بارلىق قۇس تۇرلەرىنىڭ ىشىندە قوقيقازداردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ولاردى الەمنىڭ كوپتەگەن بولىكتەرىندە كەزدەستىرۋگە بولادى. دەسە دە بۇل تاڭعاجايىپ قۇستاردىڭ ەڭ تانىمال مەكەندەيتىن جەرلەرى - وڭتۇستىك امەريكا مەن افريكاداعى تۇزدى سۋ كولدەرى مەن باتپاقتار.
الايدا قازاقستاندا ورنالاسقان قورعالجىن قورىعىندا تابيعي ورتادا تىرشىلىك ەتەتىن قوقيقازداردىڭ بىرنەشە ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولاتىنىن ءبارى بىلە بەرمەيدى. قازاقستاننىڭ ورتالىق ايماعىندا ورنالاسقان قورعالجىن اۋدانى ءوزىنىڭ تاڭعاجايىپ ادەمى جانۋارلار الەمىمەن, ياعني قورىعىمەن تانىمال. قورىق - قازاقستاننىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان تابيعي وبەكت. ول 1963 جىلى دالا ايماعىنىڭ بىرەگەي بيولوگيالىق رەسۋرستارىن ساقتاۋ ءۇشىن قۇرىلعان. قورىقتىڭ اۋدانى 200 مىڭ گەكتاردان اسادى. مۇندا جابايى جىلقىلار, كەمىرگىشتەردىڭ بىرنەشە تۇرلەرى, قابان, بودەنە جانە تاعى دا باسقا قۇستار مەكەندەيدى. قۇستار تۋرالى ناقتى ايتا كەتسەك. تەڭىز-قورعالجىن كولىنىڭ كەڭ اكۆاتورياسى — قۇستىڭ 357 ءتۇرىنىڭ قولايلى مەكەندەيتىن جەرى, ونىڭ ىشىندە: 41 ءتۇرى قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن, 27 ءتۇرى حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنا ەنگىزىلگەن, 132 ءتۇرى ۇيا سالاتىن قۇستار. كوشى-قون كەزەڭىندە قۇستاردىڭ 219 ءتۇرى ءومىر سۇرەدى, ولاردىڭ 14-ءى قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن.
دالا قۇستارىنىڭ اراسىندا ۇيرەك, سۇڭقار, پاسسەرين, كوپەپودتار كەزدەسەدى. وسى قورىقتا 60-تان استام تۇششى جانە تۇزدى كولدەر بار. بۇل ميلليونداعان قونىس اۋداراتىن قۇستار ءۇشىن ماڭىزدى ۇيا سالاتىن ورىندار, سەبەبى تۇزدى كولدەر مەن باتپاقتاردان تۇراتىن قورىقتىڭ سۋلى-باتپاقتى جەرلەرى قۇستار ءۇشىن تاماشا تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىڭ ىشىندە, قوقيقازدار ادەتتە ءساۋىر جانە مامىر ايلارىندا قورىققا كەلەدى جانە قىركۇيەك نەمەسە قازان ايلارىنا دەيىن قورىق اۋماعىندا بولادى. وسى كەزەڭدە سۋلى-باتپاقتى جەرلەردە قورەكتەنەتىن جانە ۇيا سالاتىن مىڭداعان قىزعىلت قوقيقازداردىڭ ەرەكشە كورىنىسىنە كۋا بولۋ ءۇشىن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن تۋريستەر ۇشىن دەمالۋ ورىنىنا اينالادى. كەيىن ولار ۇرپاقتارىمەن ءۇندىستان مەن يراكقا ۇشادى. الايدا, ەرتە كوكتەمدە جانە كۇزدە بۇل جەرلەردە اياز ءجيى كەزدەسەدى, ال جىلىنۋ ءۇشىن قوقيقازدار اياعىن ىشكى بولىك استىنا قىسادى. قوقيقازدار قورعاۋ شارالارىن جۇرگىزۋگە بايلانىستى پوپۋلياتسيانى قورىقتا ۇستايدى. ادەتتە, جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ ۇيا سالاتىن جەرلەرىن بۇزباۋ ءۇشىن قورىق جۇرتشىلىق ءۇشىن جابىق. سونىمەن قاتار ولاردىڭ مەكەندەيتىن جەرلەرى قورعالىپ, زاڭسىز اڭشىلىق, سۋ مەن توپىراقتىڭ جاپپاي لاستانۋى جولعا قويىلعان.
تۋريستەر ەڭ الدىمەن اسەم قوقيقازداردى تاماشالاۋعا بارادى. گيدتىڭ كومەگىنسىز وتۋگە رۇقسات بەرىلمەگەن جانە ءسىز قۇستارعا جاقىن بارا المايسىز. بىراق ورنالاسقان جەرى بويىنشا فلامينگو كولونياسىن تابيعاتتىڭ ءوزى قورعاعانداي. جاڭبىر كەزىندە كولگە اپاراتىن جول ەروزياعا ۇشىرايدى, سودان كەيىن كەپتىرىلگەن بالشىق تاسقا اينالادى جانە تۋريستەر ءۇشىن تابيعي كەدەرگىلەر تۋدىرادى. سوندىقتان تۋريستەر وزدەرىمەن بىرگە بينوكل ۇستاعان دۇرىس.
قورىقتا قوقيقازدىڭ ءۇش نەگىزگى ءتۇرى كەزدەسەدى: قىزعىلت قوقيقاز, كىشى قوقيقاز جانە قىتاي قوقيقازى. قىزعىلت قوقيقاز − قورىقتىڭ ەڭ جاڭا تۇرعىنى. ول تەڭىز كولىندە جانە ءۇشارال ۇستىرتىندە ۇيالايدى. بۇل قۇستىڭ بيىكتىگى 150 سم-گە دەيىن جەتەدى جانە سالماعى 3 كگ-نان اسادى. ونىڭ جاسىنا جانە تۇتىناتىن تاعامىنا بايلانىستى رەڭكتەرىن وزگەرتەتىن اشىق قىزعىلت ءتۇسى بار. قىزعىلت قوقيقازدار بالشىق پەن قاۋىرسىننان توسەك جاساپ, جۇمىرتقا سالاتىن ۇلكەن ءوسىرۋ كولونيالارىن قۇرايدى.
كىشى قوقيقاز قۇلساي كولىندە, تەڭىز ۇستىرتىندە مەكەندەيدى. كىشى قوقيقاز قىزعىلت تۇستىگە قاراعاندا مولشەرى مەن ءتۇسى جاعىنان كىشىرەك. ونىڭ بيىكتىگى 90 سم-گە دەيىن جەتەدى جانە سالماعى 2 كگ-عا دەيىن بولادى. ونىڭ نەگىزگى ءتۇسى اق جانە سۇر, بىراق تاعامعا بايلانىستى تۇستەردى دە وزگەرتە الادى. قوقيقازدى كىشى تەڭىز كولىندە ورنالاسقان ءىرى كولونيالاردان كورۋگە بولادى.
قىتاي قوقيقازدارى سيرەك كەزدەسەدى. ونى قورىقتاعى شاعىن كولدەرى بار شالعاي جەرلەردە كەزدەستىرۋگە بولادى. وسى تۇستا, ءوز كوزىمەن باقىلاپ, قىتاي قوقيقازى تۋرالى پىكىر ايتقان ساياحاتشى سەرگەي پونومارەۆ: «بۇل قۇستىڭ قالاي قورەكتەنەتىنىنە نازار اۋدارىڭىز. باستارى تومەن قاراي قيسايىپ, باياۋ قوزعالادى. اينالاسىندا بىردە-ءبىر قامىس جوق. بۇل سۋدىڭ تۇزدى ەكەنىن كورسەتەدى, قامىس جاي وسپەيدى. قوقيقاز قامىستى ۇناتپايدى, بۇل قۇس جىرتقىشتار الىستان كورىنەتىن تازا جەرلەردى جاقسى كورەدى. قامىستا تۇلكى نەمەسە قاسقىر تولىعىمەن تىنىش جاسىرىنىپ كەتۋى مۇمكىن, ال تازا جەردە – جوق. بىراق ەگەر الىستان قوقيقازدار قاۋىپتى كورسە, ولار ۇشىپ كەتەدى. ولاردىڭ قاۋىرسىندارى قارا ءتۇستى, ال جىرتقىشتىڭ كوزىندە تولقىن بار, ول باعدارىن جوعالتادى, بەلگىلى ءبىر ولجاعا نازار اۋدارا المايدى. بۇل كولونيانى قۇتقارادى», دەيدى.
سەرگەي پونومارەۆ ايتقانداي قوقيقازداردىڭ باستى قورعاۋشىلارى دا, ەڭ كورىكتى جەرلەرىنىڭ بىرى دە قاۋىرسىندارىنداعى الاۋ تارىزدەس, قانىق قىزىل ءتۇس. ولاردىڭ قاۋىرسىندارى سۋلى-باتپاقتى جەرلەردە كەزدەسەتىن ۇساق شايان تارىزدىلەر مەن بالدىرلاردان الىناتىن ديەتاداعى بەتا-كاروتيننىڭ جوعارى كونتسەنتراتسياسىنا بايلانىستى قىزعىلت-قىزعىلت سارى ءتۇستى. تۇستەرىنەن باسقا, قوقيقازدار ەرەكشە ءپىشىندى تۇمسىقتارىمەن تانىمال, ولار كىر مەن قوقىستى جۇتپاي ۇساق ورگانيزمدەرمەن قورەكتەنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ەرەكشە ءسۇزۋ جۇيەسى بار. قوقيقازدار سونىمەن قاتار كۇشتى جۇپتىق بايلانىستاردى قۇرايتىن مونوگامدى قۇستارعا جاتادى. سول سەبەپتى, كەيبىر ادامدار ۇشىن قىزعىلت قوقيقاز – ماحابباتتىڭ سيمۆولى, ال باسقالارى ءۇشىن ولار توزىمدىلىكپەن, مەيىرىمدىلىكپەن جانە ۇمىتپەن بايلانىستى. بۇل تۋرالى اڭىز دا بار. ءبىر كەزدەرى اق قوقيقازدار ادامدارمەن بىرگە تۇرعان. بىردە قيىن جىل كەلىپ, تۇرعىندار اشتىققا ۇشىرادى. سوندا جاناشىر قۇستار ادامداردى كەۋدەسىنەن ج ۇلىپ العان ەت كەسەكتەرىمەن تاماقتاندىرعان. قان قاۋىرسىنداردى كۇيدىرىپ, كوپ ۇزاماي بۇكىل وتار قىزعىلت-قىزىلعا اينالعان. سودان بەرى قوقيقازدار ادەمى وتتى قىزعىلت كورىككە يە بولعان.
نەلىكتەن قوقيقازدار ماحابباتتى بەينەلەيدى؟
قوقيقاز - وتە ادال سەرىكتەستەر. ولار وزدەرىنە ومىرلەرىندە جالعىز عانا جۇپ تاڭدايدى. وتباسىدا ادەتتە ءبىر بالاپان بولادى. بالاپاندارىنىڭ العاشقى ءۇش اپتاسىندا تۇمسىقتارى تەگىس كەلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ولاردىڭ قورەكتەنۋىن «قۇس سۇتى» دەپ اتايدى. بۇل ارنايى بەزدەردەن بولىنەتىن قۇپيا. سول سياقتى كوگەرشىندەر, پينگۆيندەر جانە توتىقۇستاردىڭ كەيبىر تۇرلەرى بالاپاندارىن تاماقتاندىرادى. وسە كەلە, قوقيقازدار وزدەرىنىڭ ءداستۇرلى تاعامدارىنا اۋىسادى. ول - سالين ارتەمياسى. بۇل تومەنگى ساتىداعى شايانداردىڭ جەلبەزەكاياقتىلار وتريادىنا جاتاتىن ۇساق شايان. ونىڭ دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 0,8-1 سم. ولار قىزعىلت ءتۇستى, بۇل قۇستاردىڭ قاۋىرسىندارىنا ەرەكشە ءتۇس بەرەدى. سونىمەن قاتار قوقيقازدىڭ تابەتى وتە جاقسى, ادەتتە ءبىر ادامنىڭ كۇنىنە جەيتىن تاماعىنىڭ تورتتەن ءبىرىن جەيدى. تۇمسىق سۋ شاڭسورعىشىنىڭ ءرولىن اتقارادى, بۇل قاجەتتى تاعامدى شىعارۋعا كومەكتەسەدى.
«سوڭعى 10 جىلدا ايماقتاعى قوقيقازدار سانى تۇراقتى. ورتاشا العاندا, مۇندا 5-تەن 15 مىڭعا دەيىن قىزىل قاناتتار ۇيا سالادى», دەيدى قورىقتىڭ باس مامانى.
قورىتىندىلاي كەلە, قورعالجىن اۋدانى مىڭداعان قىزعىلت قوقيقازداردىڭ تابيعي مەكەندەۋ ورىندارىندا تاڭعاجايىپ كورىنىسىنە كۋا بولعىسى كەلەتىن ورنيتولوگتار مەن تابيعات اۋەسقويلارى ءۇشىن بىرەگەي مەكەن. اۋدانداعى تابيعاتتى قورعاۋ ارەكەتتەرى وسى كورنەكتى قۇستاردىڭ امان قالۋىنا كەپىل بەرەدى.
قوقيقازدار - قورعالجىن قورىعىندا تىرشىلىك ەتەتىن ەرەكشە قۇستار. ال بۇل اسەم قۇستار قورعالجىن قورىعىنا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تۋريستەر تارتۋدىڭ تاپتىرماس جولى. ولاردىڭ جارقىن تۇستەرى ادامداردىڭ نازارىن بىردەن وزىنە اۋدارادى. قورىقتاعى قوقيقازدار پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ بيوارتۇرلىلىكتى قورعاۋدا جانە ەكوجۇيەلەردىڭ تۇتاستىعىن ەرتەرەك ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
گۇلميرا كۋزەمباەۆا,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۇۋ ستۋدەنتى