جاڭا تاريف: تۇتىنۋشى تۇرالاپ قالماسىن

ەنەرگەتيكتەر ودان تۇ­سەتىن پايدا جوندەۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ ساپاسىن ارت­تى­رۋعا جانە كاسىپورىن قىزمەت­كەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن وسىرۋگە باعىت­تالادى دەپ سەندىرگە­نىمەن, جۇرتشىلىق بۇل قادام الپاۋىت كومپانيا يەلەرىنىڭ قالتاسىن كەزەكتى قامپايتۋ دەپ تۇسىنەدى. بۇعان دەيىنگى تاريف ەسەبىنەن قۇر جامالىپ كەلگەن كونە جەلىلەر كەلەشەكتە جاڭارىپ كەتەدى دەۋگە كۇمان مول.

جۋىقتا «پاۆلودار جى­لۋ جەلى­لەرى» جشس مەن «پاۆلو­­دار­­ەنەر­گو» اق-نىڭ تاريف­تەردى وسىرۋ­گە قا­­تىستى بەرگەن وتى­نىم­­دە­­رىن تالقىلاۋ بويىن­­شا كوپ­شى­­­لىك تىڭداۋى وتكى­زىلدى. ء«ت­ا­ريف­­تى ينۆەس­­­تي­تسياعا ايىر­­باستاۋ» باعدار­لا­ماسى قالا­­لار­­­­­دا­عى كوم­مۋنالدىق ينفراقۇ­رى­­لىم­­داردى جاڭارتۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى دەپ سە­نىم ارتىلىپ وتىر­عانى ءما­لىم. وسى سەبەپتەن دە بۇگىن­دە مونوپوليستەر وز­دەرى­نىڭ وتىنىمدەرىن ۇسىنىپ وتىر.

«پاۆلودارەنەرگو» اق باس دي­رەك­تورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆاديم لەسيننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل قادام بى­لىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىستان جاپپاي كەتۋىنىڭ الدىن الىپ, ەڭبەك ۇيىمىنداعى وندىرىستىك جانە ەكونو­ميكالىق ناتيجە­لەر­دى ۇلعايتۋعا, تۇ­تاستاي العاندا, اكتسيونەر­لىك قوعام­نىڭ ماتەريالدىق تارتىمدى­لى­عىن ارت­­تىرۋعا سەپ بولماق. كاسىپورىن ءىرى ونەر­كاسىپ ورىندارى شوعىر­لان­عان اۋماقتا ورنالاسقاندىق­تان, ەڭبەكا­قى­عا مىندەتتى تۇردە يندەكساتسيا جاسا­لۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى ول. قولدانىستاعى تاريف­كە ەنگىزىلگەن شىعىندار بۇ­گىندە ەڭبەككەرلەرگە تولەنىپ كە­لە جاتقان جا­لا­قىنى جابۋعا دا جەت­پەيتىن كورىنەدى. ءتاريفتىڭ ەڭبەك­اقىعا جۇمسالاتىن بولىگى ينفلياتسيا مەن ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى ارتىپ كەلە جاتۋىنا بايلانىستى جىل سايىن وزەكتىلىگىن جوعالتىپ, بۇگىندە ول ساپالى قىز­مەت كورسەتۋگە قىرسىعىن تيگىزە باستاعان دەيدى ەنەرگەتيكتەر.

بيىل پاۆلودارداعى №3 جەو-عا – 51, №2 جەو-عا 62 جىل تولادى. ەلەكتر ستانسالارىنداعى جابدىقتاردىڭ ورتاشا توزۋى 85 پايىزعا دەيىن جەتىپ تۇر. الايدا ماماندار جەكەلەگەن قۇرال-جاب­دىقتاردا بۇل كورسەتكىش ءتىپتى 95 پايىزعا دەيىن باراتىنىن ايتادى. الداعى ۋاقىتتا تاريفتەن تۇ­­سەتىن ينۆەستيتسيا بۇل تەحنولوگيالاردى جاڭار­تۋعا جەتپەيتىنى ايدان انىق. جابدىق­تار­دىڭ جۇ­مىس ىستەۋگە قابىلەتتى بولۋىن قول­­­داۋدىڭ ءوزى دە ءبىراز شىعىندى قاجەت ەتەدى. ۇزاق جىلدىق ينۆەس­تيتسيا­لىق باعدارلاما توزۋ كور­سەت­كىشىن بىرتىن­دەپ تومەندەتىپ, ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جاعدايىن دۇرىستايدى دەگەن سەنىم زور.

وبلىس ورتالىعىنىڭ جىلۋ توراپ­تا­رىنداعى جاعداي دا وسى­عان ۇقساس. ۇزاق جىلدار بويى ابدەن توزعان قۇبىر­لار ءار قىستا سىر بەرىپ, جىلۋ ماۋ­سىمىندا جۇزدەگەن اقاۋلار تىر­كەلەدى. نور­ماتيۆ بويىنشا جىلۋ قۇبىر­لارى­نىڭ قولدانىس مەرزىمى – 25-30 جىل. الايدا پاۆلودارداعى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ كەيبىرى جارتى عاسىردان بەرى اۋىسپاعان. تەمىر قۇبىرلاردىڭ ءشىرۋى, ياعني قابىرعالارىنىڭ جۇقا­رۋى جىل وتكەن سايىن ۇلعايىپ, قۇبىر ىشىندە ىستىق سۋدان پايدا بولاتىن شايىندىلار دا توزۋعا ۇلكەن اسەر ەتە­­دى. قۇبىردىڭ جۇقارۋى باستاپقى ­قال­پىنان 50 پايىزعا اسپاسا, ول جىلۋ بە­رۋگە جارامدى دەپ ەسەپ­تە­لە­دى ەكەن. جەر­گىلىكتى جەلىلەر­دىڭ كوبى جەلىنە-جە­لىنە, پىشاق­­تىڭ قىرىنداي عانا بولىپ قالعانى ­مامانداردى شوشىتىپ وتىر. ­«پاۆ­لودار جىلۋ جەلىلەرى» جشس باس ديرەكتورى مارات يماناەۆ جالپى ۇزىندىعى 411 شاقىرىم بولاتىن جىلۋ جەلىلەرىنە قىزمەت كورسەتەتىندەرىن, سول شامادا ىستىق سۋ قۇبىرلارى بار ەكەنىن ايتادى. مۇنداعى توزۋ كورسەتكىشى 89 پايىزدان اسادى.

ء«بىزدىڭ كاسىپورىن ۇسىنىپ وتىرعان تاريف كەلەسىدەي: 1 گكال ءۇشىن 2023 جىلى – 2929 تەڭگە, 2024 جىلى – 3747 تەڭگە. 2023-2024 جىلدارعا قوسىمشا 1,7 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. تك-134 جىلۋ تراسساسىنان ­تك-134/8-گە دەيىنگى جىلۋ جەلىلەرىن جا­ڭار­تۋ كوزدەل­گەن. بۇل جەر­لەردەگى قۇبىر­لار­­دىڭ ءشىرۋى وتە جوعارى. ەكىنشى ءىرى جوسپارى­­مىز – تم-20 ماگيسترا­لىن تولىق رەكونسترۋك­تسيالاۋ, سونىڭ ناتيجەسىندە جەو-1 ستانساسىنان قامزين كوشەسىنە كەلەتىن جىلۋدى وتكىزۋ قابىلەتى اناعۇرلىم جوعارىلاي­دى. تاريفتەگى وزگەرىس­تەردىڭ العاشقىسى بيىلعى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن, ەكىنشى كەزەڭى 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ەنگى­زىلسە قۇپ», دەيدى ول.

ال تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ وڭىردەگى دەپار­تامەنتىنىڭ باسشىسى يبراگيم تانگيەۆ ءىرى مونوپو­ليستەرگە 2025 جىلعا دەيىن تاريفتەرىن كەزەڭ-كەزەڭمەن وسىرۋگە رۇقسات بەرىل­گە­نىن, الداعى ەكى جىلدا ءالى دە شامامەن 30 پا­يىزعا ۇلعاياتىنىن ايتادى. ابدەن توزىپ تۇر­عان جەلىلەردى اۋىستىرۋدىڭ وزگە جولى جوق دەپ اۋزىن قۋ شوپپەن ءسۇرتتى شەنەۋنىك.

