ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى مەن اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ارحەولوگتەرى قوبدا اۋدانىنداعى عۇندار قورىمىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر.
بوز دالاداعى قورعان
قورىم اقتوبە قالاسىنان 180 شاقىرىم جەردەگى قيىل وزەنى بويىندا, سىرىم دات ۇلى قوزعالىسىن قولداۋشىلاردىڭ ءبىرى دەربىسالى كەسەنەسى جانىندا ورنالاسقان. ءبىز وبلىستىق-تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى داۋرەن بەكەەۆپەن بىرگە عۇندار قورعانىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان ارحەولوگتەرمەن جۇزدەسىپ قايتتىق.
قازاق تاريحىنداعى اقتاڭداق بەتتەردىڭ ءبىرى – عۇندار كەزەڭى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءىى عاسىرىندا دالامىزعا قونىس اۋدارعان جاۋىنگەر عۇن تايپالارى تۋرالى ماعلۇمات وتە از. حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋ قوزعالىسىن باستاعان جاۋىنگەر تايپالار ەۋروپاعا قاراي بارار الدىندا قازاق جەرىندە ەكى ءجۇز جىل ايالداعان. الايدا دالاداعى عۇن قورعاندارىن ارنايى ماماندار بولماسا, بىلايعى جۇرت تاني بەرمەيدى. ەگەر سارمات تايپالارى بيىك ەتىپ قورعاندار ۇيسە, عۇندار كەرىسىنشە قورىمدارىن جەر بەتىنە مۇقيات جاسىرعان. سول سەبەپتى بوز دالادان عۇن قورعانىن تابۋ وتە قيىن.
ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى اسلان مامەدوۆ باستاعان توپ قۇرامىنا ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشى ستۋدەنتتەرى, اقتوبە قالاسىنداعى №72 مەكتەپتىڭ ارحەولوگيانى ۇناتاتىن وقۋشىلارى كىرگەن.
عۇندار اقتوبە وبلىسىنا سىر وزەنى مەن ارال تەڭىزى جاعىنان كەلگەن. اسكەري ءتارتىبى كۇشتى, جاۋىنگەر عۇندار ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءىى-ءىV عاسىرىندا جەرگىلىكتى تايپالارمەن بىرلەستىك قۇرىپ, وزىندىك مادەنيەت قالىپتاستىردى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى ءۇستىرتتى بەتكە الىپ, ماڭعىستاۋعا قاراي كەتكەن. ارحەولوگتەر «دەربىسالى –2» قورىمىنان جەتى قورعان, التى جەرلەۋ ورنىن قازدى. بۇل جەردەگى قورىمداردىڭ ءبىرى «پ» ءتارىزدى, ەندى ءبىرى گانتەل ءپىشىندى, تاعى ءبىرى تاعا ءتارىزدى. ءبىر اۋماقتاعى قورىمدار نەگە ءارتۇرلى پىشىندە تۇرعىزىلدى؟ ازىرگە مۇنىڭ جاۋابى جوق. قورىمدار جەرلەنگەن ادامداردىڭ رۋلىق-تايپالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ءارتۇرلى پىشىندە تۇرعىزىلۋى دا مۇمكىن.
