«جوشى حان»: ەلدىك پەن بىرلىك مۇراتى

ءيا, اركىم ءارتۇرلى بەينەدە قابىل­داي­تىن شىڭعىسحاننىڭ داۋىرىنەن كەيىن قانشا قوعام اۋىس­سا دا, بيلەۋشى حاقىنداعى قايشى وي-پىكىرلەر دە, اڭىز اڭگىمەلەر دە تولاستار ەمەس. ءبىرى ونى « ۇلى كوسەم» دەسە, ەندى ءبىرى «تالاي جاننىڭ قانىن سۋشا شاشقان قانىشەر, جاۋىز» دەپ سيپاتتايدى. الەم ونى موڭعول دەپ تانىدى, ال اتاقتى تاريحشىلار مەن عالىمدار حاندى تۇركى تايپاسىنان شىققان دەسەدى. ارينە, ءار تاراپتىڭ ءوز شىندىعى بار. دەسەك تە, اقيقات – جالقى. سول اقيقات ءوز اعىسىمەن ارادا قانشاما جىل وتسە دە, تىڭ زەرتتەۋلەر مەن كوركەم تۋىندىلاردا تام-تۇمداپ كورىنىپ كەلەدى.

وتكەن اپتادا ەل پرەزيدەنتى­نەن باس­تاپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىنەن ارنايى كەلگەن زيا­لى قاۋىم – ونەرگە جا­نى قۇ­مار كورەرمەن قالي­بەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەم­­لەكەتتىك اكادەميالىق قا­زاق مۋزىكالىق دراما تەاترى­نا اعىلدى. ساحنادا – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى-دراماتۋرگ دۋمان راما­زاننىڭ العاش رەت قويىلىپ وتىرعان «جوشى حان» تاريحي دراماسى. قويۋشى رەجيسسەرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى بولات ۇزاقوۆ.

سپەكتاكلگە مۋزىكانى كوم­­پو­زيتور, ەتنومۋزىكانت ەدىل قۇسايىنوۆ پەن قايرات توقىم­بە­توۆ جازعان. قويىلىمنىڭ سۋرەت­شىسى رەتىندە ەرلان تۇياقوۆ شاقى­رىلعان. ال حورەوگرافى – سال­تا­نات سۇڭعات, ساحنا سايىسىن ابى­لاي­ ساليمحانوۆ قويدى.

بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان پرەمە­راعا كەلۋشىلەردى ساناپ جات­پادىق. بىراق, قانشالىقتى انشلاگپەن وتكەنىن تۇگەسىلگەن بيلەت پەن ورىن تاپپاي داعدارعان حالىققا قاراپ باعامداي بەرىڭىز. بەينە ءبىر استاناعا جوشىنىڭ ءوزى كەلگەن بە دەرسىز.

سپەكتاكل «شىڭعىس ورداسى» مەن «قازاق ورداسى» اتتى بولىمدەردەن تۇرادى. ۇرگەنىش شاھارىن باسىپ الۋ كەزىندە شاعاتاي مەن جوشى اراسىنداعى تەكەتىرەس حاندىق ىشىندەگى داۋعا ۇلا­سۋعا شاق قالادى. شىڭعىس حاننىڭ ۇل­دارى اراسىنداعى الاۋىزدىقتى شە­شىپ, سىرتقى جاۋلاردىڭ قيتۇرقى وي­لا­رى­نىڭ­ جۇزەگە اسۋىنا جول بەرمەۋ وقيعالارى سۋرەتتەلەدى. سونداي-اق شىڭعىس حاننىڭ ءوز قاراماعىنداعى جەرلەرىن ءتورت ۇلى اراسىندا ۇلىستارعا ءبولۋ ساحناسى ارقىلى ونىڭ كورەگەندىگى مەن ساراب­دال ساياساتكەرلىگىن بايقايسىڭ. اۆتور زاڭعار تاۋلاردان اسىپ, تەرەڭ تەڭىزدەردى كەشىپ, تارالعى سوزىلعانشا, ۇزەڭگى قاجالعانشا تىنىم تاپپاي, قانشاما حالىق­تى قاراماعىنا قاراتىپ, ءبىر ۇلىسقا ۇيىستىرعان حان اكە مەن وعلان جوشىنىڭ ەل بيلەۋ جونىندەگى وي ەرەكشەلىكتەرى, تالعام-تۇيسىكتەرىن دە ەرەكشەلەپ وتەدى. كەي ساتتەردە اكە شەشىمىنە قاتىستى ءوز پىكىرىن اشىق ايتاتىن جوشى وعلان بەينەسى بۇگىنگى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ەجەلگى شارت-تالاپتارىن نە­گىز­دەۋشى تۇلعا جوشى حان بەينەسىنە دەيىن كوتەرىلەدى.

تۇركى بالاسىن ءبىر تۋدىڭ استىنا جيناپ, ارتىنان ەرگەن ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن بىرتۇتاستىعىن وي­لاعان وعلان, شىڭعىس حاننان كەيىن قانى تۇركى بالاسىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا باس قوسقىزىپ, ءبىر قازاننان ءدام تاتقىزعان, تاعدىرىن ءبىر قا­زىق­­قا بايلاعان جوشى ءومىرى – ەل­دىڭ ەلدىگىن, ءدىلدىڭ باستاۋىن كورسە­تە­تىن­ قۇندىلىق.

سپەكتاكلدە جوشى حان ءرولىن تەاتر­دىڭ جاس اكتەرى قا­يىر­­­جان سادىقوۆ سوم­دادى. شىڭ­عىس حان بەينەسىن ەكى قۇرام­دا قازاق­­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­­رات­كەرلەرى اسىلبەك قاپاەۆ پەن جان­قالدىبەك تولەناباەۆ وينادى. قويى­لىمدا نەگىزگى, قوسالقى رولدەرمەن قا­تار كوپشىلىك ساحنالارىندا 43 ءارتىس ونەر كورسەتتى.

تۋىندى اۆتورى دۋمان راما­زان حاندار تاقىرىبىنا بۇعان دەيىن دە قالام تار­تىپ جۇرگەنىن بىلەمىز. اتاپ ايتساق, درا­ماتۋرگ «كەنەسارى – كۇنىمجان», «ابى­لاي­ حاننىڭ ارمانى», «كەرەي – جا­نىبەك» تاريحي درامالارىن جاز­دى. ءبارى دە ساحنالاندى. بۇل جول­عى شىعار­ما­نىڭ دا وزەگى تەرەڭ­دە, جاتتاندى تاريح ەمەس, فيلو­سوفيالىق ويعا جەتەلەيتىن ساتتەرى كوپ ەكەنىن بايقادىق. سانادا سۇراق كوپ: قالاي جازىلدى, قانداي دەرەك­تەر­گە سۇيەندى, رەجيسسەر اۆتوردىڭ ءۇمىتىن اق­تا­دى ما؟ پرەمەرا سوڭىندا اۆتور­دى از-كەم اڭگىمەگە تارتتىق. جازۋ­ش­­ى حاندار تاقىرىبىن – قازاق حال­قى­نىڭ تاريحى تۋرالى تۋىندىلار دەپ تۇسىنگەن ابزال دەيدى.

«جوشى – قازاق حاندارىنىڭ ءتۇپ اتاسى.­ جوشى قۇرعان مەملەكەت – بۇگىنگى قازاق­ستان. ەندەشە, جوشى ۇلىسى تۋرالى جازعاندا, بۇرىنعى تىلمەن ايتقاندا, «قىپ­­­شاقتار», «قىپشاق حاندىعى», «قىپ­شاق مەملەكەتى» دەپ, ال قازىرگىشە «قازاقتار», «قازاق مەملەكەتى», «قازاق حان­دىعى» دەپ جازساق, ەش قاتەلەسپەيمىز. شىن­دىقتان قاشىپ قۇتىلا المايمىز. جوشى ۇلىسى – پروتوقازاق مەملەكەتى. جوشى ۇلىسى مەن التىن وردانىڭ قۇرىلۋى – قازاق مەملەكەت­تىگىنىڭ باستاۋى. قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن كەرەي مەن جانىبەكتەن ەمەس, جوشىدان باس­تاۋ كەرەك», دەيدى دراماتۋرگ.

سونداي-اق ول پەسانىڭ جازىلۋ بارىسىنا دا توقتالدى. «جازامىن دەگەن جانعا تاقىرىپ تابىلادى. ال ءدال قازىرگى ساتتە ءبىزدىڭ قوعامعا ءوز تاريحىمىزعا ورالۋ, ونىڭ كوركەم بەينەسىن جاساپ, وسكەلەڭ ۇرپاققا تانىس­تىرۋ ەڭ وزەكتى ماسەلە. پەسانى ەكى ايدا جازىپ شىقتىم. جازۋ قيىن بولعان جوق, ىزدەنىس پەن ويلانۋ كەزەڭى كوپ ۋاقىتىمدى الدى. جازۋعا كىرىسپەس بۇرىن شىڭعىس حان مەن جوشىعا قاتىستى بار­لىق مالىمەتپەن تانىس­تىم. بايقا­عانىم, شىڭعىس حان تۋرالى دەرەك كوپ بولعانىمەن, جوشى تۋرالى ەڭبەك تىم از. سوندا بار تاريحتى جيىپ-تەرىپ, ەرەكشە دۇنيە جاساعىمىز كەلدى. پەسانىڭ العاشقى نۇسقاسىندا بورتە حانىم بولدى. بىراق دۋلات يسابەكوۆتىڭ «بورتە» سپەكتاكلى قويىلعان سوڭ قايتا­لا­ماۋعا تىرىسىپ, الىپ تاستادىق. ونىڭ ورنىنا شىڭعىس حاننىڭ توقالى قۇ­لان­ قاتىن مەن جوشىنىڭ بايبىشەسى بەك­تۋ­مىش­تى شىعار­دىق».

ءيا, جوشىنىڭ اينالاسىندا وقيعا كوپ: تاققا تالاس, حان اكەنىڭ قاھارى, ەتەكتەن العان جاۋ, ىشتەن شىققان ساتقىن... الايدا اۆتور كوركەم تۋىندىدا مۇنداي سۇر­قاي كورىنىستەردى كوپ سۋرەتتەمەۋگە تىرى­سىپتى.

«بۇل شىعارمانى جازۋدا نەگىزىنەن فيلو­سوفيا مەن ويعا قۇردىم. كوبىنەسە ءىس-ارەكەت پەن قيمىلعا ەمەس, استارىنداعى ويعا, كورەرمەننىڭ ساناسىنا جەتەتىن ويعا باسا ءمان بەردىم. سوندىقتان پەسانى ساح­نا­لاماس بۇرىن رەجيسسەرمەن كەلىسىپ ال­دىم. ساح­نا­دا اتىس-شابىس, سوعىستان گو­رى­ قازاققا, ۇلتقا قاجەتتى وي اي­تا­يىق­ دەدىم. بولات ۇزاقوۆ تا مەنى تو­لىق قۇپ­تا­دى. حالىققا رۋحا­ني­ ءنار بەرەتىن ەرەكشە­ تۋىندى­ جا­سا­عى­مىز كەلدى. ەندى شىن باعا­سىن كو­رەر­مەن بەرەر», دەيدى دۋمان راما­زان.

ايتا كەتەيىك, مەملەكەت باس­شى­سى­ قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەمە­راعا بار­عان­دا ونەر ورداسى­نا­ ۇلتتىق مارتەبە بەرۋ جو­نىندە شە­شىم قابىلداعانىن ايتتى. ءتيىس­تى جارلىق قازان ايىندا رەس­پۋ­بليكا كۇنى قارساڭىندا جاريالانادى.