اتالعان كاسىپورىن­دار­دا­عى ەڭ­بەكاقى­نىڭ كولەمىن سۇراستى­رىپ بايقا­دىق. «پاۆلودارەنەر­گو» كومپانياسىندا سياقتى «پاۆ­­لو­دار جىلۋ جەلىلەرى» سەرىكتەس­تىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەك­اقىلا­رى وتە تومەن ەكەن. مۇنداعى بىلىك­تى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقى كولەمى 201 مىڭ تەڭگەدەن اسپاي­دى. رەسمي ستاتيس­تيكاعا سۇيەن­سەك, جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەر­گيا­سىن ءوندىرۋ سالاسىنداعى وزگە ۇيىم­داردا بۇل كورسەتكىش 430,6 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. مار­دىمسىز جالاقىنىڭ كەسىرىنەن بۇگىندە كەرەكۋلىك قۋات وندىرە­تىن كاسىپورىنداردا بوس تۇرعان جۇمىس ورىندارى كوپ. جىلۋ جەلى­لەرىنە قىزمەت كورسەتەتىن سۋبەكتىدە 90 جۇمىس ورنى بوساپ تۇر. باسشىلىعى ەگەر تاريف وسسە بيىل جىل سوڭىنا تامان ەڭبەكاقى 203 مىڭ, كەلەر جىلى 213 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلەدى دەگەن ۇيعارىمدارىن جەتكىزدى. دەي تۇرعانمەن بۇل جەردە ءبىر كىل­تيپان بار. قوس كاسىپورىنداعى ادام تۇراقتامايتىن جۇمىس ورىن­دا­رىنىڭ كوبى قاراپايىم جۇ­مىسشى مامان­­دىق­تارى. ال كوم­پانيالارداعى باسشىلار كوپ جىلداردان بەرى جىلى ورىندارعا ورنىعىپ, وزدەرىنە جوعارى جا­لاقى, جاي­لى جاعداي جاساپ ال­عان. م.يماناەۆ سەرىكتەستىكتىڭ باس­قارۋىندا تۇرعان ما­مان­­داردىڭ جالاقىسى جونىندە ايتۋدان باس تارتتى. سوندىقتان جاۋاپتى ورگاندار بۇل جاققا كوز قىرىن سالىپ, ەڭبەك­اقى­نىڭ ادىلەتتى تولەنىپ جاتقانىن ءبىر تەكسەرىپ كورسە بولاتىنداي.

بۇل جەردە جەكە تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ دا ايتار بازىناسى مول. ماسەلەن, قالا تۇرعىنى نيكولاي نوسوۆ كومپا­نيا­­لاردىڭ باسشىلىق بۋىنىندا ون­­داعان جىل وتىرعان «امبەباپ» مامان­­دار جەلىلەردە­گى توزۋدى نەگە جاسى­رىپ كەل­گەنى­نە تۇسىنە المايتى­نىن جەتكىزدى. ولار قازىرگى كۇنى قالىپتاسقان جاع­دايلارعا ەشبىر جاۋاپكەرشى­لىك ارقالا­ماي وتىرعانى دا جۇرت­تىڭ نارازىلى­عىن تۋدىرادى. وتكەن جىلى ەكىباس­تۇز­داعى اپات­قا دا باسشىلىقتان كىنالى ازا­ماتتاردىڭ اتتارى اتالمادى. كومىرلى شاھارداعى جاعداي پاۆلودارلىقتار­دىڭ باسىنا دا ءتۇسۋى مۇمكىن. «سەبەبى 89 پا­يىز توزۋ دەگەن شاھارداعى جىلۋ بەرۋدىڭ احۋالى وتە كۇردەلى دەگەندى بىلدىرەدى. ال جەكەلەگەن تۇرعىندار اي سايىن تاريفكە قوسىلعان ين­ۆەستيتسيالىق پايدانى تۇ­راقتى تولەپ, ءجۇز مىڭنان استام ابونەنت پايدا كىرگىزىپ كەلدى. ەندەشە, سول قاراجاتتىڭ سۇراۋى نەگە جوق؟ قازىرگى كۇنى كومپانيا بيۋدجەتتەن اقشا الىپ, جىرتىعىمىزدى جاماپ وتىرمىز دەپ اقتالادى. بۇعان دەيىنگى تاريف ىشىندە بولعان ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ بىردە-ءبىر تەڭگەسى جابدىقتار مەن جەلىلەردى جاڭارتۋعا جۇمسالماعانى ءبىزدى قايران قالدىرىپ وتىر», دەيدى جەكە تۇتىنۋشى.

