راس, استانانى ەلدىڭ ورتالىعىنا كوشىرۋ ماسەلەسىنە حالىق العاشىندا كوپ ءمان بەرگەن جوق. كوپ ادام مۇنى تالقىلاۋدىڭ كەزى كەلگەن جوق دەپ ساناسا, كەيبىرەۋلەر ءتىپتى قاجەت ەمەس دەستى.
دەگەنمەن 1992-1993 جىلدارى بۇل پىكىر پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ءتيىستى قۇرىلىمدارى مەن كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تاراپىنان تەرەڭ زەردەلەنىپ, استانانى اقمولاعا كوشىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى تالقىلانىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت استاناسىنىڭ جاڭا قىرلارى ناقتىلانا ءتۇستى. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە اتالعان جوسپار ءبىرىنشى رەت پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەستىڭ 1993 جىلعى 15 ماۋسىمىنداعى وتىرىسىندا جاريا ەتىلدى. ارتىنشا, 1994 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى 13-شاقىرىلىمىنىڭ ءى سەسسياسىندا ەل استاناسىن كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە رەسمي تۇردە كۇن تارتىبىنە شىعارىلدى.
جاڭا استاناعا ەرەكشە تالاپتار قويىلعاندىعى دا انىق. الدىمەن رەسپۋبليكانىڭ استاناسىن ورنالاستىرار ەڭ وڭتايلى جەرىن انىقتاۋ مىندەتى تۇردى. وسى تۇرعىدا ەلىمىزدىڭ كۇللى اۋماعى ەگجەي-تەگجەي تەكسەرىلگەنى دە بەلگىلى. اقىرىندا تاڭداۋ اقمولاعا ءتۇستى. ەندەشە, بۇل شەشىمدى اياق استىنان اسىعىس جاسالعان قادام دەۋگە بولا قويماس. ارينە, سول كەزدىڭ وزىندە ايماقتىق قالادان استانا جاساپ, ەسكىرگەن, تۇرۋعا ىڭعايسىزداۋ ۇيلەر, دامىماعان ينفراقۇرىلىم مەن تەحنولوگيالىق جاعىنان زامان تالابىنان قالىپ قويعان ونەركاسىپتى ءبىر ساتتە قايتا قۇرۋ وڭايعا سوقپايتىنى تۇسىنىكتى ەدى.
استانانى اقمولاعا كوشىرۋ ەلدە پاتريوتتىق رۋحتى كوتەرىپ, حالىقتى تاۋەلسىزدىكتى قورعاپ, ونى نىعايتۋعا باعىتتالعان جاسامپازدىق جولىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن قاجىرلى ەڭبەك ەتۋگە شاقىرۋ بولدى. 1994 جىلعى 6 شىلدەسىندە جوعارعى كەڭەستىڭ ارنايى قاۋلىسى قابىلدانىپ, مەملەكەتتىڭ استاناسىن اقمولا قالاسىنا كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە قولداۋ تاپتى. ال 1995 جىلعى 15 قىركۇيەكتە جوعارعى كەڭەستىڭ وسى قاۋلىسىنا سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى تۋرالى» زاڭدىق كۇشكە يە پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى شىقتى. اقمولا قالاسىنا جوعارعى جانە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردى قايتا ورنالاستىرۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءتىزىمى جاساقتالدى. 1996 جىلدىڭ قاراشاسىنان باستاپ اقمولاعا مينيسترلىكتەر قونىس اۋدارا باستادى. 1997 جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا قونىس اۋدارۋشى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ الدىڭعى توبى جانە ءبىرىنشى لەگى اقمولاعا كەلىپ جەتتى. مەملەكەتتىك ورگانداردى كوشىرۋ كەزىندە بىلىكتى, رەفورمالاۋعا بەيىمى بار جاس ماماندارعا, اسىرەسە قازاق كادرلارىنىڭ قاجەتتىلىگىنە كوڭىل ءبولىندى. جاڭا استاناعا مەملەكەتتىك بيلىك نىشاندارىنىڭ ەتالوندارى جەتكىزىلىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ىسكە كىرىسۋىنىڭ ءوزى كەشەگى وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارىنا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. ءسويتىپ, 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىنان اقمولا قالاسى قازاق ەلىنىڭ جاڭا استاناسىنا اينالدى. وسى كۇننەن باستاپ حالىقتىڭ تاعدىرى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار شەشىمدەر قابىلدانا باستادى.
استانانىڭ گەوگرافيالىق ورتالىقتا ىڭعايلى ورنالاسۋى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىپ, ورتالىق بيلىكتىڭ ايماقتىق پروبلەمالارعا جاقىنداي ءتۇسۋى ەلدىڭ ىشكى پروبلەمالارىن مەملەكەتتىڭ گەوساياسي مۇددەسى تۇرعىسىنان شەشۋگە مۇمكىندىك اشىپ بەردى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىلدار ىشىندە ەلدىڭ ءال-اۋقاتى ءوسىپ, حالىقتىڭ رۋحاني-مادەني تۇرعىدا دامۋىمەن قاتار استانا قازاقتىڭ ماقتانىشى بولىپ, ايماقتارداعى باسقا قالالارىمىز بوي تۇزەيتىن جاسامپازدىقتىڭ ۇلگىسىنە اينالدى. سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ استاناسىن كوشىرۋدى ەشكىم ءبىر كۇندىك ءىس دەپ قاراعان ەمەس. ويتكەنى ول جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلەتىن كۇردەلى جانە جاۋاپتى ۇدەرىس ەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, سول كەزدەگى وبلىستىڭ ورتالىعى بولعان ايماقتىق قالانىڭ استانالىق مارتەبەسىن قىسقا مەرزىمدە قالىپتاستىرىپ, كەلبەتىن وزگەرتۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا بولمادى. الدا استانالىق ينفراقۇرىلىمدى جاساقتاۋ جانە ونى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ مىندەتى تۇردى. الماتىدان قونىس اۋدارىپ كەلگەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا لايىقتاپ جاڭا عيماراتتار سالۋ, تۇرعىن ءۇي قورىن كوبەيتۋ قاجەت ەدى. سوندىقتان سالىنىپ جاتقان وبەكتىلەردەگى جۇمىستىڭ بارىسى, اقمولانى سۋمەن, ەلەكتر قۋاتىمەن جانە تاعى باسقا قاجەتتى نارسەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ۇنەمى باقىلاۋدا بولدى. وسىدان بولار از ۋاقىتتا كوپ جۇمىس اتقارىلدى, جالپى قۇرىلىستىڭ بارلىعى قىسقا مەرزىمدە ءبىتتى. قۇرىلىستىڭ قارقىندى دامۋى بۇكىل ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, جاڭا ەلوردا ءىرى ترانزيت تۇيىنىنە اينالا باستادى.
وسى ۇلكەن ىستە ارنايى قۇرىلعان كوميسسيانىڭ اتقارعان جۇمىسى جەمىستى بولعاندىعىن اتاپ وتكەن دە ءجون. ول قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ۇلەس قوستى. جونىمەن ۇيىمداستىرىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ول ءتۇرلى قۇرىلىم, مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆولاردىڭ جۇمىستارىن جەدەل تۇردە ۇيلەستىرە ءبىلدى, تەز ارادا شەشۋدى تالاپ ەتەتىن مىندەتتەردى دەر كەزىندە ىسكە اسىرىپ وتىردى. ءتىپتى الماتى قالاسىندا ورنالاسقان شەتەلدەردىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىن كوشىرۋ دە ەسكەرۋسىز قالمادى. ولاي بولسا, قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسىنىڭ – قازىرگى استانانىڭ نەگىزى ءدال سول كەزدەرى قالاندى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. جۇيەلى جۇمىس ارىلى استانانى كوشىرۋ بارىسىندا تۋىنداعان كوپ پروبلەما ەڭسەرىلدى. قىسقا مەرزىمدە, باس-اياعى 4-5 جىلدىڭ ىشىندە, ەل استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ يدەياسى ىسكە اسىرىلىپ, استانا قازاقستاننىڭ ەركىندىگى مەن ەگەمەندىگىنىڭ, ونىڭ جاڭعىرۋىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. ميلليوننان استام تۇرعىنى بار باس قالا بۇكىل ەلدىڭ قاتىسۋىمەن سالىندى, ونىڭ ءىرى يننوۆاتسيالىق جوبا رەتىندە ىسكە اسىرىلىپ, وركەندەۋىنە رەسپۋبليكانىڭ ءاربىر ازاماتى اتسالىسىپ, ءوز ۇلەسىن قوستى.