«عۇندار اقتوبە وبلىسىنىڭ قارعالى, قوبدا, ويىل اۋداندارىنىڭ وڭتۇستىك جاعىن, تەمىر, ىرعىز, مۇعالجار اۋدانىنىڭ جەرىن قونىس ەتكەن. بۇل وسى جاققا كەلگەن عۇنداردىڭ كوش جولى بولعان. ال مارتوك, حرومتاۋ, قارعالى, قوبدا اۋداندارىنىڭ سولتۇستىك جاعىندا عۇن وبالارى جوق. عۇندار كەلگەنگە دەيىن وسى اۋماقتى سارمات تايپالارى مەكەندەدى. بۇل جاققا سارماتتار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءVى-V عاسىردا كەلىپ قونىستاندى. الايدا ب.ز.د. ءىىى عاسىردا بۇل جاقتاعى حالىق سانى ازايدى. سارمات تايپالارى ب.ز.د. ءىى عاسىردا قايتا كوبەيدى. ب.ز.د. ءى عاسىردىڭ اياعى مەن ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءى عاسىرىندا تابيعات قولايسىز بولعاندىقتان, حالىق قايتا كەتىپ قالدى. ءبىز ولاردىڭ قونىسىن تابا الماي ءجۇرمىز. ءى عاسىردا سىر بويىنان كەلگەن عۇندار دا مۇندا كوپ تۇراقتاماي قايتا كوشىپ كەتكەن. ولاردىڭ تۇراقتاماۋىنا قاتتى قۇرعاقشىلىق سەبەپ بولعان سياقتى. ويتكەنى سول كەزەڭدە وسى جەردى مەكەندەيتىن سارمات تايپالارى دا ءىرى وزەندەردىڭ بويىن جاعالاي سولتۇستىككە كوشكەن.
عۇندار وسى ولكەگە ءىى عاسىردا قايتا كەلدى. كوشپەلى حالىقتاردىڭ شارۋاشىلىعى تابيعاتقا تىكەلەي تاۋەلدى عوي. اۋا رايى جايلى, ىلعال مول تۇسكەن جىلدارى ءشوپ مول شىعىپ, مال باسى كوبەيسە, ال اۋا رايى قولايسىز, ۇزاق جىل قاتارىنان قۇرعاقشىلىق تونسە شارۋاشىلىعى دا كۇيزەلەدى. كوشپەلى حالىققا مال باعۋ ءۇشىن سۋلى, ءشوبى شۇيگىندى ۇلكەن جايىلىمدار كەرەك. كليماتتىڭ قاتاڭدىعىنان ءى عاسىردا وسى جەردە ادامدار مۇلدە بولمادى دەۋگە بولادى. ولار مالعا جايىلىم ىزدەپ كەتتى. وسى كەزەڭدە دالامىز بوس جاتتى», دەيدى اسلان مامەدوۆ.
ءىى عاسىردا قايتا كەلگەن عۇندار تۇرعىلىقتى جۇرتتىڭ جەرلەۋ ءداستۇرىن, ءدىني كوزقاراسىن وزگەرتتى. ولار سارمات تايپالارىمەن بىرلەسىپ جاڭا مادەنيەت قالىپتاستىردى. ءىV عاسىردىڭ وباسى «دەربىسالى-2» قورىمىنداعى كەيىنگى عۇنداردىڭ باس سۇيەكتەرى سارماتتارمەن ۇقساس ەكەندىگى بايقالادى. ادەتتە بيلەۋشى اقسۇيەك عۇندار سوپاقشا باستى بولىپ كەلەدى. ولار جاڭا تۋعان ءسابيدىڭ باسىن قاتتى قىسىپ بايلاپ تاستاپ, وسە كەلە سوپاقشا باستى بولىپ كەتكەن. كەيىنگى عۇندار سارمات تايپالارىنىڭ ءداستۇرىن قابىلداپ, باس سۇيەكتەرىن وزگەرتۋدى توقتاتقان.
عۇندار – حالىقتاردىڭ ۇلى قوزعالىسىن باستاپ, الەمدى وزگەرتكەن جاۋىنگەر حالىق. ءىV عاسىردىڭ جازبا دەرەكتەرىندە حۋننۋلاردى تۇرلەرى ادامعا ۇسامايتىن, كيىمدەرى دە بولەك, جۇزدەرى سۋىق, «شىعىستان كەلگەن ۆارۆارلار» دەپ سۋرەتتەيدى. حۋندار قىتايداعى يۋەچجي تايپالارىمەن قاقتىعىسىنان كەيىن ەكىگە ءبولىندى. جەڭىلگەن تايپالار باتىسقا قاراي جىلجىدى. وسى كەزەڭدە دالامىزعا كەلگەندەر قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنا, ەكىنشى بولىگى جەتىسۋعا, تاعى ءبىر توبى سىر بويىنا بەتتەدى. وسى جاقتا عۇنداردىڭ ءىرى تايپالىق بىرلەستىگى بولعانىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى – قيىلدان 70-80 شاقىرىم جەردەگى ەسەن امانتاۋ اۋىلى جانىنداعى (بۇرىنعى اتاۋى لەبەدەۆكا) قورىم. باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنداعى وسى قورىم 1960 جىلدان بەرى زەرتتەلىپ كەلەدى. تابىلعان زاتتاي ايعاقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, وسى جاقتا سوڭعى سارمات داۋىرىندە عۇن تايپالارىنىڭ ۇلكەن بىرلەستىگى بولعان دەپ ايتۋعا بولادى.
عۇن عيباداتحاناسى
«دەربىسالى –2» قورىمى – ءىV عاسىردىڭ ەسكەرتكىشى. مۇندا اشىلعان «پ» تارىزدەس قورعاندا اقسۇيەك ايەل جەرلەنگەن بولۋى مۇمكىن. وباداعى سۇيەكتىڭ سول جاعىندا اق بور تاس كەسەگى, وڭ جاعىندا قىش ىدىس بار. بور تاس قويىپ جەرلەۋ – سارمات تايپالارى داستۇرىندە قۇدايعا تابىنۋمەن بايلانىستى عۇرىپ. وسى وباداعى ادامنىڭ باسى مەن كەۋدە سۇيەكتەرى سول كۇيى جاتسا, جامباس, اياق سۇيەكتەرى شاشىلىپ قالعان. بۇل ەرتەدەگى وبا توناۋشىلاردىڭ ءىسى ەكەن. قاراقشىلار وبانى ەكى ماقساتتا توناعان. ءبىرى التىن ىزدەسە, ەكىنشىسى ءوش الۋ ماقساتىندا قابىردى توناپ, جەرلەنگەن ادام سۇيەكتەرىن شاشىپ كەتكەن. تونالعان اقسۇيەك وباسىمەن ىرگەلەس ءتورتبۇرىشتى عيباداتحانا سالىنعان. وسى وبانىڭ اياق جاعىندا قىزمەتشى جەرلەنگەن وبا بار. بۇل تونالماعان ءارى جۇپىنى. ەجەلگى زامان توناۋشىسى قاي وبانى توناۋ كەرەك ەكەندىگىن جاقسى بىلگەن. عيباداتحانا ءتورتبۇرىشتى قۇرىلىس, ونىڭ ورتاسىندا كىرەتىن ەسىگى بولعان. بۇل جەردە قايتىس بولعان ادامعا ارناپ اس بەرگەن سياقتى. وبانىڭ بەتىندە كۇن ساۋلەسىمەن شاعىلىسقان قىش سىنىقتارى جاتىر. «وسىعان قاراپ قازاق قوعامىنداعى اس بەرۋ, قايتىس بولعان ادامدى ەسكە الۋ ءداستۇرىنىڭ وتە ەرتەدەن كەلە جاتقاندىعىن اڭعارامىز. كىرەبەرىسى, اس بەرۋ ورنى, ورتاسىندا الاڭقايى بار عۇن عيباداتحاناسىنىڭ توڭكەرىسكە دەيىنگى قازاق مەشىتتەرمەن ۇقساستىعى بايقالادى. وسى قازاق مەشىتتەرىنىڭ جانىندا يمامى جەرلەندى. مىنا جەردە دە اقسۇيەك عۇن عيباداتحانا قاسىنا جەرلەنگەن. دۇرىسى, كوسەم قايتىس بولعاننان كەيىن عيباداتحانا تۇرعىزىلعان. قازبا دەرەكتەرى قازاق دالاسىنداعى يسلام ءداستۇرىنىڭ ەجەلگى بابالارىمىزدىڭ نانىم-سەنىمدەرىمەن بايلانىستى ورنىققاندىعىن ايعاقتايدى. قازاق حالقىنىڭ داستۇرىندە كوشپەلىلەردىڭ ەجەلگى مادەنيەتى تاڭبالانعان», دەيدى اسلان مامەدوۆ.
وسى جەردەگى تاعى ءبىر وباداعى ادام سۇيەگىنىڭ كەۋدە تۇسىنان قولا تۇيرەۋىشى, موينىنان مونشاق قالدىعى, قولا اينا, قىش ىدىس تابىلدى.
ء ساندى تۇيرەۋىش – عۇندار اشەكەيى
ءبىزدىڭ جەرىمىزگە كەلگەن عۇن تايپالارى ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىمەن بىرگە كەن شىعارۋمەن دە اينالىستى. ولار مىس قازىپ, ونى وڭدەپ, التىن ءوندىردى, ونى وڭدەدى. مۇنىڭ ءبىر دالەلى, كاۆكاز جەرىندەگى قورىمداردان تابىلىپ جاتقان زاتتاردىڭ ساراپتاماسىن العاندا, ونداعى مەتالل قوسىندىلارىنىڭ ءبىزدىڭ جەرىمىزدەن شىققانى انىقتالىپ جاتىر. مۇعالجار تاۋلارىندا كەن شىعاراتىن ورىندار بولدى. عۇندار وسى ءىستىڭ باسىندا ءجۇردى.
مۇعالجار تاۋلارىن تاس عاسىرىنان بەرى ادام قونىس ەتكەن. ول جەرگە العاشقى ادامدار 400 مىڭ جىل بۇرىن قونىستاندى. ارحەولوگتەر قيىل وزەنى بويىنان قولا داۋىرىندەگى قىش ىدىستار سىنىقتارىن, تاس ءداۋىرىنىڭ ەڭبەك قۇرالدارىن دا تاپتى.
بۇل جەردە جاس ارحەولوگتەر دە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح جانە ارحەولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى ديلناز وتەمىسوۆا, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى ايبەك قۇرمانعالي ءۇش جىل ءۇزىلىسسىز ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياعا قاتىسىپ ءجۇر. «بۇل جەردە عۇنداردىڭ الپىسقا جۋىق قورىمى بار. ءبىز بەسەۋىن قازدىق. قىزمەتشى جەرلەنگەن وبادان ەش زات كەزدەسپەدى. مىنا جاقتاعى بولەكشە جاتقان اۋماقتا جاۋىنگەر وباسى تابىلدى. جاۋىنگەر سۇيەگىنىڭ ۇستىندە توت باسىپ, ابدەن شىرىگەن تەمىر قىلىشى جاتىر. جانىندا قىش قۇمىرا, الاستايتىن ىدىس تۇر. وسى قابىردىڭ تەرەڭدىگى ەكى مەترگە جۋىق. تونالماعان وبا. عۇندار وبانى قانداي قۇرالمەن قازعانى بەلگىسىز. وبا قابىرعاسىنداعى كۇرەكتىڭ ءىزى سياقتى. جاۋىنگەردىڭ قارۋى بىرگە كومىلگەن, مۇندا التىن, قولا بۇيىمدار كەزدەسپەيدى. ال ايەل وبالارىنان التىن سىنىقتارى, بىلەزىك, القا, ءساندى تۇيرەۋىشتەر شىقتى», دەيدى ايبەك قۇرمانعالي.
ارحەولوگتەردى ءار وبانىڭ جانىنداعى عيباداتحانالار قىزىقتىرىپ وتىر. ء«ارتۇرلى پىشىندەگى اۋماقتى عيباداحانالاردى قۇر بوسقا سالمايدى. سول زاماندا ونىڭ ىشىندە ءدىني-عۇرىپتىق جورالعىلار جاسالعان بولار. ءبىز كۇنگە تابىندى دەسەك تە, ولاردىڭ نانىم-سەنىمدەرىنىڭ قانداي بولعانىن بىلمەيمىز. «پ» ءارپى تارىزدەس عيباداتحانا جانىنداعى قىش ىدىس سىنىقتارى وسى كەزگە دەيىن جەتتى. وسى ىدىستى نەگە سىندىرعان؟ بالكىم, ولگەن ادامعا اس بەرگەن سوڭ ىدىسىن سىندىرىپ كەتۋ ءداستۇرى بولدى ما؟ عۇنداردىڭ جەرلەۋ عۇرپى دا سارماتتاردان وزگەشەرەك. عۇندار ادامنىڭ باسىن سولتۇستىككە قاراتىپ جەرلەگەن. وسى جەردەگى قورىم قۇرىلىستارى دا ءبىر-بىرىنەن وزگەشە. وباداعى باس سۇيەكتەر دەفورماتسيالانعان, ايەل ادامداردىڭ كەۋدەسىندە قولادان جاسالعان تۇيرەۋىش جاتىر. جالپى, كەۋدەگە تاعاتىن ساندىك تۇيرەۋىشتى وسى كەزگە دەيىن ەۋروپا مادەنيەتى ۇلگىسى دەپ قابىلداساق, ول عۇن مادەنيەتىنەن تارالعان ەكەن. وسىنداي ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي وتىرىپ, ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى عۇن تايپالارىنىڭ نانىم-سەنىمى كۇشتىرەك, اسكەري ءتارتىبى مىقتى, سالت-ءداستۇردى قاتاڭ ساقتاعانىن اڭعارۋعا بولادى», دەيدى جاس ارحەولوگ ايبەك قۇرمانعالي.
ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ەكى عاسىر مەكەندەگەن عۇن تايپالارى كەيىنگىلەردىڭ كوزىنە تۇسپەيتىندەي ەتىپ قورعان-وبالار قالدىرعان. مۇنى ءبىز قازاق جەرىندەگى عۇن جۇمباعى دەيمىز بە؟ جارتى الەمدى قوزعالتقان جاۋىنگەر تايپانىڭ ىقپالىمەن ءىV-V عاسىرلاردا ەۋروپا قوزعالدى. عۇن كوسەمدەرى ريم يمپەرياسىمەن سوعىسىپ, السىرەتىپ, ونىڭ ورنىنا يمپەريا قۇرۋدى ماقسات ەتتى. سول جاقتاعى وتىرىقشى جۇرتتى ىعىستىرا ءبىلدى, ءتۇرلى حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ءسىڭىسىپ كەتۋىنە اسەر ەتتى. وسى تەنتەك جۇرتتىڭ قازاق جەرىندە قالدىرعان جۇمباقتارى سارى دالانىڭ باۋىرىنا جاسىرىنعان. ايتا كەتۋ كەرەك, قازاق تاريحىندا عۇن كەزەڭىنە ونشا ءمان بەرىلمەگەندىكتەن, ونىڭ تاريحى دا وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇيەلەنگەن ەمەس. ال جەر استىندا قوزعاۋسىز جاتقان قورعاندارىندا تەك جوعارىدان عانا كورىنەتىن سيمۆوليكالىق بەلگىلەر كوپ. وسى تاڭبالار نەنى بىلدىرەدى؟ جاسىرىنعان عۇن جۇمباعىنىڭ ءبىر ۇشى وسى جەردە. وبلىس اكىمى ەرالى توعجانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن وڭىردەگى عۇن كەزەڭىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى تۇگەندەلە باستادى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ويىل اۋدانىنان عۇن ءداۋىرىنىڭ 100-گە جۋىق قورىمى تابىلدى. الداعى ۋاقىتتا تابىلعان نىسانداردى قورعالۋعا ءتيىس تاريحي مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋ جوسپارى بار. ەتنوگرافتاردى قازاقتىڭ سالت-داستۇرىندگى عۇن زامانىنان جەتكەن ىرىم-تىيىمدار مەن ءدىني جورالعىلاردى انىقتاۋ جۇمىسى كۇتىپ تۇر.
اقتوبە وبلىسى