ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى – ەلدىڭ تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ, ەكونوميكانىڭ قالىپتى قىزمەت ەتۋى مەن دامۋىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن اسا ماڭىزدى سالا. ونسىز بىردە-ءبىر ءىس-ارەكەتتى, قيمىل-قوزعالىستى كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ەلىمىزدە سوڭعى ۋاقىتتا اتالعان سالا بويىنشا بىرقاتار كۇردەلى رەفورمالار مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاۋىرت قولعا الىنىپ, جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. وسى ورايدا, بارلىق مۇددەلى مەكەمە-كاسىپورىنداردى, اسىرەسە قالىڭ بۇقارانى قاتتى الاڭداتاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ, تاريفتىك ساياسات, تاعى باسقا دا كۇلبىلتەلى ماسەلەلەر جونىندە كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەرۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسان دارباەۆتان وتىنگەن ەدىك.
– اسان كوبەنتاي ۇلى, الدىمەن كوميتەتتىڭ نەگىزگى جۇمىس قاعيدالارى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– جالپى, ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ, ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ, ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ سەكتورلارىن قامتيدى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن رەتتەيدى, ونىڭ ىشىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە ارنالعان شەكتى تاريفتەردى جانە جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ شەكتى تاريفتەرىن بەكىتەدى.
ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ, سالىق, بيۋدجەت جانە كەدەن ساياساتى, تابيعي مونوپوليالار سالالارىنداعى مەملەكەتتىك رەتتەۋ مەن باقىلاۋ, زاڭناما تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ سالالارىندا باسشىلىقتى, سونداي-اق سالاارالىق ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىرادى. «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ەنەرگيا ءوندىرۋشى جانە ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمدار, سونداي-اق جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ, جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ جانە جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ جونىندەگى قىزمەتتى تاريفتىك تۇرعىدا رەتتەيدى: ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋدى جانە جەتكىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن كاسىپورىندار ءۇشىن تاريفتەردى بەكىتەدى.
تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى قوعامدىق ماڭىزى بار نارىقتارداعى تابيعي مونوپوليالار سالالارىنا باسشىلىقتى جۇزەگە اسىرۋدى, سونداي-اق ەنەرگيا ءوندىرۋشى جانە ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمداردىڭ «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ تالاپتارىن ساقتاۋىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى.
– كەيىنگى كەزەڭدە كوپ ءسوز بولىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى بويىنشا تۇسىنىك بەرسەڭىز...
– مەملەكەت باسشىسى ق.ك. توقاەۆ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مونوپوليالاردىڭ پايداسىن شەكتەۋ جانە ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيالاردى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ويتكەنى ەلىمىزدە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنىڭ ۇشتەن ەكىسى, جىلۋ كوممۋنيكاتسيالارىنىڭ 57%-ى جانە سۋ قۇبىرى جەلىلەرىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى توزعان. بۇل دەرەك-دايەكتەر قوسىمشا تۇسىنىكتى قاجەت ەتپەسە كەرەك. تاريفتەردى جاساندى تۇردە ۇستاپ تۇرۋ ءتۇرلى كەلەڭسىزدىككە, ءتىپتى اپاتتارعا الىپ كەلەدى, سالدارىنان ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە قاۋىپ توندىرەدى. سول سەبەپتى دە مونوپوليالىق نارىقتاردا ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» جاڭا تاريفتىك ساياساتىنا كوشۋ قاجەتتىگى تۋىندادى.
تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنا جاڭا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتىن ەنگىزۋگە قاتىستى قازىرگى ۋاقىتتا بىرقاتار ءىس-شارا اتقارىلىپ جاتىر, ونىڭ ىشىندە تابيعي مونوپوليالار سالاسىنداعى قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. وسى ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتى بويىنشا تاريفتىك ساياسات شەڭبەرىندە 2022 جىلعى 30 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى «تابيعي مونوپوليالار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى, وندا بىرقاتار جاڭالىق بەلگىلەندى.
قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەر سەكتورىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن جاقسارتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل باعدارلاما قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى (مەنشىكتى قاراجات, بيۋدجەتتىك كرەديتتەۋ نەمەسە سۋبسيديالاۋ, حالىقارالىق قارىزدار جانە ت.ب.) ەسەبىنەن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمداردىڭ توزۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋدى كوزدەيدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز, تابيعي مونوپوليالار سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە, بۇگىنگى كۇنى تۇتىنۋشىلار مەن تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىنە قول جەتكىزۋ جولىمەن وسى تاپسىرمانى ىسكە اسىرۋ ادىستەرىن ازىرلەدىك. ول بويىنشا ءبىر نۇسقا-جۇكتەمەنى بىرنەشە جىلعا, ياعني 2030 جىلعا دەيىن سوڭعى تاريفتەرگە ءبولۋ ارقىلى ينۆەستيتسيا كولەمىن ءبولۋ جانە ناتيجەسىندە توزۋ دەڭگەيىن بارىنشا تومەندەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– ەندى وسى ومىرشەڭ باعدارلامانى تسيفرلار تىلىندە سويلەتىپ كورسەك؟
– ء«تاريفتى ينۆەستيتسيالارعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ, وعان سايكەس 61,9 مىڭ كم ينجەنەرلىك جەلىلەردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن 2023-2029 جىلدارعا شامامەن 3 ترلن. تەڭگە تارتۋ كوزدەلىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەسەپتەۋلەرىمىز بويىنشا بۇل 2029 جىلعا قاراي جەلىلەردىڭ توزۋىن 20%-عا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اتالعان ارەكەتتەردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ءۇشىن «تابيعي مونوپوليالار تۋرالى» زاڭنىڭ 22-بابىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا:
ءبىرىنشىسى – كوممۋنالدىق قىزمەتتەر سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ. ورتاشا سالالىق كورسەتكىشكە دەيىن جالاقىنى كوتەرۋ جانە كادرلاردىڭ تۇراقتاماۋىن تومەندەتۋ ءۇشىن 200 مىڭعا جۋىق قىزمەتكەردىڭ تابىسىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەكىنشىسى – يەسىز جەلىلەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن بەرۋ. وسىلايشا, 25 مىڭ شاقىرىمنان استام كوممۋنالدىق جەلى سەنىمگەرلىك باسقارۋعا جانە كوممۋنالدىق مەنشىككە وتۋگە ءتيىس.
قابىلدانعان تۇزەتۋلەر كوممۋنالدىق كاسىپورىنداردىڭ يەسىز جەلىلەردى ۇستاۋعا جانە پايدالانۋعا جۇمساعان شىعىندارىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا جول اشادى, بۇل تۇتىنۋشىلاردىڭ قامتىلۋىن ارتتىرادى جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
وسىعان بايلانىستى, سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندار جانە تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنەن تاريفتەر مەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى وزگەرتۋگە قاتىستى (جوندەۋ جۇمىستارى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن ءوسىرۋ, قاراۋسىز جاتقان جەلىلەردى قاراۋ جانە ت.ب.), ناقتىلى قۇجاتتارمەن دايەكتەلگەن كوپتەگەن وتىنىمدەر كەلىپ ءتۇستى.
اتالعان شارالار اپاتتار مەن وشىرۋلەردى ازايتۋ, شىعىنداردى ازايتۋ جانە رەتتەلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى مەن سەنىمدىلىگىن جاقسارتۋ ماقساتىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە حالىقتىڭ مۇقتاج توپتارىنا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىلەتىن بولادى.
– ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريفتەردىڭ وزگەرۋى, ءوسۋى – بارشانى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلە. بۇل شارا قانداي ءمان-جايلارعا نەگىزدەلىپ ىسكە اسىرىلادى؟
– تاريفتەردىڭ تەڭگەرىمدى وزگەرۋى بىرقاتار فاكتوردى بىرىكتىرۋ جولىمەن جۇرگىزىلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
(سۇراقتىڭ ءارى قارايعى جاۋابى ينفوگرافيكا ارقىلى بەرىلىپ وتىر).
وسى ورايدا قىزىلوردا, پاۆلودار, اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋ قىزمەتىنە تاريفتەردىڭ كوتەرىلۋى كۇتىلەدى.
وسىلايشا, ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جانە قوسىمشا فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ ەلەكترمەن جابدىقتاۋ قىزمەتتەرى بويىنشا حالىق ءۇشىن ورتاشا چەك 800 تەڭگە شەگىندە ۇلعايادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريفتەردىڭ وسۋىنە قاتىستى جۇكتەمە تەك قانا حالىق ءۇشىن ەمەس, تۇتىنۋشىلار توپتارى بويىنشا تۇتىنۋشىلاردىڭ سارالانعان تاريفتەردى قولدانۋى كەزىندە زاڭدى تۇلعالار مەن بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ تاريفتەرىنە دە جۇكتەلەدى.
– ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ, جاڭارتۋ بويىنشا قانداي ءىس-شارالار اتقارىلىپ جاتىر؟
– قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتە قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرماسىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە ۇەم تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ ينۆەستيتسيالاردى قوسىمشا تارتۋدى كوزدەيتىن جاڭا تاريفتىك ساياساتقا كوشۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزەدى.
ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتى بويىنشا تاريفتىك ساياساتتى رەفورمالاۋ شەڭبەرىندە سالاعا جاڭا ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ جولىمەن كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ بويىنشا دا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. جالپى, ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ سالاسىندا 146 تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىسىنىڭ (تمس) قىزمەتى جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار ۇزاقمەرزىمدى تاريفتەر بويىنشا 45 تمس (ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەرى بار) جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە 41 تمس حالىققا قىزمەت كورسەتەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ۇەم تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرى قوسىمشا ينۆەستيتسيالار تارتۋ بويىنشا ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى وزگەرتۋ بويىنشا توزۋ دەڭگەيى جوعارى ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ جونىندە 17 تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى (كەلىپ تۇسكەن 17 ءوتىنىمنىڭ ىشىنەن) بويىنشا شەشىم قابىلدادى.
ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ سالاسىندا جەلىلەردىڭ جالپى ۇزىندىعى شامامەن 300 مىڭ كم قۇرايدى, بەكىتىلگەن ينۆەستيتسيانىڭ سوماسى – 2023 جىلعا 75 ملرد تەڭگە. قارجى كوزدەرىن جابدىقتاردى جاڭعىرتۋعا جانە جەلىلەردى قايتا جاڭارتۋعا باعىتتاۋ جوسپارلانىپ وتىر (2 164 كم).
توزۋدى 1%-عا تومەندەتۋ ءۇشىن (806 كم جەلىنى قايتا جاڭارتۋ جانە 6 281 دانا جابدىق ساتىپ الۋ) 2023 جىلعا بەكىتىلگەن قوسىمشا ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى 16,2 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى (3 ملرد تەڭگە – بيۋدجەت قاراجاتى, 13 ملرد تەڭگە – تاريف ەسەبىنەن, وزگە دە قىزمەت – 200 ملن تەڭگە).
– ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ كادرلىق الەۋەتىن دامىتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلەدى؟
– 2022 جىلعى 30 جەلتوقساندا ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتكەن ءتاريفتى وزگەرتۋ نەگىزدەرىن تولىقتىرۋ بولىگىندە «تابيعي مونوپوليالار تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىنىڭ قۇجاتتارىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى بەكىتىلگەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما وزگەرتىلەدى. وڭىردەگى ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا ءبىر قىزمەتكەردىڭ ورتاشا ايلىق نومينالدى جالاقىسى وزگەرەدى.
تمس رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرىن ۇسىنۋ كەزىندە تەحنولوگيالىق تسيكلدە پايدالانىلاتىن يەسىز جەلىلەر مەن م ۇلىكتى تەڭگەرىمگە نەمەسە سەنىمگەرلىك باسقارۋعا قابىلداۋ قاراستىرىلادى.
اتالعان نورمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «تاريفتەردى قالىپتاستىرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2019 جىلعى 19 قاراشاداعى №90 بۇيرىعىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2023 جىلعى 17 ناۋرىزداعى №35 بۇيرىعى ازىرلەندى جانە بەكىتىلدى. سوعان سايكەس بۇگىنگى جاعدايدا جابدىقتار مەن جەلىلەردى جاڭعىرتۋ, كاسىپورىنداردا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋدى ىنتالاندىرۋ, سونداي-اق تمس قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن سالاعا بىلىكتى مامانداردى تارتۋ ارقىلى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنا باسا نازار اۋدارىلادى.
ەل بويىنشا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ اعىمداعى جاي-كۇيى قازاقستاندىقتاردى جىلۋمەن, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن, سۋمەن جانە باسقا دا كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاڭارتۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن قاتار سالادا جالاقىسى جىلدار بويى وسپەگەن بىلىكتى مامانداردىڭ كەتۋى بايقالادى. قازىرگى ۋاقىتتا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 135 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل ورتاشا سالالىق دەڭگەيدەن ەكى ەسە تومەن. ال ەڭ تومەنگى جالاقى 80 مىڭ تەڭگە.
جالاقىنى ورتاشا سالالىق كورسەتكىش دەڭگەيىنە دەيىن ارتتىرۋ تابيعي مونوپوليالار سالاسىنىڭ 200 مىڭنان استام قىزمەتكەرىنە اسەر ەتەدى جانە كادرلاردىڭ اينالىمىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە تمس قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىنىن ەرەكشە ايتا كەتۋ كەرەك.
بۇل رەتتە, تاريفتىك سمەتالاردا بەكىتىلگەن وندىرىستىك پەرسونالدىڭ ورتاشا جالاقىسى مەن 2021 جىلعى ستاتيستيكا بويىنشا ورتاشا سالالىق جالاقى اراسىنداعى الشاقتىق 10%-دان 86%-عا دەيىن وزگەرەدى. ءسويتىپ تاريفتەگى جالاقىنىڭ ۇلەسى 15-30%-دى قۇرايتىن بولادى.
قورىتا كەلگەندە, قازىرگى ۋاقىتتا تاياۋ كەزەڭدەگى باستى, باسىم مىندەت – ينۆەستيتسيا كولەمىن ۇلعايتۋ جولىمەن جەلىلەردىڭ توزۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ جانە تمس قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ. بارلىق ءىس-شارا وڭىرلەردىڭ, جەرگىلىكتى ورىنداردىڭ وزىندىك فاكتورلارى مەن ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلاتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
جومارت وسپان,
«Egemen Qazaqstan»