وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيالىق جاساعى كوپكە ءمالىم. بۇل – الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان بىرەگەي ستۋدەنتتىك قۇرىلىم.
تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى جىل سايىن جاساق قۇرامىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ پراكتيكالىق تاجىريبەلەرىن مەڭگەرىپ, جەر قاباتىنىڭ بولىكتەرىن زەردەلەۋگە قاتىسادى. جاساق ارىس وزەنى اڭعارىنداعى قاراۋىلتوبە, تورتكۇلتوبەنىڭ ەرتەدەگى وتىرىقشى قونىستارىندا, شىمكەنت, وتىرار توبە قالاشىقتارىندا, بىركولىك قونىسىندا العاشقى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, كونە ءداۋىر مادەنيەتىنىڭ عاسىرلار بويعى سىرىن اشتى.
بەلگىلى ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الەكساندر پودۋشكين جەتەكشىلىك ەتەتىن ارحەولوگيالىق جاساق ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ I-IV عاسىرلارعا تيەسىلى كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ ورنىن اشقان. قازىر كۇلتوبە وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىنعى قاڭلى داۋىرىندەگى ەجەلگى جازبا مادەنيەتىنىڭ بىرەگەي ەسكەرتكىشى ساناتىندا تاريحىمىزعا ەندى.
ەسكى قالاشىق ورنىنان ارامەي الىپبيىمەن جازىلعان ەجەلگى يران تىلىندە ورىندالعان 33 جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ فراگمەنتتەرى شىققان. ونىڭ ىشىندە 4 كۇيدىرىلگەن لاي تاقتايشالارداعى جازبا تۇتاس فراگمەنت رەتىندە بۇگىنگە دەيىن جەتكەن. ەڭ ۇلكەن تاقتايشاداعى جازبالار 7 قاتاردا 140 تاڭبا رەتىندە بەدەرلەنگەن. قالعان تاقتايشالارداعى جازبالاردىڭ تاڭبالار سانى 56-دان 65-كە دەيىنگى بەلگىلەر سانىن قۇرايدى. تاريحي ءمانى بار جازبانىڭ مازمۇنىن اشۋعا كەمبريدج جانە لوندون ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ پروفەسسورى, اكادەميك, الەمگە ايگىلى پالەولينگۆيست نيكولاس سيمس-ۋيليامس جاردەمشى بولعان.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عالىمدارى مەن وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتىپ جاتقان ستۋدەنتتەر جۋىردا قاڭلى مەملەكەتى داۋىرىنە تيەسىلى ەكى قورىمنىڭ ورنىن تاپتى. ءبىر-بىرىنەن ەكى شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان ەجەلگى قورىم ورىندارى ءوزارا قاتتى ۇقساس. ەكەۋىنىڭ دە تەرەڭدىگى 5 مەتردەن اسادى. مۇنداي تەرەڭدىكتەگى قورىمدار بۇرىن-سوڭدى بۇل ايماقتا كەزدەسپەگەن. جەر قاتپارىمەن تانىسقان ارحەولوگتار قورىمنىڭ ءپىشىنىن, جەرلەۋ كامەرالارىنىڭ ورنالاسۋىن, سۇيەكتى قويۋداعى داستۇرلىك كۋلتتى, سۇيەكتەردىڭ ءتۇر-سيپاتىنداعى جاس ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جادىگەرلەردىڭ ەڭ كەمى 2 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان وتباسىلىق قورىمدار بولعانى جونىندە بولجامىن ايتتى.
ءبىرىنشى قورىمنان ەر ازاماتتىڭ, ايەلدىڭ جانە جاس وسكىننىڭ سۇيەگى, ءتۇرلى پىشىندەگى ىدىس-اياقتار, قۇمىرا, نوبايى سوپاقشا كەلگەن قىش ىدىس تابىلعان. ەر ازاماتقا تيەسىلى سۇيەكتىڭ تولىق كۇلدەن توسەلگەن قاباتقا قويىلعانىنان, ول ءداۋىردىڭ تۇرعىندارى وت كۋلتىن ۇستانعانىن اڭعارامىز. ايەلگە تيەسىلى سۇيەكتە كۇمىس جۇزىك پەن التىن سىرعا بولعان. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, قاڭلى داۋىرىنە ءتيىستى جەرلەۋ ورىندارىنان زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ كەزدەسۋى نەكەن-ساياق. سول سەبەپتى تابىلعان قورىم ۇلكەن تاريحي جانە مادەني مانگە يە.
ەكىنشى قورىمدا اركەلكى جاس شاماسىنداعى 8 ادامنىڭ سۇيەگى قويىلعان. جەرلەۋ ورنىنان ءتۇر-ءپىشىنى اركەلكى 8 قۇمىرا تابىلعان. ونىڭ ىشىندە اۋىز جاعى ۇزىن سوپاقشا كەلەتىن سۇيىقتىق ساقتاۋعا ارنالعان كەراميكالىق قۇمىرا بىرەگەي جادىگەر رەتىندە باعالانىپ وتىر. قورىمدا ايەلدەرگە ارنالعان بىرەگەي اشەكەي بۇيىمدارى دا بولعان. كۇمىس جۇزىك, 400-دەن استام ءتۇرلى-ءتۇستى شىنى ەلەمەنتتەرى مەن اڭ سۇيەكتەرىنەن, قولا ەلەمەنتتەرىنەن تىزبەكتەلگەن القا, سۇرمە, قايراق, جەبە ۇشتارى, تەرىدەن جاسالعان بەلبەۋ, اسىق سۇيەكتەرى سىندى بۇيىمدار بۇرىنعى وتكەن داۋىرلەردىڭ مادەني تىنىسىنان تىڭ اقپارات بەرەدى.
عالىمدار جادىگەرلىك بۇيىمداردا قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى ساقتالعان دەگەن پىكىرىن ءبىلدىرىپ وتىر. تابىلعان قۇمىرالارداعى تاڭبالىق بەلگىلەر قازاق رۋلارىنىڭ تاڭبالارىمەن ۇقساس.