سونىمەن بىرگە استانا ءىرى وڭىرلىك ورتالىققا, وتاندىق قۇرىلىس يندۋسترياسىنىڭ دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەردى. اۆتوجولدار, تۇتاس العاندا كولىك سالاسى دامىتۋشى الەۋەتكە يە بولدى, استانانى كوشىرۋ وندىرگىش كۇشتەردىڭ سىڭارجاق ورنالاستىرىلۋىن جويىپ, وبلىستار اراسىنداعى بايلانىستار كۇشەيدى. يننوۆاتسيا, عىلىم, تەحنولوگيالار, وڭدەۋشى اۋىل يندۋسترياسىنىڭ جۇيەسى ودان ءارى كەڭەيىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ەڭبەك رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, بۇكىل ەلدىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. استانا ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرى ءۇشىن ونەگەگە بولىپ, ولار جاڭا استاناعا قاراپ وزدەرىن جاڭعىرتۋعا كىرىستى. ەلوردا ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا دا مۋلتيپليكاتسيالىق اسەر ەتىپ, جاڭعىرتۋ وبلىس ورتالىقتارىن عانا ەمەس, قالالار مەن اۋدانداردى دا قامتىدى.
بۇل جاڭا استانانىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىنىڭ ناقتى فاكتورىنا اينالۋىنا باعىتتالعان شارالار ەدى. وسىلايشا, استانانى سالۋ ءىس جۇزىندە جاڭا مەملەكەت قۇرۋمەن قاتار ءجۇردى. ول مەملەكەتتىلىكتى ورناتۋ ۇدەرىسىن تەرەڭدەتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قۋاتتى فاكتورىنا اينالدى. ونىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ وتانشىلدىق رۋحىن اسقاقتاتۋداعى ماڭىزى دا وراسان. جاڭا استانا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ۇرپاعىن الماستىرىپ, ونىڭ جاڭا تولقىنىن وڭىرلەردەن تارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلار دا وسىندا ىسكە اسىرىلا باستادى. وزگەرىسكە دايىن تۇراتىن, ءوز ءومىرىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرۋدەن قورىقپايتىن وسىنداي ادامدار ءوز بولاشاقتارىن وزدەرى جاساي باستادى. استانانى اۋىستىرۋ بيزنەسكە مول مۇمكىندىك اشتى, ادام رەسۋرستارىن دامىتۋعا وڭدى جاعداي تۋدىردى.
استانا ءومىر سۇرۋگە, جۇمىس ىستەۋگە بارعان سايىن قولايلى قالاعا اينالىپ كەلەدى: دامىعان ينفراقۇرىلىمى بار, قىزمەت ورىندارىنىڭ كوپتىگى جاعىنان عانا ەمەس, مادەني دەمالىس تۇرعىسىنان دا ءارتۇرلى مۇمكىندىككە يە قالاعا اينالدى. استانالىق تەاترلار, كينوتەاترلار, كونتسەرت زالدارى, مەيرامحانالار, ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى, سپورت الاڭدارى سان الۋان تالاپ-تىلەكتەردى قاناعاتتاندىرا الادى. باس قالادا مادەنيەت پەن ونەردى, عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋعا جاعداي جاسالعان. وسى تۇستا ەلوردانى مادەني-رۋحاني, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ورتالىعىنا اينالدىرۋ ماسەلەسى ءاۋ باستان-اق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا بولعاندىعىن ايتا كەتكەن ابزال. استانانى كوشىرمەس بۇرىن-اق تەاتر مەن فيلارمونيالاردى ينستيتۋت پەن كونسەرۆاتوريالاردىڭ تالانتتى تۇلەكتەرىمەن تولىقتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. استانانىڭ مەديتسينالىق كلاستەرى مەن سپورت كەشەندەرىنىڭ مازمۇنى مەن كەسكىن-كەلبەتى دە ەرەكشە.
استانا ارحيتەكتۋرالىق قالا قۇرىلىسىنىڭ دامۋىنا دا ەلەۋلى ىقپال جاسادى. ول جاڭاشىل ساۋلەتتىك جانە لاندشافتىق ەستەتيكانىڭ ونەگەسىنە اينالدى. بوي كوتەرىپ جاتقان ءار عيمارات, مونۋمەنت پەن ەسكەرتكىشتەردىڭ, مادەنيەت, ءدىن, سپورت, مەديتسينا جانە ءبىلىم بەرۋ, ساۋدا, ويىن-ساۋىق كەشەندەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ورنى بار. استانادا زاماناۋي قالالىق ساۋلەتشىلىك-تۇرمىستىق مادەنيەتتىڭ نەگىزى قالىپتاستى. باس قالانى سالۋ بارىسىندا ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدە وسى زامانعى كوزقاراس ۇلگىسى قالىپتاسقانى دا شىندىق. استانانىڭ اسەم ساياباقتارى – قالانىڭ ءارى كوركى, ءارى تىنىسى. قالانى جالپى اۋماعى 60 مىڭ گەكتار بولاتىن قالىڭ «جاسىل بەلدەۋ» قورشاپ-قورعاپ تۇر. قازىر قالا توڭىرەگىندەگى اگرو شەڭبەردى دامىتۋعا تولىق مۇمكىندىك بار.
وسىنىڭ بارلىعى استانانىڭ حالىقارالىق ماڭىزىن ءوسىرىپ, ەلىمىز تۋرالى تۇسىنىكتى وزگەرتتى. سوندىقتان استانانىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ بارىسىندا ونىڭ وتانداستارىمىزدىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ ساناسىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اكىمشىلىك, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي جانە جاڭا مادەني-تۋريستىك ورتالىعى رەتىندەگى استاناسىنىڭ جاسامپازدىق ءرولى تۋرالى تۇسىنىكتى بەكىتۋدىڭ ماڭىزى ارتۋدا. ەلوردا قازاقستاننىڭ وركەندەپ دامۋىنىڭ ايعاعى رەتىندە سىرتقى ساياسي سالادا دا جاھاندىق باستامالاردىڭ ورتالىعىنا اينالىپ, ءارتۇرلى بەدەلدى حالىقارالىق جيىنداردى وتكىزۋدىڭ الاڭىنا اينالدى. وسى كۇندەرى استانا – شىن مانىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ تۇيتكىلدەرى شەشىلەتىن الەمدەگى اسا ءىرى ساياسي, مادەني, رۋحاني ورتالىقتىڭ ءبىرى. مۇندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم توعىسىپ, بەيبىت كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. ەلوردا كوپتەگەن جاڭا يدەيا, كوزقاراس پەن ناقتى باعدارلامالاردىڭ گەنەراتورى بولا ءبىلدى. وسىنىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە ەلدىڭ باس قالاسىن مادەنيەتتەر مەن الەمدىك دىندەر ديالوگىنىڭ استاناسى دەڭگەيىنە كوتەرگەندىگىن ايتسا دا جەتكىلىكتى شىعار.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى