بۇگىندە مامانداردىڭ ءبىر بولىگى تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە جۋرناليستيكا جاڭا ساپاعا كوتەرىلۋدە دەسە, ەندى ءبىرى ادامزاتتىڭ تسيفرلىق جاڭالىقتارعا سەنىمسىزدىگى ارتقانىن ايتادى. تاپ وسى ماسەلەنى ون ەكى جىل بويى زەرتتەپ كەلە جاتقان وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى مەن «Reuters» جۋرناليستيكا ينستيتۋتى جىل سايىن «تسيفرلىق جاڭالىقتار ەسەبىن» جاريالاپ وتىرادى.
ساراپشىلار بيىلعى باسىلىم اياسىندا 46 ەلدەن دەرەك جيناپ, ساۋالداما وتكىزىپ, جاڭا ءداۋىر جۋرناليستيكاسىنا عىلىمي باعا بەرگەن. الەمنىڭ ءار ايماعىندا حالىقتىڭ جاڭالىقتارعا دەگەن سەنىمى مەن سىن-تالابى اركەلكى ەكەندىگى ويلاندىرادى.
بۇل زەرتتەۋ عالىمداردىڭ «BBC» جانە «Google جاڭالىقتار باستاماسى» سەكىلدى حالىقارالىق مەديا الىپتارىن عانا ەمەس, ءار ايماقتىڭ جەرگىلىكتى مەديا قۇرىلىمدارىن دا وسى جۇمىسقا جۇمىلدىرعانىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. ناتيجەسىندە, ءار ايماققا, ءار بۋىنعا ءتان جۋرناليستيكا ترەندتەرى انىقتالعان, مەديا مەن دەموكراتيا قاعيداتتارى اراسىنداعى بايلانىس سەكىلدى الەۋمەتتىك-ساياسي ۇردىستەرگە شولۋ جاسالعان.
زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, ادامداردىڭ كوبى جاڭالىقتى قاراۋعا نەمەسە تىڭداۋعا قاراعاندا وقىعاندى ءجون كورەتىنى بايقالعان. ويتكەنى ءماتىن الدەقايدا قولجەتىمدى جانە وقيعانى ارمەن قاراي زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن فيليپپين, ءۇندىستان جانە تايلاندتا بەينەجاڭالىقتارعا سۇرانىس كوبىرەك ەكەنى انىقتالدى.
زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازىر اۋديتوريانىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرگەن تسيفرلىق ارنالار ءار كورەرمەننىڭ نەمەسە وقىرماننىڭ قىزىعۋشىلىقتارىنا ساي جاڭالىق كورسەتىپ وتىرادى. بۇل دەگەنىمىز – ءسىزدىڭ قاي جاڭالىققا باسىمدىق بەرۋ كەرەگىڭىزدى شەشەتىن الگوريتم. ساۋالداما ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, ادامداردىڭ 30 پايىزى الگوريتمنىڭ مۇنداي قىزمەت كورسەتۋىنە قارسىلىق بىلدىرمەيدى. ال رەسپوندەنتتەردىڭ 27 پايىزى ءالى دە جۋرناليستەر مەن رەداكتورلاردىڭ ءوزى جاڭالىقتار رەتىن بەلگىلەۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن الگوريتم داۋىرىندە ادامنىڭ نازارىنا, ۋاقىتىنا تالاس ورناعانى ءسوزسىز. ءبىر جاعىنان, بۇل ءۇردىستىڭ مەديا ورتاداعى جاڭا «نورماعا» اينالعانى الاڭداتسا, ەكىنشى جاعىنان, جاڭالىق وقۋ ارقىلى ساياسي بەلسەندىلىك تانىتۋدىڭ ازايعانى دا سۇراق تۋدىرادى. مىسالى, جاڭالىقتى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن, ۆەبسايتتاردان نەمەسە ءموبيلدى قولدانبالاردان وقيتىن قاۋىمنىڭ تەك 22 پايىزى وقىعانىن ءبولىسىپ, پىكىر قالدىرىپ, ساياسي ومىرگە ارالاسادى. مۇنداي ازاماتتاردىڭ كوبىنە جوعارى ءبىلىمدى, ءوزىنىڭ پارتيالىق تاڭداۋىنا بەرىك جانە سول ساياسي پارتيانىڭ تۇراقتى يادرولىق ەلەكتوراتىنا جاتاتىنى مامانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا.
تسيفرلىق جاڭالىقتارعا سەنىمنىڭ تومەندەۋى – ماڭىزدى فاكتور. بيىل الەم حالقىنىڭ 40 پايىزى عانا تسيفرلىق جۋرناليستيكاعا سەنىم بىلدىرەتىنى انىقتالعان. تسيفرلىق مەدياعا ەڭ كوپ سەنىم بىلدىرەتىن فينليانديا ازاماتتارى بولىپ شىقتى. ولاردىڭ كورسەتكىشى – 69, ال ەڭ تومەن سەنىم دەڭگەيىنە يە ەل گرەكيا 19 پايىز جيناعان. ايتا كەتۋ كەرەك, سوڭعى ۋاقىتتا گرەكيا قوعامىندا ءباسپاسوز بوستاندىعى مەن مەديا تاۋەلسىزدىگى تۋرالى قىزۋ تالقى ءجۇرىپ جاتىر.
جاڭالىقتاردان سانالى تۇردە باس تارتاتىن ادامدار الەم حالقىنىڭ 36 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. بۇل ازاماتتار ءپوزيتيۆتى نەمەسە ناقتى شەشىم ۇسىناتىن جاڭالىقتار وقۋعا بەيىم. ولار كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى جاڭالىقتارعا قىزىقپاي, وزدەرىنە ماڭىزدى اقپاراتقا كوڭىل اۋدارادى. مىسالى, جاڭالىق قاراماۋعا تىرىساتىنداردىڭ 39%-ى رەسەي-ۋكراينا سوعىسى تۋرالى اقپارات الۋدان باس تارتادى. ازاماتتاردىڭ 30%-ى قىلمىس تاقىرىبىنداعى جاڭالىقتاردى وقىماۋعا تىرىسادى.
دەمەك, حالىقتى اقپاراتتاندىرۋدا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءداستۇرلى مەديانى الماستىرۋى كۇمان تۋدىرادى. تەلەديدار جانە باسپاسوزدەن بولەك, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءوزى ازاماتتاردىڭ ساياسي حاباردارلىعىن ايتارلىقتاي ارتتىرا الماي كەلەدى. بۇل ءۇردىستىڭ سالدارى كەلەشەكتە تەرەڭدەتىلگەن زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق.
ايدانا امالبەكوۆا,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى