بالا ەڭبەگى - الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك پە؟

ەلوردانىڭ اقمەشىت كوشەسى­مەن ۇيگە قاراي بەتتەگەن ەدىك. ساعات تۇنگى 12-گە تاياعان شاق. الدىمنان ءبىر قۇشاق گۇل ۇستاعان 13-15 جاس شاماسىنداعى بالا شىعا قالدى: «مىنا راۋشانداردى اناڭىزعا اپارىڭىز. نەبارى 5000 تەڭگە» دەپ قولىنداعىسىن ۇسىندى. راحمەتىمدى ايتىپ, وتە بەردىم. ەرتەسىنە ءدال وسى ۋاقىت شاماسىندا جاڭاعى بالا تاتتىلەرىمەن قارسى الدى. دۇكەن سورەلەرىندەگى باعادان الدەقايدا قىمبات. بۇل جولى كوڭىلىن قيماي, اقىسىن تولەپ, بىرەۋىن ساتىپ الدىم. كەيىن اڭگىمەگە تارتتىم. ەسىمى ءالي. بيىل 6-سىنىپتى ءبىتىرىپتى. ۇيىندە تورتەۋ ەكەن. اناسى اۋرۋحانادا. اكەسى وسى ماڭداعى سۋپەرماركەتتە كۇزەتشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. باۋىرلارى ۇيىقتاعان ۋاقىتتا دالاعا شىعىپ, ساۋدا جاسايتىن كورىنەدى.

«سىنىپتاستارىمنىڭ كوبى وسىلاي اقشا تاۋىپ ءجۇر. ءبىر دوسىم جاعالاۋدا سۋ ساتادى. كۇنىنە 2-5 مىڭ تەڭگە اراسىندا الادى. مەندە قىزىعىپ, اكەمنەن رۇقسات سۇرادىم. وسى ماڭدا عانا جۇرە­مىن. اكەم سىرتىمنان قاراپ وتىرادى. تاپ­قا­نىمدى اناشىمنىڭ ءدارى-دارمەگىنە جۇم­سايمىز. قالعانىنا كەرەك زاتىمدى الا­مىن. ۇيدە­گى­لەرگە قولىمنان كەلگەنشە­ كومەك­تە­سىپ ءجۇرمىن», دەدى 12 جاستاعى بالا.

وسى تۇستا ماقالا اۆتورىن «ەركىنەن تىس بولماعانىمەن, امالسىزدان جەڭ تۇرگەن كامەلەتكە تولماعانداردى قايتپەكپىز؟», «مەيرامحانا مەن تويحانالاردا داياشى بولىپ, كۇندى تاڭعا سوعىپ جەگىلىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردىڭ قۇقىعى قالاي قورعالادى؟» دەگەن سۇراقتار مازالادى.

«كامەلەتكە تولماعاندارعا وقۋ­دان­­­ بوس ۋاقىتىندا ەڭبەك شارتى­ جاسال­­عان جاعدايدا دەنساۋلىققا زيان كەلتىر­مەيتىن جانە وقۋ پروتسەسىن بۇز­باي­تىن جۇمىستاردى ورىنداۋعا رۇق­سات­ ەتىلەدى. قۇجات 14 جاسقا تولعان كامە­لەتكە تولماعان اداممەن, سونداي-اق اتا-اناسىمەن, قورعانشىسىمەن, قام­قور­شىسىمەن نەمەسە اسىراپ الۋشى­سى­مەن جاسالادى. سونداي-اق تۇنگى ۋاقىتتا (22.00-دەن 06.00-گە دەيىن), سونى­مەن قاتار اۋىر جۇمىس ىستەۋگە, ەڭبەك­ جاعدايلارى زياندى جانە (نەمەسە) قاۋىپتى جۇمىستاردى اتقارۋعا, تولىق ماتەريالدىق جاۋاپ­كەرشىلىكتى جۇك­تەۋ­گە, ۆاحتالىق ادىسپەن جانە قىزمەت ۋاقى­تىنان تىس مەرزىمدە جۇمىس ىستەۋگە تى­يىم سالىنادى. 18 جاسقا تولماعان قىز­مەت­كەرلەر ءۇشىن قىسقارتىلعان جۇمىس ۋاقىتى بەلگىلەنەدى: 14 جاستان 16 جاسقا دەيىن – اپتاسىنا 24 ساعاتتان, 16 جاستان 18 جاسقا دەيىن – 36 ساعاتتان اسپايدى. كامە­لەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن: ەڭبەك ينسپەكتسياسى, پروكۋراتۋرا, ءبىلىم ءبولىمى قورعايدى. بۇل جۇمىس بەرۋشىلەرگە ءتيىمدى بولماۋى مۇمكىن. بىراق جۇمىس بەرۋشى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاۋعا, كامە­لەتكە تولما­عاندارعا ەڭبەك جاعدايىن جاساۋ­عا, مەرزىمدەردى بۇزباۋعا جانە ەڭبەك شارتىن جاساسۋعا مىندەتتى. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزعانى, ونىڭ ىشىندە بالالار ەڭبەگىن پايدالانعانى ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىلەر اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. دەگەنمەن جاز مەزگىلىندە بالالاردىڭ جۇمىس ىستەيتىنىن ءجيى كورەمىز. بەيرەسمي تۇردە – ەڭ تومەنگى جالاقى ءۇشىن, ويتكەنى جۇمىس بەرۋشىگە جۇمىس كۇنىنىڭ تولىق قۇنىن تولەۋ ءتيىمسىز. ادەتتە, بالا ەڭبەگى ەرەسەكتەرگە قاراعاندا الدەقايدا ارزان. ەكىنشى جاعىنان, ءجاسوسپىرىم اشۋلانبايدى, ويتكەنى بۇل قاراجات وعان جەتكىلىكتى. وسىدان ون جىل بۇرىن «150» سەنىم تەلەفونىنا بالالار ەڭبەگىن پايدالانۋعا قاتىستى وتىنىشتەر كەلىپ تۇسكەن. بۇگىنگە دەيىن بىزگە ونداي قوڭىراۋلار تۇسكەن جوق. ادامدار بارلىق قاجەتتى اقپارات­پەن قامتاماسىز ەتىلەتىن ەڭبەكتى باقىلاۋ بولىمىنەن كەڭەس سۇراي باستادى», دەدى پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى ءزۇلفيا بايساقوۆا.

جالپى, دۇنيەجۇزىندە ءار ونىنشى ءجاسوسپىرىم ەڭبەككە ارالاسۋعا ءماجبۇر. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى جيلبەر ۋنگبو سوڭعى 20 جىلدا العاش رەت بالالار ەڭبەگىن پايدالانۋدىڭ ارتۋى بايقالعانىن مالىمدەدى.

«بالا ەڭبەگى كوبىنەسە اتا-اناسىنىڭ ناشار­لىعى نەمەسە قامقورلىعىن كورمەي وتىر دەۋمەن تۇسىندىرىلەدى. كەرىسىنشە, بۇل – الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتەن تۋىنداپ وتىر. بالالار ەڭبەگىن شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – وتباسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەرەسەكتەرگە لايىقتى جۇمىس ورىندارى قاجەت. بۇعان قوسا بالالاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك», دەدى ول.