توكتوعا تالاس توقتاي ما؟

جالپى, كورەي حالقىنىڭ تاريحىندا جەر ماسەلەسىنە قاتىستى ەكى ۇلكەن جابىلماعان گەشتالت بار. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى, ءارى ەڭ اۋىرى – 1950-1953 جىلدارى كاپيتاليزم مەن سوتسياليزم سياقتى ساياسي-يدەولوگيالىق قاقتىعىستىڭ كەسىرىنەن كورەي تۇبەگىنىڭ ەكىگە بولىنۋىنە اكەلىپ سوققان 25 ماۋسىم وقيعاسى بولسا, ەكىنشىسى – پوستيمپەريالدى جاراقات رەتىندە حالىقتىڭ جانىن جەگىدەي جەپ وتىرعان توكتو ارالىنا قاتىستى جەر داۋى.

توكتو داۋىن شەشۋ ماقساتىندا كورەي ۇكىمەتى مەن حالقى ارال توڭىرەگىندە ءتۇرلى جوبالار ۇيىمداستىرىپ, سول ارقىلى توكتو ارالىنىڭ ەرتە زاماننان بەرى كورەي حالقىنىڭ جەرى بولىپ كەلگەندىگىن جاريالاپ, اقيقات جولىندا كۇرەسىپ كەلەدى. وسىنداي جوبالاردىڭ جىل سايىن ورىن الىپ, ءتىپتى سالتقا اينالۋىنىڭ سەبەبى توكتو ماسەلەسى حح عاسىردىڭ وتارشىلدىق تاريحىنا نۇكتە قويۋىنا مۇمكىندىك بەرمەۋىنە بايلانىستى.

جالپى, توكتو ارالى توڭىرەگىندەگى داۋدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن تاريح پەن گەوگرافياعا ءبىراز توقتالعانىمىز ءجون. ول – كورەيا مەن جاپونيانىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان, جەر اۋماعى شامامەن 19 گەكتار شاعىن ارال. دالىرەك ايتساق, ول كورەيانىڭ ۋللىڭ ارالىنان 87 كم, ال جاپونيانىڭ وكي ارالدارىنان 158 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. كورەي تىلىندە توكتو ءسوزى «تاستى ارال» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل ارال ب.ز.ب. 4.6~2.5 ملن جىلدار اراسىندا جانارتاۋدىڭ اتقىلاۋى ناتي­جەسىندە پايدا بولعان.

كورەي رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر, ينفراقۇرىلىم جانە ترانسپورت مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەمەسىنە سۇيەنسەك, توكتو ارالىندا قاراپايىم حالىق اراسىنان ءبىر وتباسى مەن 44 مەملەكەتتىك كۇزەتشى جانە 3 تەڭىز قۇرالدارىنىڭ ناۆيگاتسيا جانە ماياك ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى تۇرادى. وسىعان وراي جاپون ۇكىمەتى «تاكەشيما ارالى (توكتو ارالىنىڭ جاپون تىلىندەگى اتاۋى) جاپون حالقىنىڭ جەرى ەكەندىگىندە ەشبىر كۇمان جوق, وعان تاريح تا, حالىقارالىق قۇقىق تا دالەل بولا الادى, الايدا وڭتۇستىك كورەيا توكتو ارالىنا ءوزىنىڭ كۇزەتشىلەرىن جايعاستىرۋ ارقىلى زاڭسىز يەمدەنىپ وتىر», – دەپ جالا جاۋىپ كەلەدى. بۇنداي ەكى ەل اراسىنداعى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدەگى تەكەتىرەس وسى 2023 جىلدىڭ ناۋرىز-ءساۋىر ايلارى ارالىعىندا دا جالعاسىن تاپتى. كورەيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جاپوندىقتاردىڭ نەگىزسىز جالاسىن كەرى الۋىن تالاپ ەتكەنىمەن, ەش ناتيجە شىقپادى. بۇل ماسەلەدە جاپون تاراپى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ شەشىمىنە سۇيەنسە, كورەي تاراپى ەش كۇمانسىز اقيقات شەت مەملەكەتتەردىڭ ارالاسۋىن دا, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ مويىنداۋىن دا قاجەت ەتپەيدى دەپ قاراستىرۋدا.

وسى رەتتە توكتو ارالى توڭىرەگىندەگى داۋ كورەي ەلى تاۋەلسىزدىك العانىنا 78 جىل ۋاقىت وتكەنىنە قاراماستان ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەي جاتىر. ال كورەي حالقى جابىلماي قالعان گەشتالتتى تولىقتاي جابۋ ءۇشىن بار جان-ءتانىن بەرىپ, كۇرەسىپ كەلەدى. دەگەنمەن اقش پەن قىتاي اراسىنداعى الەمدىك ۇستەمدىك ءۇشىن شايقاس ۋشىعىپ تۇرعان قازىرگى تاڭدا اقش بىرقاتار سالادا كورەيادان گورى جاپونيانى سەرىكتەس رەتىندە تاڭداپ, كورەيانىڭ قىتاي نارىعىنا شىعۋىن تەجەۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. بۇل – كورەيانىڭ ەكونوميكاسىنا كورسەتىلگەن قىسىم.

جالپى, گەوساياسي قاقتىعىس كورەيا مەن جاپونيا اراسىندا عانا بولىپ جاتقان ماسەلە ەمەس. بۇل ءححى عاسىردا دا الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە بوي كورسەتىپ وتىر. ماسەلەنىڭ سەبەبى ءار ەلدە ءار ءتۇرلى. دەگەنمەن وتكەننىڭ تاريحىن بۇرمالاپ وتىرعان ساياسات – قاي ەلدە بولسىن اقتاۋعا جاتپايتىن ماسەلە. الىپ دەرجاۆالار وزدەرىنىڭ مۇددەسى مەن پايداسىن عانا ويلاماي, كورشى ەلدەرمەن تاتۋ تۇرۋعا تىرىسۋى كەرەك. سوندا عانا الەمدە بەيبىتشىلىك ورناماق.

مەرۋەرت نۇرپەيىس,

سەۋل ۋنيۆەرسيتەتى

كورەي ءتىلى مەن ادەبيەتى

فاكۋلتەتىنىڭ دوكتورى