتابىندا الاشتانۋدىڭ تاريحي-تانىمدىق باعىتىن (تىڭ مالىمەتتەردى, دەرەك كوزدەرىن تابۋ, جۇيەلەۋ جانە كەشەندى زەردەلەۋ; حح عاسىر باسىنداعى ۇلت ويانۋىن الەمدىك ساياسي ۇدەرىستەر اياسىندا قاراۋ), تىلدىك-ادەبي زەرتتەۋلەر باعىتىن (كوركەمونەرى مەن ءتىل-ادەبيەت زەرتتەۋلەرىن عىلىم زارۋلىكتەرى تۇرعىسىنان زەردەلەۋ; تۇركى دۇنيەسى رۋحاني دامۋىنداعى ۇلت ءتىلى, ۇلت ادەبيەتى ەرەكشەلىگىن قاراستىرۋ), دۇنيەتانىم, ءدىني ۇستانىم, مادەنيەتتانۋ باعىتىن (فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, ءدىنتانۋ ماسەلەلەرىن جاديتشىلدىك, تۇرىكشىلدىك, ورتاق تاريحي-مادەني كەڭىستىك اياسىندا زەرتتەۋ) بايىپتايدى.
«تۇركى القاسى» زەرتتەۋىندە اۆتور حح عاسىر باسىنداعى قازاق تۇلعالارىنىڭ مۇراسىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, ولاردىڭ رەسەي يمپەرياسى اياسىندا تۇركىلىك سەرپىلىسكە ۇلەس قوسقانىن, ءدۇمدى قايراتكەرلەر تۇجىرىمىن كەڭ ناسيحاتتاعانىن دالەلدەيدى. ەڭبەكتە جاديتشiلەردiڭ باستاۋى رەتiندە ءال-مارجاني, ي.گاسپرينسكيدىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى, تۇجىرىمدامالارى, مۇراسى تالدانادى. د.قامزابەك ۇلى يسمايلدىڭ «ورىس مۇسىلماندىعى», «ورىس - شىعىس كەلىسىمى» ەڭبەكتەرىن تۇڭعىش رەت قازاق تىلىنە اۋدارىپ, مۇسىلماندىق شىعىس پەن تۇركى دۇنيەسىنىڭ قورعانىس ءۇشiن سوققان يماندىلىق قامالىنا جالعاسقان ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان قازاق قايراتكەرلەرى قامالىنىڭ ءمان-مازمۇنىن سارالايدى.
تۇتاستاي العاندا, اتالعان ءتورت عالىمنىڭ ءبىر باعىتتاعى وزەكتى زەرتتەۋلەر توپتاماسى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ مەملەكەتشىلدىك پەن ۇلتتىق بىرەگەيلىك باستاۋلارىن تەرەڭ بايىپتاۋدى كوزدەگەن قازىرگى مادەنيەت, ءبىلىم-عىلىم باعىتىنداعى جوبالارىنا مول سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
جوعارىداعى دالەلدەردى العا تارتا وتىرىپ, «ۇلتتىق ساناداعى مەملەكەتشىلدىك پەن بىرەگەيلىك: تاريحي جانە ادەبي زەرتتەۋلەر» اتتى عىلىمي جۇمىستارىنىڭ تسيكلى ءۇشىن ەلىمىزگە بەلگىلى عالىمدار مامبەت قويگەلديەۆ, تۇرسىن جۇرتباي, ەرلان سىدىقوۆ, ديحان قامزابەك ۇلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن الۋعا لايىقتى دەپ سانايمىز.
التىنبەك نۋح ۇلى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى