جاھاندىق بەيبىتشىلىك يندەكسى

الەمدەگى جەتەكشى اقىل-وي ور­تالىعى جەر شارى حالقىنىڭ 99,7 پايىزىن قامتيتىن 163 مەملەكەتتى زەرتتەي وتىرىپ, بەيبىتشىلىك كور­سەتكىشىنە ءۇش باعىت بويىنشا تال­داۋ جۇرگىزەدى. ولارعا قوعام قا­ۋىپسىزدىگى مەن قورعانىسى, ىشكى-سىرتقى قاقتىعىستىڭ اۋقىمى جانە قارۋلانۋ دەڭگەيى كىرەدى.

(جاھاندىق بەيبىتشىلىك يندەكسى 2023)

2023 جىلى الەمدەگى بەيبىت­شىلىك­تىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 0,42 پايىزعا السىرەگەن. ايتا كەتۋ كەرەك, اتالعان كورسەتكىش سوڭعى 15 جىلدا ۇزدىكسىز تومەندەپ كەلەدى. زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, الەمنىڭ 84 مەملەكەتىندە احۋال جاقسارىپ, 79 ەلدە كورسەتكىش ناشارلاعان. يسلانديا 2008 جىلدان بەرى ەڭ بەيبىت ەل مارتەبەسىندە, سونداي-اق دانيا, يرلانديا مەملەكەتى دە رەيتينگتىڭ باسىندا تۇر. ين­دەكس كورسەتكىش بويىنشا سوڭعى ورىندى 8 جىل قاتارىنان اۋعان­ستان العان. بۇل قاتارعا كەيىنگى 10 جىلدا يەمەن, سيريا, رەسەي, وڭ­تۇستىك سۋدان جانە كونگو دە­مو­­كراتيالىق رەس­پۋبليكاسى قو­سىلدى.

IEP-ءتىڭ بولجامىنا سايكەس, قىتايدىڭ تايۆانعا بلوكادا جاساۋى ەكى الەمدىك قارجىلىق داع­دارىسقا تاتيتىن سالدارعا اكە­لىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. الەم­دىك ىشكى جالپى ءونىم ءبىر جىل ىشىندە 2,8 پايىزعا, قىتاي ەكونو­مي­كاسى شامامەن 7 پايىزعا, تاي­ۆان ەكونوميكاسى 40 پايىزعا قىسقارادى دەگەن بولجام جاسالعان.

يندەكسكە سايكەس, ەۋروپا ەڭ بەيبىت ايماق كورسەتكىشىنە يە. الەمنىڭ  بەيبىتشىل ون ەلىنىڭ جە­تەۋى وسى قۇرلىقتا جانە قال­عان ۇشەۋى ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا ورنالاسقان مەملە­كەتتەر. زەرتتەۋ دەرەكتەرىندە تاياۋ شىعىس جانە سولتۇستىك افري­كا الەمدە تەكەتىرەستەر مەن قاق­تىعىستار ءجيى بو­لاتىن ايماق رەتىندە كورسەتىلەدى. 

دۇنيەنىڭ ءار تۇكپىرىندە ورىن العان قاقتىعىستار 2022 جىلى الەم ەكونوميكاسىنا 17,5 ترلن دوللار شىعىن اكەلدى. بۇل سوما الەمدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 12,9 پايىزى نەمەسە ءار ادامعا شاققاندا 2 200 دوللارعا تەڭ. اتالعان كورسەتكىش الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 6,6 پايىزعا ارتقان. وعان باستى سەبەپ اسكەرگە بولىنەتىن قارجىنىڭ 16,8 پايىزعا ءوسۋى بولىپ وتىر. ۋكرايناداعى قاقتىعىستىڭ جوي­قىن ەكونوميكالىق سالدارى 479 پايىزعا ارتتى نەمەسە 449 ملرد دوللاردى قۇرادى.

