جىراقتا جان باققان جاستار

قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە شەكارا اسىپ, شەت مەملەكەتتەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن وتانداستارىمىزدىڭ بەينەجازباسى كوپتەپ كەزدەسەدى. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا قۇل­پىناي تەرىپ, اپتاسىنا 250-300 مىڭ تەڭگە تاۋىپ جۇرگەن لالاگۇل قۇدايبەرگەنقىزىنىڭ «TikTok»-تاعى ۆيدەو­سى بىرنەشە كۇن ترەندتەن تۇسپەدى. وسىنداي اجەپتاۋىر جالاقى مەن جۇمىس ساعاتىنا قىزىققانداردىڭ دەنى – جاستار.

كۇنكورىس قامى ءۇشىن ەلىنەن جىراقتا قارعا قۋىپ, قۇل­پىناي تەرىپ, ەگىندىكتى سۋارا­تىنداردىڭ قاتارى كوبەيگەنى جاسىرىن ەمەس. كەيىپكەرىمىز 45 جاستاعى كەلىنشەك تە نەسيەسىن جابۋ ءۇشىن ۇلىبريتانيادا تاڭعى 4-تە تۇرىپ, ەڭبەك ەتۋگە ءماجبۇر. ءتورت بالانىڭ اناسى مۇنداعى ەڭبەكاقى قازاقستانعا قاراعاندا الدەقايدا كوپ ەكە­نىن ايتادى.

– بۇرىن قازاقستاندا ءتۇرلى جەرلەردە اسپاز بولىپ تا, بازاردا ءجۇرىپ تە 300 مىڭ تەڭگەنى ايىنا الىپ قاناعات ەتتىك. ال مۇندا بۇل اقشانى اپتاسىنا تاۋىپ جاتىرمىن. جۇمىس قاتتى قيىن دا, وڭاي دا ەمەس. باستىسى, تابىسى مول. تاڭدا باستالىپ, تۇستەن وتە اياقتالادى. اراسىندا 1 ساعات تىنىعۋ مەن تاماقتانۋعا بەرىلەدى. مۇندا ءتىپتى 50 جاسقا دەيىنگى ادامدار دا ەڭبەك ەتۋىنە بولادى, – دەدى لالاگۇل قۇدايبەرگەنقىزى.

لالاگۇل سەكىلدى تۇماندى البيوندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستىڭ ءبىرى – يلدار ياگياەۆ. بەلگىلى سپورتشى, گين­نەس رەكوردتار كىتابىنا ەكى مارتە ەنگەن, ستريت­ليفتينگ پەن ستريتۆوركاۋتتان الەم چەم­پيوناتىندا جەتى مەدال جەڭىپ العان قازاقستان ازاماتى قازىر انگليادا كوكونىس تەرىپ ءجۇر.

– جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات التى ايعا عانا بەرىلەدى. مەن انگلياعا كوكتەمدە كەلگەنمىن. باستاپقىدا قارا سۋىق ەدى. قازىر اۋا رايى الدەقايدا جاقسى. ءبىز جۇمىس بەرۋشى ۇسىنعان كولىكپەن القاپقا جەتەمىز. گازدىڭ اقىسىن جاۋىپ, كولىك جۇرگىزەتىن جىگىتكە قوسىمشا اقى تولەيدى. العاشىندا دالادا قىرىققابات پەن بروككوليدى قولىممەن تەرەتىنمىن. كە­يىن قىزمەتىم جوعارىلاپ, قازىر تراكتور جۇرگىزىپ ءجۇرمىن. جاز ماۋسىمى جۇ­مىستىڭ قىزىپ تۇرعان شاعى. ايىنا 2000 فۋنت ستەرلينگ شىعادى, بۇل شامامەن ميلليون تەڭگەدەن اسادى. وعان مەنىڭ ساقتاندىرۋىم مەن سالىق­تارىم كىرەدى. ياعني قىزمەتكەرلەردىڭ اي سا­يىنعى جالپى تابىسىنىڭ 20% كولەمىندە سالىق تولەۋگە كەتەدى. ال ءومىر سۇرۋگە ما­عان اپتاسىنا 60 فۋنت جەتكىلىكتى. تەڭىز جاعا­سىنداعى ءتورت قاباتتى ۇيدە باسقا دا جۇ­مىس­شىلارمەن بىرگە تۇرامىز. اقشانىڭ كوپ بولىگىن وتباسىما جىبەرەمىن. مەنى ۇيدە اتا-انام, ايەلىم, بالالارىم كۇتىپ وتىر. قازاقستاندا مۇنداي اقشانى ارەڭ تاباتىن ەدىم. ول ءۇشىن بىرنەشە جەردە جۇمىس ىستەپ, كۇنىنە 2-3 ساعات ۇيىقتاۋ­عا تۋرا كەلەدى. اقتاۋدا سپورتتى دامىتۋعا دەگەن تالپىنىستارىم ناتيجەسىز بولدى. تۋىمىزدى جەلبىرەتىپ, قانشاما اۋقىمدى جارىستاردان جۇلدەلى ورالدىم, ءتىپتى اۋەجايدان ەشكىم قارسى المادى. «AktauOpenFest» – ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق بىرەگەي جوبا. بۇل فەستيۆالدە كوشە سپورتىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى: باسكەتبول, ستريتليفتينگ جانە ستريتۆوركاۋت. بىراق كەيبىر تۇسىنىكسىز جاعدايلار­عا بايلانىستى فەستيۆالدى وتكىزۋ توق­تاتىلدى. وڭىردە كوشە سپورتىنا جەت­كىلىكتى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەيتىنىن تىز­بەك­تەپ, وبلىس باسشىلىعىنىڭ نازا­رىن اۋدارۋ ماقساتىندا پاراقشامدا پوست جاريالاعانمىن. سالدارىنان ماعان بىرنەشە رەت قوقان-لوقى كورسەتتى. تۇسىن­بەۋشىلىكتەر بولدى, – دەدى ول.

الەۋمەتتىك جەلىدەگى قارعا قۋعان قا­­زاق­­تىڭ بەينەجازباسى كوپتىڭ ەسىندە شى­عار. وندا وتانداسىمىز انگلياداعى ەگىس­تىكتە ءجۇرىپ, ءبىر كۇندە 12 ساعات جۇ­مىس ىستەپ, 72 مىڭ تەڭگە الاتىنىن ايت­قان ەدى. «مەنىڭ جۇمىسىم – مىناۋ ۇل­كەن الاڭ, بىراق بۇل جەردە نە وسەتىنىن بىل­مەيمىن. تەك وسى جەر­دەگى قارعالاردى قۋا­مىن. سوسىن سوم­كەم­دە جارىلعىش زاتتار بار, قاجەت بولسا, سونىمەن اتامىن. قارعالاردى قۋ – كۇلكىلى, بىراق كۇشتى جۇمىس», دەيدى ەر ادام.

«Iskeradam» پاراقشاسىنداعى بۇل جاز­بانىڭ كوممەنتاريىنە كوز سالساق: «وسكەن­دە كىم بولاسىڭ دەسە, قارعا قۋا­مىن» دەپ قالجىڭداسسا, ەندى ءبىرى «شە­تەلگە وسىنداي جۇمىسقا ورنالاسۋ قان­شا­لىقتى قاۋىپ­سىز؟», «جۇمىس تاۋىپ بەرە­تىن ورتالىقتاردى قايدان تاپسا بولادى؟», دەگەن ساۋالدارىن جولداپ الەك.

اركىم-اق تالاساتىن جۇمىس. ويتكەنى شەتتە جۇمىس ىستەپ, ناپاقا تاۋىپ جۇر­گەن­دەردىڭ ءبىرازى ەلدەگى قارىزىنان قۇتى­لىپ, ءبىر ايدا تەمىر تۇلپار ساتىپ العان. ءارى ۇلىبريتانيا تمد ەلدەرىنەن ەڭبەك يمميگرانتتارىن تارتۋ ماقساتىندا بولى­نەتىن كۆوتا سانىن ارتتىردى. وعان باس­تى سەبەپ – ۋكرايناداعى احۋالعا بايلانىستى شىعىس ەۋروپادان بريتاندىق فەر­مالارداعى ماۋسىمدىق جۇمىسكەرلەر سا­نىنىڭ ازايۋى. بۇعان قوسا ەلدىڭ ەۋرو­پا­لىق وداقتان شىعۋى دا ماسەلەنى ودان سايىن ۋشىقتىرعان. سوندىقتان اعىل­­شىندار اۋىل ­شارۋاشىلىعى شات­قاياق­تاپ قالماس ءۇشىن, بيىل جالدامالى جۇ­مىس­شىلارعا 45 مىڭ كۆوتا بولگەن.

وسى ارالىقتا «باتىس ەلدەرىنىڭ ەڭ­بەك ۆيزاسىن الىپ بەرەمىن, سول جاقتان جا­لاقىسى جوعارى ماۋسىمدىق جۇمىس ۇسى­نامىن» دەپ ۋادە بەرىپ, ورتالىق ازيا­دا جۇزدەگەن ادامنىڭ تاباناقى ماڭ­داي تەرمەن جيعان پ ۇلىن الىپ, تا­قىرعا وتىرعىزعان الاياقتار جەتەرلىك. ولار وزدەرىن ادەتتە شەتەلدىك فيرما وكى­لى نە­مەسە دەلدال رەتىندە تانىستىرىپ, الدىن الا قىزمەت كورسەتۋ اقىسىن تولەۋ­دى سۇرايدى ەكەن. مۇنداي اككىلەردىڭ قۇر­بانى بولعان قازاقتار دا بار.

– مەن انگلياعا بارىپ جۇمىس ىستەۋ­گە بولاتىنىن دوستارىمنان ەستىدىم. ولار ايىنا ميلليون تابۋعا بولادى دە­گەن سوڭ, قات­تى قىزىعىپ, ينتەرنەتتەن وسى جاققا جۇ­مىسقا ورنالاستىرىپ بە­رەتىن كومپانيا­لاردى ىزدەستىردىم. ار­­قاي­سىسىنا حابارلاسىپ, قىزمەت قۇ­نىن سۇرادىم. اقىسى دا اسپانداپ تۇر. مەندە 200 مىڭ تەڭگە قايدان بولسىن, ستۋدەنتپىن عوي, ارزان دۇنيەنى ىزدەيمىز. ءسويتىپ ءبىر تانىسىم, مامان تاپتى. باستاپقىدا 100 مىڭ تەڭگە تولەپ, انگلياعا بارعان سوڭ, جۇمىسىڭدى كور­گەننەن كەيىن قالعانىن بەرۋگە بولادى دەپ, كەلىستىردى. ارينە ۋايىمدادىق. بىراق تاۋەكەل ەتىپ كورەيىك دەپ كەلىسكەن سومانى اۋداردىق. ارتىنشا ءبىر-ەكى اپتا كۇتتىك. وسى ارالىقتا قۇجاتتارىمىزدى سۇراپ تا ۇلگەردى. الدەبىر قاعازداردى جىبەرىپ, تولتىرۋىن ءوتىندى. سودان كەيىن, ول ادام تەلەفون كوتەرمەي, بىرتىندەپ ءىزىن سۋىتتى. ولار كىممەن, قالاي بايلانىسۋ كەرەك ەكەنىن جاتقا بىلەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, اقشاسىز, جۇمىسسىز قالدىق, – دەدى مۇحاممەد ۇلىقپانوۆ.

كەلەڭسىز جايتتاردى الدىن الۋ ءۇشىن بريتان ۇكىمەتى «Concordia», «Pro Force Limited», «Fruitful Jobs» جانە «AG Recruit­ment and Management Ltd.» اتتى ءىرى رەك­رۋتينگتىك كومپانيانى ىرىك­تەۋ­دەن وتكىزگەن-ءدى. ولار تەگىن قىزمەت كور­سە­تەدى. جالپى, بۇ­عان دەيىن دە وتان­داس­­تارىمىز انگلياعا زاڭ­دى تۇردە «Seasonal worker (Tier-5)» ۆيزاسىن الىپ, ۇشاق بيلەتىن عانا تولەپ, جۇمىس ىستەدى. ازاماتتار كوكونىس پەن باۋ-باقشا سەكتورىندا, وندىرىستىك ورىنداردا 6 ايعا دەيىن ەڭبەك ەتتى. ۇلىبريتانيا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بىلتىرعى دەرەگىنە سۇيەن­سەك, قاڭتار-ماۋسىم ارالىعىندا قازاق­ستاننان 1 700-گە جۋىق ادام جالدامالى جۇمىسقا تارتىلعان.

شەتەلگە جوڭكىلە باستاعانداردىڭ دەنى جاستار دەپ ايتتىق. الەۋمەتتانۋ­شى ايدىن لۇقپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەتكىلىكتى دەڭ­گەيدە تاجىريبە مەن قا­رىم-قابىلەتى بولماسا, ەلى­مىزدە 14 پەن 35 جاس ارالىعىنداعى ازامات­تارعا 500 مىڭ تەڭگە مەن 1 ملن تەڭگەنىڭ اينالاسىندا جالاقىسى بار جۇمىس تابۋ قيىن ەكەن. «ال ولاردىڭ تانىمى باياعى قا­زا­قى قاناعاتشىلدىقتان گورى, جەتىلسەم, كورسەم دەگەن قاعيداتپەن ءومىر سۇرەدى. سوندىقتان ەميگراتسياعا يتەرمەيتىن بىر­­دەن ءبىر فاكتور – قازاقستانداعى جا­­لا­قى­نىڭ ازدىعى» دەگەن ويدا الەۋ­مەت­تانۋشى.

– ەڭبەك رەسۋرستارىن ءالى دە رەتتەۋ كەرەك. قانشا گرانت ءبولىنۋ كەرەك, قان­داي اۋىلعا قانداي ماماندار جە­تىس­پەي­دى بارلىعىن ءجىتى باقىلاۋ قاجەت. بۇرىن جاقىن شەتەلدەگى جۇمىس كۇشى ءوز ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا مول تابىس تابۋ ءۇشىن قۇرىلىس, قىزمەت كورسەتۋ بو­يىنشا قازاقستاننىڭ ەسىگىن قاعاتىن بولسا, ەندى ءوز وتانداستارىمىز شەتەلگە ناپاقا تابۋ ءۇشىن شەكارا اسۋى قات­تى ويلاندىرادى. ارينە, كۇنكورىس قامى ءۇشىن عوي. بىراق بۇل مەملەكەتتىڭ ىشكى جۇ­مىس كۇشتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇم­كىن­دىگى جوق دەگەندى بىلدىرەدى. قول بۇل­عاپ شا­قىرىپ وتىرعان انگليا, كانادا, وڭ­تۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەر, ىرگەمىزدەگى رەسەي­گە دە ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلار دەپ التى ايلاپ جۇمىسقا كەتىپ جاتقاندار كۇنى بۇگىنگە دەيىن بار. ويتكەنى قازىر جۇمىسىڭ بول­سا, بولاشاققا سەنىممەن قارايسىڭ. بالا­لا­رىڭدى الاڭسىز اسى­راي الاتىنىڭدى تۇي­سىنەسىڭ. بۇل – مەملەكەت­تىك دەڭگەيدە قارالۋى كەرەك ماسەلە. بىزدە جۇمىسسىزدار سانى ءالى ازايماي تۇر. ونىڭ ۇستىنە جالاقى تومەن. اي­لىعى شايلىعىنان اسپاي وتىرعان وتباسىلار كوپ. بىرەۋلەر بالاسىنىڭ وقۋىن وتەۋ ءۇشىن زار جۇگىرسە, كەيبىرەۋلەرى بۇگىنگى اسىن تاۋىپ بەرسەم بولدى دەپ تىراشتانىپ ءجۇر. ۇكىمەت جالاقى مەن جاردەماقىنى, زەينەتكەرلەردىڭ اق­شا­سىن وسىردىك دەگەنىنىڭ ەرتەسىندە تا­ماق باعاسى دا قىمباتتاپ كەتەدى. وعان ۇي­رەن­دىك. ەڭبەك نارىعىندا بيزنەس تاراپى­نان, مەملەكەت تاراپىنان ۇسىنىلىپ وتىر­عان جۇمىستىڭ وتەماقىسى وتە تو­مەن. تەك ايتارىم, بىزدە ورتا تاپ قا­لىپ­­تاسپاي, قوعامدا تۇراقتى دامۋ بول­ماي­دى. مەيلى 10-15% باي بولسىن, بى­راق 70%-ى وزدەرىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قا­نا­­­­عاتتاندىرا الاتىن ازا­ماتتار بولۋى قاجەت. سوندا عانا ەلدە الەۋ­مەتتىك-ەكو­نو­مي­كالىق احۋال جاقسارادى, – دەدى ايدىن لۇقپانوۆ.

قوش, انگلياعا بارىپ-كەلگەندەردىڭ بار­لىعى مەملەكەت باقىلاۋىندا دەدىك. ال وڭ­تۇستىك كورەياعا زاڭسىز جولمەن كە­تە­تىن­­دەر­دىڭ دە قاتارى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى ەكەن. كورەي ەلىنە اعىلعان وتانداس­تارى­مىز­دىڭ سانى ەكى جىل بۇ­رىن 35 مىڭعا جەتكەن. بۇگىندە ستاتيس­تيكا بۇدان ارتپاسا, كەمىمەگەنى انىق. بۇل الاڭداتارلىق جاعداي. بىرنەشە اي بۇرىن اۋەجايدان قاشقان ەكى قازاقتىڭ وقيعاسى كوپتىڭ كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىر­گەن ەدى. ويتكەنى وڭتۇستىك كورەيا بي­لى­گى­نىڭ ۇكىمىمەن شەكارانى كەسىپ وتپەك بول­­عا­نى ءۇشىن عانا 15 جىلعا تەمىر تورعا توعى­تىلعان-دى.

– باستى ماسەلە – ەڭبەك ەتۋگە زاڭناما­لىق نەگىز, رۇقساتتىڭ بولماۋى. كەزىندە 2014 جىلى كورەي ەلى «ەڭبەككە رۇقسات بەرۋ» جۇيەسىن ۇسىنعان بولاتىن, بىراق ول كەزدە جاعداي باسقا بولدى, بۇگىن­گى­دەي قا­جەتتىلىك بولماعان. سول سەبەپتى ۇسى­نىستان باس تارتقانبىز. قازىر وتان­داس­تارىمىز­دىڭ ءبىرازى سول ەلدە زاڭسىز قىز­مەت ەتىپ جۇرگەندەرى بارىمىزگە ايان, سون­دىقتان حا­لىقتىڭ سۇرانىسىنا وراي ەڭ­بەك ەتۋدى زاڭ­داستىرۋ باستى ماسەلەگە اينا­لىپ وتىر. الداعى ەكى جىل ىشىندە قازاق­ستان ءىرى كومپانيالار شوعىرلان­عان وڭ­تۇستىك كورەيا, ءباا, تۇركيا سىن­دى بار­لىعى 5 ەلمەن كە­لى­سىمشارتقا وتى­رۋدى كوز­دەپ وتىر. ول ءۇشىن الدىمەن جۇ­­­مىسقا جىبەرەتىن ەلدەگى ءىرى كومپانيا­لار­­مەن كەلىسىمشارتقا وتىرۋ, سوسىن ءبىز­دىڭ وتان­داستار ءجيى باراتىن ەلدەرمەن ازا­مات­تاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعا­لۋى جو­نىندە كەلىسىمگە كەلۋ قاراستىرىل­­عان, – دەدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەت­­تىك قورعاۋ مينيسترلىگى كوشى-قون كوميتەتى تور­اعا­سى­نىڭ ورىنباسارى ەربولات ابۋلحاتين.

ەگەر كوزدەلگەن ەلدەردە زاڭدى نەگىز­دە ەڭبەك ەتۋگە رۇقسات ەتىلسە, جۇمىس بەرۋشى­لەر­دەن ۋاقتىلى جالاقى تولەۋىن, ءتيىستى الەۋ­مەتتىك جارنالار مەن مەديتسينالىق ساق­تان­دىرۋدىڭ ءجۇرۋىن تالاپ ەتۋگە تولىق قۇقى­لىمىز. ەگەر زاڭسىز ارەكەتتەر ورىن العان جاعدايدا سوتقا جۇگىنە الۋ, جالپى جىراقتا ءجۇرىپ جان باققان وتانداستارىمىزدى قورعاي الۋعا مۇمكىندىك اشىلادى. بۇعان قوسا توسىننان توسىرقاتاتىن جايتتار تۋىنداعاندا ەلشىلىك ارقىلى ولاردى ەلگە قايتارۋ, جەكەمەنشىك جۇ­مىس­پەن قامتۋ اگەنتتىكتەرى ارقىلى وتا­نىنا ورالۋعا كەپىلدىك بولادى.

ازىرگە ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىن ەسكەرسەك, ەلدەگى 14-29 جاس ارالى­عىن­داعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,8%-دى قۇرايدى. دەمەك جاستار قازاقستاندا جاق­­سى جالاقى تاۋىپ, جارقىن ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ءالى ءبىراز ۋاقىت كەرەك. ويتكەنى ءبىز كو­تەرگەن ءبىر عانا پروبلەمانىڭ استارىندا رەت-رەتىمەن تىزبەكتەلگەن مەملەكەت­تىك دەڭ­گەيدە شەشەتىن بىرنەشە ماسەلە جاتىر.