حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى اڭساپ جەتكەن تاۋەلسىزدىگىن كوپ ادام تەك ساياسي تاۋەلسىزدىك دەپ تۇسىنەدى. شىن مانىندە, ونىڭ اياسىندا رۋحاني, مادەني, تىلدىك تاۋەلسىزدىك تە باسىمىزعا باق قۇسى بولىپ قوندى.
سونىڭ ارقاسىندا ەل مۇسىلماندارى مەن وزگە دە ءدىن وكىلدەرى ءوز نانىم-سەنىمدەرىن ەركىن ۇستانىپ, قۇلشىلىقتارىن ەشكىمگە جالتاقتاماي-اق جاساۋعا مۇمكىندىك الدى. قازاق باعزى زاماننان بەس پارىزىن تارك ەتپەگەن جۇرت. ازاتتىقتىڭ اق تاڭىمەن يماندىلىق جولىنا قايتا قاۋىشقان حالقىمىز بەس ۋاقىت نامازىن مەشىتتە وقىپ, رامازاندا ورازاسىن ۇستاپ, قاجىلىق پارىزىن مەككە-ءمادينادا وتەپ قايتاتىن باقىتتى كۇندەرگە جەتتى.
2011 جىلى قابىلدانعان ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭدا يسلامنىڭ حانافي ءمازھابى مەن حريستياندىق پروۆوسلاۆيەنىڭ قازاق جەرىندەگى تاريحي ءرولى ايرىقشا اتالعانى بەلگىلى. ويتكەنى ەل حالقىنىڭ 90 پايىزدان استامىن وسى ەكى ءدىننىڭ وكىلدەرى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە يسلام ءدىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە. ءداستۇرلى ءدىنىمىز جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سالت-ساناسىنا ءسىڭىسىپ, ادەت-عۇرپىنىڭ وزەگىنە اينالعان. سونى ەسكەرگەن ەل باسشىلارى 2005 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەڭبەك تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, مۇسىلماندىق قۇربان ايت پەن پراۆوسلاۆيەلىك روجدەستۆونى دەمالىس كۇنى دەپ جاريالادى.
يسلام دىنىندە ەكى مەرەكە بار. سونىڭ ءبىرى – رامازاننان كەيىن 70 كۇن وتكەن سوڭ اتاپ وتىلەتىن قۇربان ايت. ءتورت كۇن تويلاناتىن بۇل مەرەكەنىڭ العاشقى كۇنى ايت نامازى وقىلسا, ودان كەيىنگى بارلىق جاسالاتىن امالدار ەل ىشىندەگى بىرلىك پەن ىنتىماقتى, ءوزارا كومەك پەن سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىراتىن ساۋاپتى ىستەردەن تۇرادى. مۇنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا اتاپ وتكەن بولاتىن.
«اسىل ءدىنىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ ساباقتاستىعىن بەكەمدەپ, رۋحاني قۇندىلىعىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان قاستەرلى مەيرامنىڭ كۇللى مۇسىلمان الەمىندە الاتىن ورنى ەرەكشە. تاريحىمىزبەن تامىرلاس, تانىمىمىزبەن وزەكتەس قۇربان ايت قازاقستان حالقىن بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىققا, ءوزارا سىيلاستىققا, بەرەكە-بىرلىككە ۇندەيدى. يماندىلىق پەن پاراساتتىلىقتى, جاسامپازدىق پەن مەيىرىمدى دارىپتەپ, جاقسىلىققا جول اشادى. قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە ءبىر-بىرىمىزگە قول ۇشىن بەرىپ, بارىمىزدى ءبولىسىپ, جۇرتىمىزدىڭ امان-ساۋلىعىن ويلاپ, جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋىمىز اسا ماڭىزدى. تىلەگىمىز ءبىر, نيەتىمىز ورتاق بولسا, ماقساتىمىزعا جەتەمىز. بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, ىنتىماعىمىزدى ارتتىراتىن بۇل مەرەكەنىڭ ءمان-ماعىناسى دا وسىندا ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى», دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ايتقانداي, «جاقسىلىققا جول اشاتىن» مەرەكەنىڭ ەڭ ايشىقتى كورىنىسى – قۇرباندىق مالىن شالىپ, ونىڭ ەتىن جوق-جىتىكتەرگە ۇلەستىرۋ. بۇل, شىن مانىندە, قولىندا باردى جاعدايى تومەن جاندارعا قارايلاسۋعا شاقىراتىن مەيىرىم ءدىنىنىڭ شىن بەت-كەلبەتى بولسا كەرەك. سونىڭ ارقاسىندا سانسىز ساۋاپ ارقالاعان ادامنىڭ جاراتۋشىعا ءبىر تابان جاقىنداۋىن بىلدىرسە كەرەك. ويتكەنى «قۇربان» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى اراب تىلىندە «جاقىنداۋ» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ياعني اللاعا, ونىڭ رازىلىعىنا جاقىنداۋ.
يسلام ءداستۇرى بويىنشا بۇل كۇنى مۇمكىنشىلىگى بار مۇسىلماننىڭ ءبىر قوي بولسا دا قۇرباندىق شالۋى – ءۋاجىپ. ء«ۋاجىپ» – مىندەت دەگەن ءسوز. ءۇي جانۋارلارىنىڭ ىشىندە ءتورت ءتۇرلى مال عانا قۇرباندىققا جارامدى. ولار – تۇيە, سيىر, قوي جانە ەشكى. دەگەنمەن قۇربان ايت مەيرامى تەك مال باۋىزداۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. بۇل مەرەكەنىڭ سىرتقى فورماسىنا قاتىستى امال بولسا, ونىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى دا شاش-ەتەكتەن. ماسەلەن, رەنجىسكەن ادامدار بولسا, تاتۋلاسۋ, كوپتەن كورىسپەگەن تۋعان-تۋىس, دوس-جاراننىڭ ۇيىنە ايتتاپ بارۋ, وتباسى مۇشەلەرىن قۋانىشقا بولەپ, سىي-سياپات جاساۋ, ارازداسىپ قالعان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىن جاراستىرۋ – مۇنىڭ ءبارى دە ايت كۇندەرى جاسالاتىن ىزگى امالدار. پايعامبارىمىز ءبىر حاديسىندە: «پارىز امالدان كەيىنگى اللاعا ۇنامدى ءىس – مۇسىلماننىڭ جۇرەگىنە قۋانىش سىيلاۋ» دەگەن ەمەس پە؟
باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى: «حالقىمىز «بوتا العانشا, باتا ال» دەيدى. ۇلكەننىڭ, جالپى كومەككە مۇقتاج جانداردىڭ العىسىن الىپ, باتاسىنا بولەنۋ – ايت كەزىندە ورىندالاتىن ساۋاپتى ءىستىڭ ءبىرى. مۇسىلمان بالاسىنىڭ ۇلىق كۇندە شىنايى نيەتپەن قۇربان شالىپ, قۇرباندىق ەتىن مۇگەدەكتەر مەن جەتىمدەرگە, كوپبالالى وتباسىلار مەن قارتتارعا تاراتىپ, ولاردىڭ العىسىن الۋعا تىرىساتىنى سوندىقتان» دەيدى.
قۇران كارىمدە «قۇرباننىڭ ەتىن وزدەرىڭ جەڭدەر, ءارى مىسكىندەر مەن كەدەيلەرگە جەگىزىڭدەر» دەگەن ايات بار. دەمەك, بۇل كۇندەرى قۇرباندىق شالعان ادام ونىڭ ەتىنىڭ ءبىر بولىگىن وزىنە قالدىرۋىنا بولادى. جالپى, ءدىن ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, قۇرباندىققا شالىنعان مالدىڭ ەتىن ءۇش بولىككە ءبولىپ تاراتۋ – ۇنامدى امال. ءبىر بولىگى – تۋعان-تۋىس پەن كورشىلەرىنە, ەكىنشى بولىگى – كەدەي جانە مۇقتاج ادامدارعا, ءۇشىنشى بولىگى – ءوزىنىڭ وتباسىنا, بالا-شاعاسىنا تيەسىلى. بىراق ەگەر قالاسا, شالىنعان مالدىڭ ەتىن تۇگەلدەي كەدەي-مۇقتاجدارعا تاراتۋعا دا رۇقسات. ال قۇرباندىق شالعان ادام اسا داۋلەتتى بولماسا جانە وتباسىندا ادام سانى كوپ بولسا, وندا ەتتى تۇگەلدەي ءوزىنىڭ وتباسىنا دا قالدىرا الادى.
وسى جەردە قاراپ وتىرساق, ءبىر عانا امالدىڭ ارقاسىندا تۋعان-تۋىس جانە كورشىلەرمەن دە, اينالاڭداعى مۇقتاج جاندارمەن دە, ءوز وتباسىڭمەن دە اراداعى سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ارتۋىنا جول اشىپ وتىرعان اسىل ءدىنىمىزدىڭ دانالىعىنا باس يەسىڭ. «ەت دەگەندە بەت بار ما» دەيتىن قازاق ەمەسپىز بە؟ ۇيىنە بىرەۋ ەت اكەلىپ تۇرسا, قاي قازاقتىڭ دا كوڭىلى ءجىبىپ, ءماز-مايرام بولىپ قالاتىنى بەلگىلى. ەندەشە, قۇربان ايتتى ناعىز قازاقتىڭ جانىنا جاقىن مەرەكە دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس...
شىنتۋايتىندا, بۇل مەرەكە – مۇسىلمانداردىڭ باقىتتى ءومىر كەشۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىن رۋحاني ءىس-شارا. قۇربان شالعان ادامنىڭ كوڭىلىنە يمان شۋاعى ەنىپ, جۇرەگى تىنىشتىق تابادى. ياعني ساۋاپتى امال ىستەگەنىنە شۇكىر ەتەدى. وسىلايشا, قۇربان شالۋ قازاق قوعامىنىڭ باقىتتى ءومىر سۇرۋىنە ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇل كۇنى مۇسىلمانداردىڭ جۇرەگىندە دوستىق, باۋىرماشىلدىق, سۇيىسپەنشىلىك, ءوزارا قۇرمەت, شەر ءبولىسۋ, ءبىر-بىرىنە قول ۇشىن بەرۋ سەكىلدى سەزىمدەرى اتقاقتاپ تۇرادى. بۇل كۇنى جەك كورۋشىلىك سەزىم سۋالىپ, وشپەندىلىكتىڭ مۇزى ەريدى. جاراتۋشى ريزاشىلىعى ءۇشىن شالىنعان قۇرباننىڭ ساۋابى جۇرەكتەرگە جينالىپ قالعان كىر-قوقىس پەن كوڭىلدەگى پەندەشىلىك قوقتىقتارىن جۋىپ شايىپ, ونىڭ ورنىنا يماني گۇل بۇرشىك جارادى.