ءيا, مىسىر استاناسى كاير قالاسىنداعى بايبارىس مەشىتى ۇلى دالانىڭ وسى ەلدەگى دانالىق شامشىراعى-سىندى. ەلدى تالاي جىل بيلەگەن بايبارىس سۇلتانعا مىسىرلىقتاردىڭ قۇرمەتى ەرەكشە ەكەنىنە تالاي رەت كوزىمىز جەتتى. اسىرەسە قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ, قايتا اشىلعان «سۇلتان از-زاھير بايبارىس» مەشىتى ءححى عاسىردا تاريح پەن ءداستۇردى قۇرمەتتەۋدىڭ ءرامىزى بولماق.
بۇل مەشىتتىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە. مەشىتتى 1266 جىلى بايبارىس سۇلتاننىڭ ءوزى سالدىرعان بولاتىن. ماملۇك ساۋلەت ونەرى ۇلگىسى بويىنشا بوي كوتەرگەن مەشىت اۋمالى-توكپەلى داۋىرلەردە ءتۇرلى اۋىر جاعدايدى باستان وتكەردى. ولاي دەيتىنىمىز, مەشىت مۇناراسى قۇلاتىلىپ, اسكەري كازارماعا, ناۋبايحاناعا اينالعان, قاڭىراپ بوس قالعان كەزى دە بولدى. قازاقستاننىڭ جان-جاقتى جاردەمىنىڭ ارقاسىندا بايبارىس سۇلتان مەشىتى باستاپقى كەسكىنىنە ساي قايتا جاڭعىرىپ, تاريحي قۇندىلىعى مەن ەرەكشە ساۋلەتىمەن مىسىر استاناسىنا كورىك بەرىپ تۇر.
ءوز زامانىندا ماملۇك سۇلتانى بايبارىس پەن التىن وردا حانى بەركەنىڭ اراسىندا بەرىك ديپلوماتيالىق بايلانىس بولعان ەدى. باۋىرلاس ەكى ەل كۇش بىرىكتىرۋ ناتيجەسىندە يسلام الەمىندەگى ءىرى جەڭىستەرگە قول جەتكىزدى. ماملۇك سۇلتاندىعى مەن التىن وردا حاندىعى اراسىنداعى سول بايلانىس ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان تۇستا قايتا جالعاستى.
1993 جىلى ساۋىردە كاير قالاسىندا قازاقستاننىڭ مىسىرداعى ەلشىلىگى اشىلدى. ەكى ەلگە ورتاق ءدىني قۇندىلىقتار مەن تاريحي تۇلعالاردى ناسيحاتتاۋ ءىسى قولعا الىندى. قازاقستان جانە مىسىر ۇكىمەتتەرى اراسىندا ورتاق كەلىسىمدەر قابىلدانىپ, ناتيجەسىندە ەكى ەلگە ورتاق تاريحي مۇرا – بايبارىس مەشىتىنىڭ جوندەۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. قازاقستان ۇكىمەتى داڭقتى بابامىزدىڭ مەشىتىن جوندەۋگە 4,5 ملن دوللار ءبولدى. مىنە, جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, قۇلشىلىق ءۇيى جاماعاتقا ەسىگىن قايتا اشقان تاريحي ساتكە كۋا بولدىق. بۇل يىگىلىكتى ءىس – قازاقستان مەن مىسىر اراسىنداعى بايلانىستىڭ قارقىندى تۇردە دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ ءبىر ايعاعى.
ءبىز ءۇشىن بايبارىس قانداي قادىرلى بولسا, مىسىر حالقى دا سولاي قۇرمەتتەيدى. وعان وسى ساپارىمىزدا تاعى دا كوز جەتكىزدىك. مىسىر عانا ەمەس, كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرى بايبارىس سۇلتاندى جاقسى بىلەدى, جاقسى كورەدى. ونى كوپتەگەن ەلگە ساپارلاي بارعاندا بايقاپ ءجۇرمىز. مۇسىلمان حالىقتارى نەگە بايبارىس سۇلتاندى ەرەكشە قۇرمەتتەيدى؟ سەبەبى بايبارىس ماملۇكتەر مەملەكەتىن باسقارعان كەزدە يسلامدى بولشەكتەۋگە تىرىسقان كرەسشىلەر جورىعىنا, اسىل ءدىننىڭ ايبىنىن قاشىرعان موڭعول شاپقىنشىلىعىنا تويتارىس بەردى. ءدىن دۇشپاندارى يسلام حاليفاتىن قۇلاتقان كەزدە مىسىردى يسلام الەمىنىڭ ورتالىعىنا اينالدىرىپ, ءدىننىڭ شىراعىن قايتا جاقتى. ناقتىراق ايتساق, يسلام الەمى حاليفاسىز قالىپ, مۇسىلمانداردىڭ قۇت-بەرەكەسى قاشقان كەزدە بايبارىس سۇلتان جان ساۋعالاپ جۇرگەن ابباسي حاليفاتىنىڭ وكىلىن كايرگە الدىرىپ, زور قوشەمەت كورسەتتى. ونى يسلام الەمىنىڭ حاليفاسى ەتىپ جاريالادى. بايبارىس سۇلتاننىڭ پارمەنىمەن جۇما قۇتباسىندا حاليفانىڭ اتى جازىلعان اقشالار قولدانىسقا ەندى. وسى قۇرمەتى ءۇشىن ابباسي حاليفاسى بايبارىستى «مىسىر, شام, باكر, حيجاز, يەمەن جانە ەۆفرات ايماقتارىنىڭ بيلەۋشىسى» دەپ اتادى. الايدا بايبارىس سۇلتان «حيجاز ايماعىنىڭ بيلەۋشىسى» دەگەن اتاقتان باس تارتىپ, «حاديمۋل-ءحاراماين», ياعني «قاسيەتتى قوس حارامنىڭ (مەكەننىڭ) قىزمەتشىسى» دەپ اتاۋدى لايىق كوردى. بايبارىستىڭ «بيلەۋشى» اتاۋىنان باس تارتىپ, «قىزمەتشى» دەگەن اتتى وزىنە لايىق كورۋى اللانىڭ شىنايى مۇسىلمان ق ۇلى بولعانىن كورسەتەدى.
بايبارىستىڭ بيلىككە كەلۋىمەن مىسىردا جاڭا تاريحي كەزەڭ باستالدى. سۇلتان بار كۇشىن حالىقتىڭ الەۋەتىن كوتەرۋگە, ەلدىڭ دامۋىنا باعىتتادى, مەملەكەتتىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىگىن ءاردايىم نازارىندا ۇستاۋعا تىرىستى. حالىق ومىرىمەن ەتەنە تانىسۋ ماقساتىندا حازىرەتى ومار (وعان اللا رازى بولسىن) سەكىلدى قاراپايىم كيىنىپ, ەل ءىشىن ارالادى. ەلدەگى الىم-سالىقتى ازايتتى, ساۋلەت ونەرىن, پوشتا قىزمەتىن, سىرتقى ساياساتتى جەتىلدىردى. بايبارىس سۇلتان ناعىز ديپلومات ەدى. ول سىرتقى ساياساتتا اسكەري كۇشكە عانا ەمەس, اسكەري كۇشتەن كەم ىقپال ەتپەيتىن ديپلوماتيالىق ساياساتقا دا جۇگىندى. سونىڭ ارقاسىندا مىسىردىڭ ۆيزانتيا, التىن وردا مەملەكەتتەرىمەن بايلانىسىن كۇشەيتتى. بايبارىس ماديناداعى پايعامبار مەشىتى, مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى سانالاتىن باسقا دا كوپتەگەن كونە مۇرانى قالپىنا كەلتىردى. ارادا قانشاما جىل, قانشا عاسىر وتسە دە مۇسىلماندار بايبارىس بابامىزدىڭ وسى جاقسىلىقتارىن ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس.
قازاقستان مەن مىسىردى ەكى ەلگە ورتاق ءدىني قۇندىلىقتار, ورتاق تاريح پەن بايبارىس بابامىز سەكىلدى ورتاق تاريحي تۇلعالار بايلانىستىرادى. بۇگىندە وسى سالالار بويىنشا بايلانىس جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى, ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جولىندا ءتۇرلى اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى وسى بايبارىس سۇلتان مەشىتىنىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋى دەپ بىلەمىز. بۇل جايىندا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا: «بايبارىس سۇلتان مەشىتىنىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋى بىرلەسكەن جۇمىستىڭ يگى ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز. الداعى ۋاقىتتا بۇل ورىن ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر بولادى دەپ سەنەمىز», دەپ ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
ساپار اياسىندا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ باستاعان رەسمي دەلەگاتسيا ءال-ازھاردىڭ جوعارعى يمامى, شەيح احمەد ات-تايەبپەن كەزدەستى. احمەد ات-تايەب 2022 جىلى قازاقستانعا ارنايى كەلىپ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ باسقوسۋىنا قاتىسقان ەدى. سول ساپارىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆپەن كەزدەستى. وسى كەزدەسۋدە پرەزيدەنتىمىز ءال-ازھاردىڭ جوعارعى يمامىنا: ء«بىز ءوزىڭىز باسقاراتىن ء«ال-ازھار» ۋنيۆەرسيتەتىن ورتاق ءدىنىمىز – يسلام قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋشى «شامشىراق» رەتىندە قاراستىرامىز. سوندىقتان تولەرانتتىق پەن ۇستامدىلىقتى, سابىرلىق پەن مەيىرىمدىلىكتى تۋ ەتكەن ورتالىق عۇلامالارىنىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ باسقوسۋىنا قاتىسۋى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى», دەي كەلىپ, ء«ال-ازھاردىڭ» قازاقستاندا يسلام ءبىلىمى مەن زەرتتەۋلەرىنىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن.
ءبىز كاير قالاسىندا وتكەن بايبارىس سۇلتاننىڭ 800 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ دەڭگەيىن ەرەكشە باعالايمىز. بابا مۇرالارىن تۇگەندەۋگە ارنالعان عىلىمي جيىن بارىسىندا مىسىرلىق جانە قازاقستاندىق عالىمدار بايانداما جاساپ, تىڭ دەرەكتەردى ورتاعا سالدى. بايبارىستانۋ عىلىمىنىڭ جاڭا باعىتتارى ايقىندالدى.
سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ تۇركىدەن شىققان داڭقتى تۇلعا بايبارىس بابامىزدىڭ 800 جىلدىعىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزگەنى ءۇشىن مىسىر ەلى باسشىلىعى مەن حالقىنا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ العىسىن جەتكىزدى.
ءدىن تۇرعىسىنان قاراعاندا, ۇلى دالاداعى ءداستۇرلى يسلام مەن ءبىزدىڭ توپىراقتان شىققان دانالاردىڭ مۇسىلمان الەمىندەگى عۇلامالىق, حاكىمدىك, قاھارماندىق تۇعىرى – جان-جاقتى زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن تاقىرىپ.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنا قاتىستى وقۋ ورىندارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى وسى باعىتتا زەرتتەۋ جوبالارىن قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى,
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى,
باس ءمۇفتي