دراما, كومەديا, تراگەديا. اكتريسا تەاتر ونەرىنىڭ اتالعان وسى باستى ءۇش جانرىن تەك ساحنادا عانا ءساتتى سومداپ قويعان جوق, ءومىر ۇسىنعان وسىناۋ كوڭىلدىڭ ءتۇرلى ساتتەرىن پەشەنەسىنە بۇيىرتقان تاعدىر-تاقتاسىندا دا تەڭدەي كوردى, قايىسپاي كوتەردى. ول باقىتتى ساتتەرىندە داندايسىپ, بولماسا جەڭىلگەن, قايعىرعان كەزدەرىندە مورت سىنىپ كەتپەدى. دراماعا تولى ءومىرىنىڭ ءار ءساتىن ايالاي ءھام باعالاي ءبىلدى. وزىنە بۇيىرعان رولدەرىن ابىرويمەن الىپ شىقتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول تۇعىرىنان تۇسپەي كەلەدى. سەبەبى ول ونەردە قانداي تالانتتى اكتريسا بولسا, ومىردە ءدال سونداي پاراساتتى, تەرەڭ ادام. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, «پاراسات» جانە «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى ليديا كادەنوۆانىڭ كوڭىل پەرنەسىن باسىپ كوردىك. سىڭعىرلاعان سۇلۋ ءۇن ساليقالى سىرلارىن توگە جونەلدى.
– اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن ەسىمىڭىزدەن باستايىقشى. ليديا – ەرەكشە ەسىم!
– مۇنىڭ سەبەبى كوپ. بىرىنشىدەن, «ەرەكشە ەسىم ءولىم توقتاتادى» دەگەن ىرىم بار. ماعان دەيىنگى پەرزەنتتەرى توقتاماي, شەتىنەي بەرگەن سوڭ اتا-انام ايرىقشا ەسىم دەپ, وسى ليديانى تاڭداسا كەرەك. ەكىنشىدەن, اجەمنىڭ قولىندا وسكەندىكتەن بە, اكە-شەشەممەن قالجىڭداسا بەرەتىنمىن. جەتى ايلىق كەزىمدە اكەم لەنينگرادقا وقۋعا كەتكەن ەكەن. سول كەزدە تۇسكەن سۋرەتتەرىن قاراسام, قاسىندا كىلەڭ ورىستىڭ, تاتاردىڭ سۇلۋ قىزدارى ءجۇرىپتى. «وسى سۇلۋلاردىڭ ءبىرى ليديا عوي, ءيا؟! سونى ەسىڭدە ساقتاۋ ءۇشىن مەنىڭ اتىمدى وسىلاي قويعان شىعارسىڭ؟!» دەپ ازىلدەيتىنمىن. وندايدا اكەم: «بالتىق جاعالاۋىندا ليدا دەگەن ەرەكشە اسەم قالا بار. مەن سەنىڭ اتىڭدى سول قالانىڭ قۇرمەتىنە قويعانمىن» دەيدى. بۇل دەرەككە سۇيەنسەك, دەمەك مەنىڭ اتىم ليديا ەمەس, ليدا بولعانى. ۇشىنشىدەن, اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز جەرىندە تۋىپ-ءوستىم. ال بىزدە – باتىستا سۆەتا, رايا, ليديا دەگەندەر كوپ جالپى (كۇلدى).
– اقتوبەنىڭ اياداي اۋىلىندا وسكەن ارمانشىل قىزدىڭ تاعدىرى الىپ الماتىمەن قالاي توعىستى؟ بىلۋىمىزشە, بۇگىندە مۇقىم قازاق تانيتىن اكتريسا ليديا ءاۋ باستا كەرەمەت ءبيشى بولعان دەسەدى...
– مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىمنەن باستاپ بي ۇيىرمەسىنە قاتىستىم. ول كەزدە قۇرىلىسشىلار سارايى بولاتىن. سونىڭ بي بولىمىنە بارا باستادىم. ارادا ەكى-ءۇش جىل وتكەندە ۇيىرمەنىڭ ۇزدىك ءبيشىسى اتانىپ, ماسكەۋ مەن لەنينگرادتى كورىپ قايتتىم. ءتىپتى ەڭ العاش الماتىنىڭ كيەلى ساحناسىنا دا اكتريسا رەتىندە ەمەس, وسى بي ونەرىمەن كوتەرىلگەن ەكەنمىن. ءالى ەسىمدە, 1966 جىل ەدى. وقۋشىمىز. قازىر وي ەلەگىنەن وتكىزسەم, وفيتسەرلەر ءۇيىنىڭ ساحناسى بولار دەپ توپشىلايمىن. مىنە, سول ساحناعا العاش بيلەپ شىقتىم. سودان باستاپ جانىم ونەرمەن ەگىز ەكەنىن ءتۇسىندىم, ال الماتىعا ولەردەي عاشىق بولدىم. بىراق پەداگوگىم مەنى بيمەن كەتەدى, بولاشاعىن سونىمەن بايلانىستىرادى دەپ ويلادى. الايدا نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, مەن ء«ان» دەدىم. ويتكەنى انام ءاندى كەرەمەت ايتاتىن. ءسويتىپ, 8-سىنىپتى ءبىتىردىم دە, كوللەدجدىڭ ۆوكال بولىمىنە تۇسۋگە بەل بۋدىم. ەمتيحان كۇنى ساحناعا شىعىپ, ءانىمدى ورىندادىم. وزىمشە «قاتىردىم» دەپ شىققاندا, بالىم ورتاشا بولىپ قالىپ, تۇسە المادىم. سودان الماتى ەمەس, اقتوبەنىڭ مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىنىڭ «تەاترالنىي» بولىمىنەن ءبىر-اق شىقتىم. كوللەدجدى بىتىرگەندە ەڭلىكتى دە, اجاردى دا مەن ويناپ, ۇستازدارىمنىڭ اق باتاسىمەن الماتىعا اتتاندىم. ول كەزدە جەكە وقۋ ورنى جوق, كونسەرۆاتوريانىڭ قۇرامىندامىز. جۇلدىزىم جانىپ وقۋعا قابىلداندىم. ديپلومدىق جۇمىسىم شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «جاميلاسىنداعى» ءجاميلا بەينەسى بولدى. كەيىن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنا قىزمەتكە قابىلداندىم دا, بىردەن شىعارماشىلىققا ارالاسىپ كەتتىم. مۇنداعى العاشقى ءرولىم – رەجيسسەر ۆيكتور پۇسىرمانوۆتىڭ قولتاڭباسىمەن قويىلعان ي.ساۆين مەن ج.تاشەنوۆتىڭ «قالادان كەلگەن قىلجاقباس» قويىلىمىنداعى جامال دەگەن قىزدىڭ بەينەسى بولاتىن. مىنە, سودان باستاپ قىزىق پەن قيىندىققا, ىزدەنىس پەن ەستەن كەتپەس ساتتەرگە تولى تەاترداعى تىنىمسىز ءومىرىم باستالدى دا كەتتى. شۇكىر, وسى كيەلى ساحنادا تابان اۋدارماستان 49 جىل قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. اللا جازسا, كەلەسى جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى تەاترعا قابىلدانعانىما تۋرا جارتى عاسىر تولادى. ياعني مەنىڭ بۇكىل ءومىرىم وسى تەاترمەن بايلانىستى, تاعدىرىم تەاترعا تاڭىلعان دەسەم دە بولادى. ەڭبەك كىتاپشامدا دا جالعىز-اق جۇمىس ورنىم بار – ول دا وسى سۇيىكتى قاراشاڭىراعىم!
– تۇراقتىلىعىڭىز بەن ساحناعا ادالدىعىڭىز شىن مانىندە سۇيسىنتەدى...
– «كەلىننىڭ بەتىن كىم اشسا سول ىستىق» دەيدى عوي. ءيا, مەن ءۇشىن ىستىق ۇيا – وسى تەاترىم, اعايىنىم – التىن ارىپتەستەرىم. جاستايىمنان كەلگەندىكتەن بە ەكەن, كيەلى قاراشاڭىراقتى ءوز ۇيىمدەي كورەمىن. ودان كەيىن تەاترعا قابىلدانا سالىسىمەن بىردەن باستى رولگە بەكىتىلدىم. سودان رولدەن ءرول, قويىلىمنان قويىلىم دەپ ءجۇرىپ ءومىردىڭ قالاي ءوتىپ كەتكەنىن بايقاماي دا قالىپپىز. دراماتۋرگتەر دە بىزگە ارناپ «پاي-پاي, جاس جۇبايلار-اي», «ەڭ ادەمى كەلىنشەك» سياقتى پەسالار جازىپ, ول ساحنادا ساتىمەن قويىلدى. سونىڭ ءبارى وسىلاي دۇركىرەپ تۇرا بەرەتىندەي كورىندى. وندايدا ادام ءوزىنىڭ ءومىرىنىڭ ءوتىپ كەتكەنىن دە بىلمەيدى ەكەن. ءسويتىپ قاراسام, 10 جىل ءوتىپ كەتىپتى. 10 جىلدان كەيىن پاتەر الامىن دەيسىڭ, بولماسا اتاققا ۇسىنىپ قويادى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى پەندەشىلىك قوي. ايتپەسە, جاسىراتىنى جوق, مەنى تالاي تەاتر شاقىردى. م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ وزىنە بىرنەشە مارتە شاقىرىلدىم. ءبىرىنشى رەت ءازىربايجان مامبەتوۆ شاقىردى, كەيىن تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ «تۇزدى ءشول» سپەكتاكلىنەن ءرول بەردى. تۇبەگەيلى اۋىسۋعا ۇسىنىس جاسالدى. ورىس تەاترلارىندا دا سپەكتاكلدەردە وينادىم. بىراق قالاي دەسەك تە جاس كەزىڭدە كەلگەن ۇجىمىڭنىڭ ورنى بولەك بولادى ەكەن. قيىپ كەتە المادىم.
– ايتسە دە ءبىر سۇحباتىڭىزدا: «ەڭلىك, قاراگوز, قىز جىبەك سىندى شولپىسى سىڭعىرلاپ, ناعىز ۇلتتىق قالىپتى ورنەكتەيتىن كلاسسيكالىق قويىلىمداردا ويناي الماي قالدىم, جاستىق ءوتىپ كەتتى» دەپ ىشكى وكىنىشىڭىزدى دە بىلدىرگەن ەكەنسىز...
– بۇل ەندى كوڭىلدىڭ كەيبىر كەزدەرىندە ايتىلىپ كەتكەن, جۇرەك تۇكپىرىندە جاسىرىنىپ, تەك ارمان كۇيىندە قالىپ قويعان تىلەكتەر عوي. ول كەزدە جاعداي سولاي بولدى ما, الدە جاستار تەاترىنداعى رەپەرتۋار ساياساتى اسەر ەتتى مە ەكەن, ايتەۋىر بىزدە كلاسسيكالىق قويىلىمدار كوپ قويىلعان جوق. ەسەسىنە زامانداستار بەينەسى جان-جاقتى قىرىنان كورىنىپ, پسيحولوگيالىق وبرازدار, زاماناۋي كەيىپكەرلەر ساحناعا شىقتى. اتاپ ايتساق, م.اۋەزوۆتىڭ «الۋا» پەساسىندا – نينا, ر.سەيتمەتوۆ پەن ە.وباەۆتىڭ ء«وزىمدى ىزدەپ جۇرمىنىندە» – سۇلۋ, ق.قايسەنوۆ پەن و.بوكەيدىڭ «جاۋ تىلىنداعى بالاسىندا» – تامارا يۆانوۆنا, دجون پاتريكتىڭ «كەمپىردەن قالاي قۇتىلساق ەكەن؟» پەساسىندا – پامەلا, ي.ۆوۆنيانكونىڭ «ستريپتيزەردىڭ ءولىمى» پەساسىندا داۋلەتقاليەۆا رولدەرىن سومدادىم. م.حاسەنوۆتىڭ «پاي-پاي, جاس جۇبايلار-ايىندا» – زاۋرەش, ت.احتانوۆتىڭ «ماحاببات مۇڭىندا» – ءلاززات, س.ءجۇنىسوۆتىڭ «قوس انارىندا» – تامارا دەرياگينا, و.بوكەيدىڭ «مەن سىزدەن قورقامىنىندا» – ۆايرا, س.ەلۋبايدىڭ «اسپاننان تۇسكەن ادامىندا» – اق سايتان, ۋ.شەكسپيردىڭ «گاملەتىندە» – وفەليا, «دۋالى تۇنگى دۋمانىندا» – يپپوليتا, ا.چەحوۆتىڭ «شاعالاسىندا» – ماشا, يان ءسولوۆيچتىڭ «تۇلەن تۇرتكەن تىلەنشىسىندە» – تسيلكا, ءا.تارازيدىڭ «جاقسى كىسىسىندە» – قاتيرا, س.بالعاباەۆتىڭ «قىز جيىرماعا تولعانداسىندا» – گاۋھار, ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ ء«وزىمدى ىزدەپ جۇرمىنىندە» – ايسۇلۋ, ە.حۋشۆاقتوۆتىڭ «سۇيە بىلسەڭىندە» – قۇربان انا, ت.احتانوۆتىڭ «كۇشىك كۇيەۋىندە» – بيعايشا, س.احمادتىڭ «كەلىندەر كوتەرىلىسىندە» – فارمون ءبيبى, ت.تەمەنوۆتىڭ «كارمەنسيتاسىندا» – سىعان كەمپىر, گ.حۋگاەۆتىڭ «قارا شەكپەنىندە» – قوسۇرەي, تاعى دا باسقا بەينەلەر بار. بۇل رولدەردىڭ قاي-قايسىسى دا مەن ءۇشىن ەرەكشە ىستىق. قاي بەينەدە دە جانىم, جۇرەگىم بار دەپ ويلايمىن. ال ارمان, وكىنىش اركىمدە بولادى. ونسىز ءومىر بولا ما؟
– ۇلتتىق كلاسسيكالىق بەينە دەگەننەن تۋىنداپ وتىر. كەزىندە ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتى» تراگەدياسىنداعى اقتوقتى رولىنە دايىندالىپ جاتقاندا كۇبىر-كۇبىر كۇڭكىلمەن كۇمان كەلتىرگەندەر بولىپتى. مۇڭايعان ساتىڭىزدە ايگىلى قاسىم جاكىباەۆ جۇباتىپ, جىگەرلەندىرگەن دەسەدى...
– ءيا, ونداي جاعداي بولعان. تەاترعا ەندى كەلگەن جاس كەزىمىز. بىردەن ۇجىمعا ءسىڭىسىپ كەتۋ قيىن عوي. بەتىڭە كۇلە قاراعانىمەن, ارادا ءتۇرلى كۇڭكىل سوزدەر بولادى. ەندى بىرەۋى سىناي قارايدى دەگەندەي... ءبىز كەلگەن العاشقى جىلدارى وسى تەاترعا ەڭبەگى سىڭگەن مەڭ دوڭ ۋك دەگەن كورەي رەجيسسەرى «اقان سەرى – اقتوقتىنى» قويۋعا كىرىستى. اقتوقتى ءرولى ماعان بۇيىردى. سوعان دايىندالىپ جاتقانبىز. تۋ سىرتىمدا تۇرىپ الىپ بىرەۋلەر مەنىڭ ءرولىمدى تالقىلاپ تۇر ەكەن. دابىرلاي سويلەگەنى سونشالىق, اڭگىمەلەرى ماعان اپ-انىق ەستىلدى. ەندى بويىم كىشكەنتاي عوي, ءتۇر بولسا مىناۋ, بويانعاننىڭ وزىندە مۇرىندى ءبارىبىر قاي جاققا جىبەرەسىڭ؟ سودان ساحنانىڭ تاساسىنا بارىپ جىلاپ وتىر ەدىم, قاسىم اعا قاسىمنان ءوتىپ بارا جاتىر ەكەن. مەنى كورىپ: ء«اي, قىز, نەگە جىلاپ وتىرسىڭ؟» دەپ سۇرادى. مەن بولسام ەشتەڭە ايتپايمىن, تەك جىلاي بەردىم. سودان اعا قوياردا-قويماي سۇراپ, ءمان-جايدى بىلگەن سوڭ: «وي, قىز-اي, قايعىراتىن نارسەنى تاپقان ەكەنسىڭ؟ ۋ تەبيا فرانتسۋزكيە نوگي, ريمسكي پروفيل! ەششە ستراداەت!» دەدى. اياۋلى اعامنىڭ وزىنشە مەنى جۇباتقان ءتۇرى عوي, ايتپەسە قايبىر «ريمسكي پروفيل» دەيسىڭ؟. باۋىرساق مۇرىن دەيدى ونى قازاقشا (رياسىز ك ۇلىپ الدى). كينوعا دا جاراماي جۇرگەنىمىز سودان شىعار. سونى وسى كۇنگە دەيىن ك ۇلىپ ايتىپ وتىرامىن.
– اكتەردى قاناتتاندىراتىن – سومدايتىن كەيىپكەرلەرى. دەسەك تە ءارتىستىڭ شىعارماشىلىق داعدارىسقا سوقپايتىنى سيرەك. تەاترداعى وسى ءبىر توقىراۋ ءسىزدىڭ «تاماشاعا» كەلۋىڭىزگە تۇرتكى بولىپتى. ءرولسىز جىلداردى سولاي جەڭگەن ەكەنسىز...
– ءاربىر اكتەر ادامنىڭ باسىنان كەشەتىن جاعداي عوي. توقىراۋ كەزدەرىم بولدى. جەتى جىلداي ءرولسىز, تەك ەسكى قويىلىمداردا ويناۋمەن شەكتەلىپ قالدىم. تەاتردا سپەكتاكل قويىلادى, باسقالار وينايدى, بىراق ماعان ءرول بۇيىرمايدى. ارينە, بۇل تەك مەن عانا ويناۋىم كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس, بىراق ەندى 7-8 جىل ءرولسىز قالۋ دەگەن اكتەرگە وتە قيىن. ول كەزدە نە وتباسىم, نە بالا-شاعام جوق. «تەاتر, تەاتر» دەپ جۇرگەندە ءبىر-اق ساتتە ءوزىڭدى سول تەاترىڭا قاجەتسىز سەزىنۋ اكتەر ءۇشىن ۇلكەن سوققى. سودان كەيىن تابيعات زاڭى عوي, ءارتىس ادام ء«ولىارا» جاسقا تاپ كەلەدى. بۇل اسىرەسە ايەل ادامداردا قاتتى كورىنەدى. ساحنادا قىزداردى ويناۋعا جاراماي, كەمپىرگە ەرتەلەۋ بولىپ, ەكى ورتادا تۇرىپ قالاتىن كەزدەر بولادى. مەن دە سونداي ءساتتى باستان وتكەردىم. ونى ەندى ترەگەديا دەپ ايتا المايسىڭ, بىراق جانىڭدى اۋىرتپاي قويمايتىن اۋىرلاۋ جىلدار بولعانى راس. سول ءبىر داعدارىس كەزىندە «تاماشاعا» كەتتىم. وعان دەيىن «سەرەزنىي» ءارتىستىڭ وبرازىنا ەنىپ الىپ: «مەن كومەديا اكتريساسى ەمەسپىن, بولمىسىما دراما جاقىن» دەپ ۇسىنىستان ءبىراز ۋاقىت ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتىپ جۇرگەنىممەن, كەيىن كەلىسىم بەردىم. ونىڭ ۇستىنە «دارىنىم – دراما, كورەرمەندى كۇلدىرە المايمىن» دەگەنىمدە, قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ كۋرستاسىم: «تاماشاعا» قىزدار جەتىسپەي جاتىر» دەپ قولقالاپ قويماعان سوڭ, اتالعان ويىن-ساۋىق وتاۋىنىڭ 1979 جىلعى جاڭا جىلدىق شىعارىلىمىنا قاتىستىم. باسىندا قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ, مەيىرمان نۇرەكەەۆ ۇشەۋىمىز كوپ جىلدار بىرگە ونەر كورسەتتىك. حالىق تا سولاي قابىلداي باستادى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە «تاماشا» شىعارماشىلىق الەۋەتىمدى تەجەگەندەي سەزىلدى. ويتكەنى تەك قانا سول حاراكتەر, سول امپلۋامەن ء«ومىر ءسۇرىپ», تەاتردا دا, كينودا شتامپقا تۇسە باستاعانىم بايقالدى. رەجيسسەرلەر دە مەنى تەك قانا سول پلاندا كورەتىن بولدى. ال مەن كومەديا اكتريساسى ەمەسپىن. تەاتردا تالاي كەسەك رولدەرىم بار. سوندىقتان دا ءوزىمدى ءبىر بەينەگە بايلاپ تاستاعىم كەلمەدى. باسقا رولدەردە دە كورىنگىم كەلدى. كەيىن «تاماشانىڭ» قۇرامى دا, قۇرىلىمى دا وزگەردى. وسىلايشا, «تاماشامەن» قوشتاسىپ, تەاترىما قايتا ورالدىم.
– درامتۋرگ ءسۇلتانالى بالعاباەۆ «ەڭ ادەمى كەلىنشەك» دەپ ەرەكشە اسپەتتەپ, وزىڭىزگە ارناپ پەسا جازدى. اۆتور ايتادى: «سول كەزدە مەنىڭ ليديادان كورگەن تراگەديام – سونداي ادەمى قىز تۇرمىسقا شىقپاي ءبىراز ءجۇرىپ قالدى. ليديادا سۇلۋلىق تا, تالانت تا – ءبارى بار. بىراق 30-دان اسقانشا كۇيەۋ جوق. نەگە وسىنداي بولادى؟» دەگەن وي ماعان «ەڭ ادەمى كەلىنشەكتى» جازعىزدى» دەيدى. ايتىڭىزشى, دراماداعى «ەڭ ادەمى كەلىنشەك» پەن ومىردەگى ەڭ ادەمى كەلىنشەك – ليديا كادەنوۆانىڭ تاعدىرى قانشالىقتى ۇقساس؟
– بۇل ەندى «تاماشادا» جۇرگەن كەزدەر بولسا كەرەك. جوعارىدا ايتقانىمداي, مەنى حالىق ساتيرالىق پلانداعى اكتريسا دەپ تانىپ, سولاي قابىلداي باستاعاندا, ساحنادان تىس ومىرىمە قانىق ءسۇلتانالى اعانىڭ ماعان ارناپ جازعان تۋىندىسى عوي. ونى رايىمبەك سەيتمەتوۆ اعامىز قويدى. ومىردە تالاي نارسە بولدى عوي. باستان تالاي قيىنشىلىقتار دا ءوتتى. جاقسىلىقتار دا جەتەرلىك, قۇدايعا شۇكىر. سونىڭ بارىنە قانىق, ساحناداعى ءھام ودان تىس ءومىرىمدى, باسىمنان وتكەن جاعدايلاردى جەتىك بىلگەندىكتەن ءسۇلتانالى اعا وسى پەسانى ومىرگە اكەلىپتى. «ەڭ ادەمى كەلىنشەكتى» ساحنادا 17 جىلداي وينادىم. ەكى قۇرامدا وينادىق. ءرولدى العان كەزدە ۇيدە بالام كىشكەنتاي بولدى دا, باستاپقىدا وتە قينالدىم. ۇلىمدى كوتەرىپ كەلىپ ساحنانىڭ ارتىنا ۇيىقتاتىپ تاستاپ, رەپەتيتسياعا شىعامىن. «ەڭ ادەمى كەلىنشەك» – وسىلاي قينالىپ شىققان رولدەرىمنىڭ ءبىرى. بىراق جانىما ەڭ جاقىنى دا وسى بەينە. مەنىڭ نازىك جانىمدى ءتۇسىنىپ, ەل كورمەگەن, بىلمەيتىن قىرلارىمدى زەرتتەپ, كوڭىلىمنىڭ تۇكپىرىندەگى «ەڭ ادەمى كەلىنشەكتى», دراماعا تولى تاعدىرىمدى كورە بىلگەنى ءۇشىن ءسۇلتانالى اعاعا راحمەت ايتقىم كەلەدى. قويىلىمنىڭ تابىستى جۇرگەنى سونشالىق, 17 جىلدىڭ قالاي ءوتىپ كەتكەنىن دە سەزبەي قالىپپىز. ەشكىم قوي دەمەدى, بىراق اۆتوردىڭ 60 جىلدىعىنان كەيىن ءوزىم ۇيالىپ, بۇل رولدەن باس تارتتىم. دەر كەزىندە قويا بىلگەن دە جاقسى ەكەن عوي. «قاشانعى كەلىنشەكتى وينايمىز, كەمپىرلەۋ كەلىنشەكتەر بولدىق» دەپ قالجىڭداپ, اۆتوردىڭ رۇقساتىمەن «ەڭ ادەمى كەلىنشەكتى» تاپسىردىم.
– ساحنادا ليديانى ليديا ەتكەن تاعى ءبىر ءرول بار. ول – وزبەك دراماتۋرگى س.احمادتىڭ «كەلىندەر كوتەرىلىسىندە» – فارمون ءبيبى بەينەسى دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. ءدال وسى ءرول سىزگە ارنالىپ جازىلعانداي...
– راس, فارمون ءبيبى – ءسۇيىپ وينايتىن ءرولىم. ءتىپتى كەزىندە قويىلىمدى ارنايى كەلىپ كورگەن پەسا اۆتورى دا ءدان ريزا بولىپ, سومداعان ءرولىمدى وزبەكتىڭ اتاقتى اكتريسالارىمەن تەڭ قويا تالداپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. جالپى, ەنە مەن كەلىن تاقىرىبى ەشقاشان ولمەيدى عوي. «كەلىندەر كوتەرىلىسىن» ءالى كۇنگە دەيىن وينايمىن. ءار ويناعان سايىن بار جانىمدى سالامىن.
– ال ومىردە قانداي ەنەسىز؟ فارمون بيبىمەن ۇقساستىعىڭىز بار ما؟
– قاتىپ قالعان قاعيدالارمەن ءومىر سۇرمەيمىن. ەركىندىكتى سۇيەمىن. قولىمنان كەلگەنشە كەلىنىمە قولعابىس ەتۋگە تىرىسامىن. «سەن – كەلىن, مەن – ەنە» دەپ ساناسىپ وتىرمايمىن. جاعدايىم كەلىپ تۇرسا نەمەرەلەرىمدى دە باعىپ, شايىمدى دا ءوزىم قۇيىپ ىشە بەرەمىن. قازاق «بالا بالدان ءتاتتى, نەمەرە جاننان ءتاتتى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. ديدارىمنان كورگەن قىزىعىم – ديار مەن ءداليلا اتتى قوس نەمەرەم بۇگىندە بار ءومىرىمنىڭ ءمانى. بار تىلەرىم – بالالارىمنىڭ اماندىعى. سولاردىڭ قىزىعىن كورسەم دەپ اللادان ۇزاق ءومىر تىلەيمىن. ويتكەنى ديدارىم – جالعىز. سول جالعىزىمدى جالعىز ءوزىم ءجۇرىپ جەتكىزدىم. ەندى ۇلىمنىڭ قۋانىشىنا كۋا بولىپ, قاسىندا ۇزاعىراق جۇرە تۇرسام دەگەن ۇلكەن ارمانىم بار. اللادان جالعىز-اق تىلەرىم – وسى.
– سۇيىكتى كومەدياڭىزدى سۇيىكتىڭىزدى جەر قوينىنا تاپسىرىپ تۇرىپ قايعىدان قان جۇتقان ءحالىڭىزدى بىلدىرمەي, ك ۇلىپ تە كۇلدىرە ءجۇرىپ ويناپ شىققان ەكەنسىز. قارشاداي عانا قازاق قىزىنىڭ بويىنا وسىنشالىقتى قايسارلىق قايدان بىتكەن؟
– بۇل ءسات كوپ قوزعاعىم كەلمەيتىن ءومىرىمنىڭ ءبىر قيىن كەزەڭى عوي, قىزىم. ءيا, ول قارالى كۇنى رەپەرتۋاردا «كەلىندەر كوتەرىلىسى» كومەدياسى بولاتىن. ءوزى وتە ۇزاق قويىلىم. جولداسىمنىڭ قازاسىن سپەكتاكلگە ەكى ساعات قالعاندا ەستىدىم. بىراق مەنىڭ قولىمنان نە كەلەدى؟ نە ىستەرىمدى بىلمەي دارمەنسىز كۇيدە تالعات تەمەنوۆكە قوڭىراۋ شالدىم: «بيلەت ساتىلىپ كەتتى, اۋىستىرا قوياتىن دا ادام جوق. ەندى نە ىستەيسىڭ؟ جينال!» – دەدى. امال جوق, سپەكتاكلدى اياعىنا دەيىن ويناپ شىقتىم. گريم سالدى, بىراق ونى دا سول كۇنى بەتىم جاتىرقادى. بوياۋدى قابىلداماي قويدى. قاسىمداعىلارعا: «مەن ويناپ بولعانشا بىرەۋىڭ كەلمەڭدەر قاسىما» دەپ گريم بولمەمدى تارس جاۋىپ الدىم. ويناپ شىققاننان كەيىن عانا ەسىك اشىق دەدىم. سىرتتاي ك ۇلىپ, ساحنادا بيلەپ جۇرگەنىممەن ءىشىم الاي-دۇلەي بولىپ جاتقان ەدى. بىراق امال قانشا, بۇل ءومىر عوي. ونداي جاعدايلار بولادى. حاديشا بوكەەۆا اپالارىمنىڭ باسىنان دا مۇنداي جاعداي وتكەن. ول كەزدە بىرەۋلەر ادەيى تەلەگراممانى اكەلىپ بەرگەن دەپ ەستيتىنبىز. مەنى دە تاعدىر سىناعان ەكەن. سىنباي كوتەرۋگە تىرىسىپ باقتىم. وڭاي بولمادى. ۇيدە قانداي جاعداي بولىپ جاتسا دا, ساحنادا سەن ءارتىسسىڭ. ونى كورەرمەنگە نە دەپ ايتاسىڭ؟ قالاي تۇسىندىرەسىڭ؟ ماسەلەن, ءوزىڭ ءولىپ قالىپ, ساحناعا شىعا الماي قالساڭ, وندا سەبەبىن تۇسىندىرۋگە بولادى. ال مىناداي جاعدايدا نە دەپ ايتادى؟ وعان كورەرمەن كىنالى ەمەس. سوندىقتان ەشتەڭەنى بىلدىرمەي ويناپ شىعۋعا تۋرا كەلەدى. ءارتىسسىڭ بە, دەمەك ول – سەنىڭ مىندەتىڭ.
– «سىرتتاي ك ۇلىپ ءجۇرىپ, ىشتەي وكسىدىم» دەدىڭىز. ومىردە مۇنداي ساتتەرىڭىز كوپ بولدى ما؟
– وكسىدىم دەمەي-اق قويايىن, بىراق وكىنگەن ساتتەرىم بولدى. قيىندىقتىڭ ءبارىن كوپتىڭ الدىنا جايىپ سالا بەرمەيسىڭ عوي. الايدا دىمىڭدى بىلدىرمەي ءبارىن ىشتەي قايىسپاي كوتەرۋ قاجەت كەزدەر بولادى. سوندايدا وزىڭنەن باسقا تىرەگىڭ جوق. جالپى, ماعان ومىردە كوپ نارسە قيىندىقپەن كەلدى. جەكە ومىرىمدە دە, شىعارماشىلىعىمدا دا سولاي. ارمانىمداعى كەيبىر كەيىپكەرلەر قيال كۇيىندە كوڭىل تۇكپىرىندە قالدى. كينوداعى مۇمكىندىكتەرىمدى دە تولىق اشاتىن رەجيسسەر جولىقپادى. «حالىق ءارتىسى» اتاعىنا ۇسىنىلعان جىلى بۇل اتاق الىنىپ قالدى. ءتىپتى تەاتردا تالاي كەسەك بەينەلەردى سومداپ ءجۇرىپ, «ۇزدىك اكتريسا» دەگەن اتاقتى سول ءىرى رولدەرىم ءۇشىن ەمەس, رەجيسسەر اسحات ماەميروۆ قويعان «قارا شەكپەن» قويىلىمىنداعى قوسۇرەي اتتى قويان ءرولى ءۇشىن جاقىندا عانا الدىم. قاراپ تۇرساڭىز, پارادوكسى كوپ ءومىر. بىراق وعان مەن ەش وكىنبەيمىن, بارىنە قۇدايعا شۇكىر دەيمىن. تەك اللانىڭ بەرەرى تاۋسىلماسىن!
– ال ومىردەگى, ونەردەگى جەتىستىگىڭىز نەدە؟
– ونەردەگى جەڭىسىم – ۇستازدارىم مەن زامانداستارىم. ونى مەن ويلانباي ايتا الامىن. ءبىزدىڭ جاستىق شاعىمىز كىل مىقتىلاردىڭ ۇستازدىق ەتكەن ۋاقىتىنا تۇسپا-تۇس كەلدى. قازاقستاننىڭ حالىق ارتىستەرى ىدىرىس نوعايباەۆ, رابيعا قانىباەۆا, گالينا رۋدكوۆسكايا سىندى شەبەرلەردەن ءتالىم الدىق. وعان قوسا اسقار توقپانوۆتان ءدارىسىن تىڭداۋ باقىتىنا يە بولعان بۋىنبىز. نۇرقانات جاقىپباي, دوسحان جولجاقسىنوۆ, عازيزا ابدىنابيەۆا, گۇلجامال قازاقباەۆا, قادىربەك دەمەسىنوۆ – ءبارىمىز وسى ساحنادا ءبىر بۋىن بولىپ قالىپتاستىق, وستىك, جەتىلدىك. مارقۇم قۇدايبەرگەن, توقسىن, ۋايىستەي وعلاندارمەن قاتار وقىدىق. ەڭ العاشقى رەجيسسەرىم ۆيكتور ستانيسلاۆوۆيچ پۇسىرمانوۆ دەگەن كىسى ەدى. جاستار تەاترىنا سول كىسى شاقىردى. مۇمكىندىگىمدى اشقان, وسى رولگە لايىقسىڭ دەپ قابىلەتىمدى كورە بىلگەن ر.سەيتمەتوۆ, ۆ.ماجۋرين, م.بايسەركەنوۆ, ا.كەنجەكوۆ, م.قاسەنوۆ, ج.حادجيەۆ, ە.وباەۆ سىندى رەجيسسەرلەرگە العىسىم شەكسىز. كەيىنگىدەن م.احمانوۆ, ا.ماەميروۆ, ج.جۇمانباي سىندى جىگىتتەر دە «وسى ءرولدى ءدال ءسىز عانا سومداي الاسىز» دەپ قاناتتاندىرىپ, شابىتتاندىرىپ قويادى. جالپى, مەن باقىتتى جانمىن. قاسىم جاكىباەۆ, ءبايدىلدا قالتاەۆ, ماكىل قۇلانباەۆ سىندى اعالار مەن ءامينا ومىرزاقوۆا, ءساليما ساتتاروۆا, تامارا قوسىباەۆا سياقتى اپالاردىڭ مەيىرىمىنە بولەنىپ ءوستىم. اسىرەسە, قاسىم اعانىڭ قامقورلىعى ەرەكشە ەدى. مىنەزدى كىسى عوي, كەز كەلگەن ادامدى جانىنا جاقىن تارتا بەرمەيتىن. تەاترداعى ارىپتەستەرىنىڭ ىشىندە روزا اشىربەكوۆا ەكەۋمىزدى ولە-ولگەنشە «قىز» دەپ ەركەلەتىپ كەتتى. ارقايسىسى ءبىر-ءبىر مەكتەپ ەدى عوي. سول ءتالىمدى كورگەنىمدى بۇگىندە ۇلكەن باقىت سانايمىن. ول كىسىلەردىڭ ءار ءسوزى – قۇلاعىمدا, قامقورلىعى – جۇرەگىمدە. ال ومىردەگى جەتىستىگىم – ۇلىم ديدار. بالامدى 8 ايلىعىنان باستاپ قولتىعىما قىسىپ تەاترعا اكەلدىم, گاسترولدەرگە بىرگە الىپ كەتىپ ءجۇردىم. قازىر وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ قاراسام, جەكە ءومىرىمنىڭ ءوزىن ونەرمەن ەگىز ورگەن ەكەنمىن. مەندە تەك تەاتر جانە بالام بولىپتى. ەندىگى تىلەك – اللا ءومىرىمدى دە, ونەرىمدى دە ءماندى ەتكەنى ءھام وتانىمنىڭ تىنىشتىعى, ەلىمنىڭ اماندىعى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»