ايتىپ وتەيىك, پاۆلوداردا بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا دا جىلۋ ءتاريفى كوتەرىلگەن. جى­لۋ ەنەرگياسىن ەسەپكە الۋدىڭ جال­پى ۇيىشىلىك اسپاپتارى ورنا­تىلعان تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاريف 30 پايىزعا, ەسەپتەگىشى جوق تۇتىنۋشىلار ءۇشىن 10 پايىزعا, وزگە تۇتىنۋشىلار ءۇشىن 10 پايىز­­عا قىمباتتادى. ال بيۋدجەتتىك ۇيىم­دار ءۇشىن ول بىردەن 24 پايىز­عا ۇلعايدى. «پاۆلودارەنەرگو­سبىت» جشس قوعاممەن بايلانىس جونىندەگى ءبولىم جەتەكشىسى ەكا­تەرينا بايجۋمانوۆا ءتاريفتىڭ كوتەرىلۋى ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيسترلىگى تابيعي مونوپوليا­لار­دى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ پاۆلودار وب­لىسى بو­يىنشا دە­پارتا­مەن­تىنىڭ 2021 جىلدىڭ 23 شىل­دە­سىندەگى №69-ود بۇيرىعى نە­گى­زىن­دە جۇزەگە اسقانىن ايتادى. بۇگىن­دە ۇيىشى­­لىك ەسەپتەگىش اسپاپتا­رى بار پاتەر يەلەرى ­1 گكال جىلۋ ەنەرگياسى ءۇشىن 2 672 تەڭگە ­89 تيىن تولەيدى. ال ەسەپتەگىشتەرى جوق ۇي­لەر 1 گكال ەنەرگيا ءۇشىن 3 473,1 تەڭگە­دەن تولەپ كەلەدى. پاۆ­لودار قالا­سى بويىنشا ورتا­لىقتاندىرىلعان جى­لۋ­عا 119 453 ابونەنت قوسىلعان (پاتەر­لەر مەن جەكەمەنشىك ۇيلەر). شاھار­داعى 1 307 كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي­دىڭ 1 025-ءى جالپى ۇيىشىلىك جىلۋ ەسەپ­تە­گىش­تەر­مەن جابدىقتالعان. مۇنداي قۇرال­­دار ورناتىلماعان ۇيلەردە جىلۋ تو­لەم­اقى­سى ءبىر شارشى مەترگە 0,2 گكال مول­شەرىن­دە بەكىتىلگەن تۇتىنۋ نورماسى بو­يىنشا ەسەپتەلەدى.

ەكىباستۇزداعى الاپات اپاتتى ەسكەرگەن جاۋاپتى مينيسترلىكتەر جىل باسىندا ايماقتىڭ جىلۋ جۇيەسىندەگى توزۋ كورسەتكىشىن از دا بولسا ازايتۋ ءۇشىن قوماقتى قاراجات ءبولدى. ۇكىمەت رەزەرۆىنەن, وبلىستىڭ جانە ەكىباستۇز قالا­سىنىڭ قازىنالارىنان بولىن­گەن قاراجاتتاردىڭ باسىن قوس­ساق, جالپى سوماسى 18,9 ملرد تەڭگە­نى قۇرادى. «واەك» كومپانيا­سى كومىرلى شاھارداعى جىلۋ جەلىلە­رىن جانە ەكىباستۇز جىلۋ-ەنەرگو ورتالىعىنداعى بىرنەشە قازان­دىق اگرەگاتىن كوممۋنالدىق مەنشىككە, ياعني مەملەكەت يەلىگىنە وتكىزگەنى ءمالىم. الگى قاراجاتتىڭ 11,5 ملرد تەڭگەسى تۇپ-تۋرا جىلۋ جەلىلەرىن جاڭارتۋعا جارا­تىلادى. تاعى ­ 7,4 ملرد تەڭگە جىلۋ كاسىپ­ور­نىن­داعى سۋ جىلىتقىش 5 قازان­دىق­تى كۇر­دەلى جوندەۋگە باعىتتال­ماق. ال وبلىس اكىمدىگى مەن «واەك» اراسىنداعى مەموراندۋمعا ساي­كەس كاسىپورىن يەلەرى تاعى 5 بۋ قا­­زان­دىعىن جوندەۋ ءۇشىن 7,4 ملرد تەڭگە ءبولۋى كەرەك. «واەك» اق جانە ERG كومپانيالارىمەن جا­سال­­عان مەموراندۋمدارعا سايكەس بيىل پاۆ­لو­دار, ەكىباستۇز, اقسۋ قالالارىندا جال­پى ۇزىندىعى 49 شاقىرىم جىلۋ قۇبىر­لارى, ەنەر­گيا كوزدەرىندەگى 40-قا جۋىق قازاندىق جابدىعى جاڭارادى دەپ كۇتىلەدى.

پاۆلودار وبلىسى