2022 جىلى رەسەي جانە ەۋرازيا كەڭىستىگى قاقتىعىستاردىڭ ەڭ ءىرى وشاعىنا اينالدى. ايماقتاعى 12 ەلدىڭ ىشىندە 7 مەملەكەتتە بەي­بىتشىلىك كورسەتكىشى ەداۋىر السى­رەدى. يندەكس دەرەكتەرىنە ساي­كەس, ايماقتاعى جانە الەمدەگى بەي­­بىت­شىلىك كورسەتكىشى تومەن ەلدەر­دىڭ ءبىرى (158-ورىن) – رەسەي. 2022 جىل­دىڭ اقپانىندا باستالعان قاقتىعىس سالدارىنان ۋكراي­­ناداعى جاپپاي ميگراتسيا ار­­تتى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا حا­لىق­تىڭ 30 پايىزى بوسقىندار ەسەبىندە.

قازاقستان بەيبىتشىلىك كورسەت­كىشى بويىنشا ايماقتاعى ەڭ ۇلكەن وڭ وزگەرىس جاساعان مەملەكەت: ەلى­مىزدىڭ پوزيتسياسى 4,2 پايىزعا نىعايىپ, جالپى رەيتينگتە 21 ساتىعا كوتەرىلىپ, 76-ورىندى يە­لەندى. 

زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سايكەس, مولدوۆا ەلى رەسەي جانە ەۋرا­زيا ايماعى بويىنشا 16 جىل قاتارىنان ەڭ بەيبىت مەملەكەت مارتەبەسىن ساقتاپ وتىر. دەگەن­مەن ۋكراينادان اعىلعان بوسقىن­دار لەگى ەل ىشىندەگى ساياسي تۇراق­تىلىققا كەرى اسەرىن تيگىزگەن. 2022 جىلى اتالعان كورسەتكىش مولدوۆادا 4,2 پايىزعا تومەندەدى.

بۇگىندە بۇكىل الەم بويىنشا بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا دەگەن قاجەتتىلىك كەزەك كۇتتىرمەيتىن ما­سەلەگە اينالدى. قاقتىعىس بىر­نەشە ايماقتاردا ۋشىعا ءتۇسىپ, تۇراقسىزدىققا اكەلەتىن جان­جال­دار كەڭىنەن بەلەڭ العان. ەڭ بەيبىتشىل جانە بەيبىتشىل ەمەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى الشاقتىق ودان ءارى ۇلعايا ءتۇستى. كەيىنگى 15 جىلدا بىرقاتار مەم­­لەكەتتىڭ اسكەري سالاداعى دا­مۋ ۇردىسىنە قاراماستان, قول­جەتىمدى زاماناۋي اسكەري تەحنو­لوگيالاردىڭ جاپپاي تارالۋى, گەوساياسي باسەكەلەستىكتىڭ تە­رەڭ­دەۋى, كوپتەگەن ەلدەردەگى سايا­سي تۇراقسىزدىق جاھانداعى بەي­بىتشىلىكتى ودان ءارى شايقالتادى دەگەن بولجام بار.

جاھاندىق بەيبىتشىلىك ين­دەكسى – زەرتتەۋشى عا­لىمدار, تاقىرىپقا قىزىعۋشى ماماندار مەن جالپى وقىرمان قاۋىمعا ارنالعان الەمدەگى قا­ۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتىڭ وڭىر­لەر مەن مەملەكەتتەر دەڭ­گەيىندەگى وزگەرىس ديناميكاسىن انىقتايتىن, عىلىمي تالداۋ جا­­سايتىن زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى. جىل سايىن شىعاتىن يندەكس عا­لىمدارعا, ساراپشىلار مەن ما­ماندارعا الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ۇردىستەرىن باقىلاپ, تالداۋ جاساۋدا قاجەتتى كومەكشى قۇرال بولادى.

اينۇر ابايقىزى,

ساياسي عىلىمدار كانديداتى, قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى