بالىق تا بايلىق بىلگەنگە

الدىمەن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مەيلىنشە ءمان بەرىلىپ وتىر­عاندىعىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ەسىل وب­لىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋا­شىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نىعمەت قاۋاشەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ارنايى باعدارلاما اياسىندا دەرناسىل الۋعا, بالىق جەمىمەن قامتاماسىز ەتۋگە سۋبسيديا قاراستىرىلعان. كولدەردەگى بالىق قورىن كوبەيتۋ ماقساتىندا ءساۋىر-مامىر ايلارىندا اقبالىق پەن تۇقىنىڭ دەرناسىلى سۋ ايدىندارىنا جىبەرىلگەن. شامامەن 15 ميلليون دانا  توڭىرەگىندە. بۇل جۇمىس جالعاسۋدا. اق ايدىندى تايداي تۋلاعان بالىقپەن تولىقتىرۋمەن بىرگە, اسەم تابيعاتتى ايالاپ, كەلەر ۇر­پاقتىڭ كادەسىنە جاراتۋ جاعىنان دا ايتا قالارلىقتاي تىندىرىمدى شارۋا اتقارىلىپ كەلەدى.

ماسەلەن, «تازا سۋ ايدىندارى» تابيعاتتى قورعاۋ اكتسيا­سى اياسىندا 45 توننا قوقىس شىعارىلىپ, 124 دانا تىيىم سالىنعان بالىق اۋلاۋ قۇرالدارى بەيبەرەكەت شاشىلىپ جاتقان جەرىنەن جينالىپ الىنعان. وسى ارادا زامانداستارىمىزدىڭ تاماشا تابيعاتتىڭ قورعانى بولسام دەگەن ىستىق ىقىلاسى تۋرالى دا ايتا كەتۋگە بولار. ما­سەلەن, وسى اكتسياعا 683 ادام قا­تىسسا, ولاردىڭ قاتارىنداعى اقىسىز, پۇلسىز جۇمىس ىستەيتىن ەرىكتىلەر دە از ەمەس كورىنەدى. اسىلىندا, مۇنداي اكتسيالاردى ۇيىمداستىرۋداعى باستى ماقسات – بالىق رەسۋرسىنىڭ بيو­لوگيالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋ, ءارى مۇمكىندىگىنشە ۇلعايتۋ. وعان قوسا, ەن بايلىققا سۋىق قولىن سۇعاتىن براكونەرلەردىڭ جولىن كەسۋ. كورىكتى ءوڭىردىڭ كەۋدەسىنە تاققان ءبىر شوكىم جاقۇت سياقتى كۇن نۇرىمەن شاعىلىسىپ, جالت-جۇلت ەتىپ جاتقان سۋ ايدىن­دا­رىنىڭ ەكولوگيالىق جاع­دايىن جاقسارتۋ. 2021-2030 جىلدارى وبلىستاعى بالىق شا­رۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسىن ورىنداۋ اياسىندا 6 كونكۋرستىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا مەم­لەكەتتىك ءتىزىلىم پورتالى ارقىلى بالىق شا­رۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 40 شارت جاسالىپتى. مىنە, وسىنداي ىلكىمدى ءىستىڭ ۇدەسىنەن شىققان كەزدە 2030 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاۋارلى بالىق ءوندىرۋ كولەمىن ون مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ جوس­پارلانۋدا. وبلىستا وتكەن جىلى تاۋارلى بالىق ءوسىرۋ كولەمى 953 تونناعا جەتتى. بۇل باعىتتاعى جوس­پار اسىرا ورىندالدى. وسى ارادا مەملەكەتتىڭ دەمەۋى تۋرالى دا اي­تا كەتۋىمىز كەرەك.  بالىق ءوسىرۋ شا­رۋاشىلىقتارىنا 132 ميلليو­ن 532 تەڭگە باعىتتالدى.

بۇل تاراپتا جاعىمدى جاڭا­لىق تا از ەمەس. بۋراباي اۋدا­نىنداعى اقىلباي كەنتىندە ورنالاسقان «بيوسفەرا fish» جا­ۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگى بۇل وڭىردە بۇرىن-سوڭ­­دى كەزدەسە قويماعان فورەل شا­رۋا­شىلىعىن ۇيىمداستىرۋعا نيەتتەنىپ وتىر. سەرىكتەستىك دي­­رەكتورىنىڭ ورىنباسارى پا­­ۆەل ستادنيكوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەشەندە جۇمىس ىس­تەيتىن قىزمەتكەرلەر قازان, روس­توۆ, سانكت-پەتەربۋرگ قالا­لارىندا فورەل بالىعىن ءوسىرۋ­دىڭ, شارۋاشىلىقتى ۇيىم­داستىرۋدىڭ قىر-سىرىن وقىپ, ۇيرەنىپ قايتىپتى. العاشقى فورەل ۋىلدىرىعى فرانتسيادان جەتكىزىلگەن. ءار جىل سايىن بەس توننا شاماسىندا فورەل ون­دىرسە, كەيىن تولىق قۋاتىنا ەنگەن كەزدە ءونىم كولەمى 40-45 تون­ناعا جەتكىزىلمەك. ءسوز اراسىندا بۋرابايداعى فورەل ءوسىرۋ العاشقى ينۆەستيتسيالىق جوبا ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. كە­شەندى سالىپ شىعۋعا 360 ميلليون تەڭگە شاماسىندا جەكە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. بۇل تاراپتا دا مەملەكەتتىڭ قولداۋى قوماقتى. ايتالىق, سالىنعان قارجىنىڭ 25 پايىزى قايتارىلادى. كوپ-كورىم دەمەۋ ەمەس پە؟ تسەلينوگراد اۋدا­نىنداعى اققايىڭ اۋىلىندا «پوسەيدون» سەرىكتەستىگى دە ءدال وسىنداي بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولعا الىپ وتىر. سو­نى جوبا ىسكە اسىرىلعان كەزدە جىلىنا 100 تونناعا جۋىق فورەل مەن بەكىرە وسىرۋگە مۇمكىندىك تۋماق. وسىنداي باعالى بالىقتار كوبەيسە, كوكشەنىڭ كوگىلدىر كول­دەرى جالپاق جۇرتتىڭ يگىلىگىنە اينالارى ءسوزسىز.

– قول جەتكىزگەن تابىسپەن قاتار, قيىندىق تۋرالى دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك,  دەيدى نىعمەت امانگەلدى ۇلى, – كوكشەتاۋ كول­دەرىنىڭ نەگىزىنەن جازىق دالالىق جانە تاۋلى قىراتتى جەرلەردە ورنالاسقانى بەلگىلى. سون­دىقتان دا, دالالىق كولدەر­دىڭ باسىم بولىگى تايىز بولىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ جاقتا قىس وتە سۋىق. تايىز كولدەر تابانىنا دەيىن قاتىپ قالادى دا, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. نەگىزىندە كولگە يە بولۋ كەرەك. ايتپ­ەسە, يە­سىز كولگە براكونەرلەر اۋەس بولادى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ال­عاش­قى جىلدارىنان بەرى بۇل باعىتتا بىرقاتار شارۋا ات­قا­رىلعان. قازىرگى زاڭناما بويىنشا بالىق وسىرۋگە قولايلى سۋ ايدىندارى بەس جىلدان 49 جىلعا دەيىن جالعا بەرىلەدى. جالعا الۋشىلاردىڭ مىندەتى دە زور. الدىمەن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جوسپارىن جاساۋى كەرەك. كول سۋىن ساراپتامادان وتكىزىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. سالا ماماندارىمەن كەلىسىمشارت جاسالادى. قىستا ايدىننىڭ مۇ­زىن ويىپ, بالىققا قاجەتتى وت­تەگىن جىبەرەدى. ال جاز ايىندا كول جا­عالاۋىنداعى بەيبەرەكەت وس­كەن قامىستى  تازارتۋى قاجەت.

ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ اي­تۋىنا قاراعاندا, مەملەكەت تارا­پىنان كورسەتىلىپ جاتقان قامقورلىق قوماقتى. جالعا الۋشىلار بەس ءتۇرلى سۋبسيديا الىپ وتىر. ءتىپتى بالىق اۋرۋىن ەمدەۋ­گە ءدارى-دارمەك السا, جۇمسالعان قا­راجاتتىڭ قاق جارتىسى قاي­تارىلادى ەكەن. بۇل جايدى تاپتىشتەپ جازىپ وتىرعانىمىز, وقىرمان قاۋىمنىڭ يگىلىكتىڭ قاي تاراپتا ەكەنىن بىلگەنى ءجون. قازىر اۋىلدا ەكى قولىن الدىنا سىيعىزا الماي وتىرعان اعايىن ىرگەدەگى كولكىگەن كولدىڭ بەرەكەنىڭ باستاۋى ەكەنىن بىلسە, نار تاۋەكەل دەپ وسى شارۋانى قولعا السا, جاقسى ەمەس پە؟!     

تەرەڭ ايدىنداردىڭ ءوزىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 1960 جىلدارى 1 515 كول بولعان كورىنەدى. ونىڭ 1 320-سى سۋى تۇششى شالقارلار ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا وسى كولدەردىڭ قانشاسى «كارى كولگە» اينالعانىن ناقتى ايتۋ قيىن. ەكوجۇيە بۇزىلعالى شاعىن كولدەر تارتىلىپ, مۇلدە جوعالىپ كەتتى. كەيبىرى ادام قو­لىنان جاسالعان قياناتتان تايىزدانىپ, بالىق تۇگىل باقا ورىستەمەيتىن باتپاققا اينالدى. وسى كەساپاتتىڭ كوپشىلىگى كەشەگى كەڭەس زامانىندا ورىن الدى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ەگىستىك جەرلەردىڭ كولەمىن كوبەيتۋ قاجەت دەگەن جوسپاردىڭ جەلەۋىمەن جال­پاق جونداعى كولدى تەمىر قۇر­ساۋداي قاۋمالاپ جىرتىپ تاستادى. جىرتىلعان اڭىزدان كول­گە ءنار بەرەتىن قار سۋى وتە ال­ماي­تىن بولدى. قورەكتەندىرۋ بولما­عاننان كەيىن جينالعان سۋدىڭ جاز ايلارىندا 60-70 پايىز­ى بۋعا اينالىپ ءراسۋا بولىپ, كولكىگەن كول بىتكەن كوكشەنىڭ قىرلارىنان جوعالا باستادى. بۇل تاراپتاعى عالىمداردىڭ ايتۋلارىنا قا­راعاندا, اعىن سۋ جينالاتىن اۋماق نەعۇرلىم كەڭ, ۇلكەن بولۋى كەرەك. تابيعي سۋ جولدارى دا جابىلماۋعا ءتيىستى. ال سۋدىڭ اششى, تۇششى بولۋى قورشاعان ورتانىڭ  فيزيكالىق-حيميالىق جانە بيولوگيالىق اسەرىنەن.

بالىق باعىپ يگىلىگىن كورىپ وتىرعاندار از ەمەس. ماسەلەن, اكەلى-بالالى شيشكيندەر سان­دىقتاۋ, زەرەندى, اتباسار اۋدان­دارىنىڭ اۋماعىنداعى ءتورت توعاندى جالعا العان. چەليابينسك قالاسىنداعى بالىق تۇقىمدارىن وسىرەتىن زاۋىتتان 15 ميلليون موڭكە بالىعىنىڭ شاباعىن اكەلىپ, الگى توعاندارعا جىبەرگەن. قازىر بالىقتىڭ 7-8 ءتۇرى ءوسىپ-ونۋدە. ءبىر كەزدە قاراۋسىز جات­قان توعانعا بۇگىندە ات باسىن بۇ­رۋشىلار از ەمەس. وسى يگىلىكتى جەر يەلەرى دە كورۋى كەرەك ەمەس پە؟ بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىنا سەپتىگىن تيگىزۋمەن قاتار, تۋريزم سالاسىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. ونىڭ ەڭ قىزىقتىسى, سپورتتىق اۋەسقوي بالىق اۋلاۋ. بۇگىنگى تاڭدا نۇرا, ەسىل وزەندەرىنىڭ بو­يىندا حالىق دەمالاتىن ارنايى ورىندار جاساقتالۋدا. ءبىر جاعى دەمالىس, ەكىنشىدەن سپورت. ەندىگى ءبىر تاراپ وندىرىستىك باعىت. بالىق ءباسىن باعالاپ, عى­لىممەن ۇشتاستىرا دامىتسا, ءونىم مولشەرى الدەقايدا ارتار ەدى. ازىرگە ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, جەتىسپەي جاتقانى دا وسى.

ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرى جالعا بەرىلگەن كولدەردى باقىلاپ, تابيعاتقا جاناشىرلىق جاساۋ­دا. ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ اي­تۋىنا قاراعاندا, ەڭ باستى ماسەلە – بالىقتىڭ ءتۇرىن ءارى سانىن كوبەيتۋ. سوندا عانا كورىكتى ءوڭىر­دىڭ كوركى اشىلماق.

اقمولا وبلىسى