قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا ۇلتتى اداستىرماي, ءوزى ارمانداعان ازاتتىق جولىنا الىپ شىعاتىن ءبىر ۇلكەن باسقوسۋ كەرەك ەدى. كەزىندە ەل باسىنا كۇن تۋعاندا حاندار مەن بيلەر ءۇش ءجۇزدىڭ يگى جاقسىلارىن ورداباسىداعى قۇرىلتايعا شاقىرعانى بەلگىلى. بۇگىندە قارۋ ەمەس, يدەولوگيالار قاقتىعىسقا تۇسكەن رۋحانيات مايدانىندا دا جاھاندانۋدىڭ يىرىمىنە جۇتىلىپ كەتپەس ءۇشىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن «ۇلتتىق قۇرىلتاي» دەگەن اتاۋمەن حالقىمىزدى ورتاق ماقساتقا ۇيىستىراتىن بىرەگەي قۇرىلىم ومىرگە كەلدى.
وسى تۇرعىدان العاشقى جيىننىڭ ۇلىتاۋ توسىندە, جوشى حان كەسەنەسى جانىنداعى تاريحي-مادەني كەشەندە, بيىلعى باسقوسۋدىڭ ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى – تۇركىستاندا ءوتۋى تەگىن ەمەس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتىمىزدى رۋحاني تۇرعىدا وياتۋدى ماقسات تۇتقانىن بىلتىرعى قۇرىلتاي الدىندا جوشى حاننىڭ باسىنا, بيىلعى جيىن الدىندا قازاق دالاسىنا يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ كەسەنەسىنە بارىپ قۇران وقىعانىنان دا اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇل اتالعان باسقوسۋدىڭ شىن مانىندەگى «ۇلتتىق قۇرىلتاي» دەگەن اتاۋىنا ساي كەلۋىمەن قاتار, ونىڭ رۋحاني ماڭىزىن پاش ەتكەنى ايدان انىق.
– ءبىز قازىر بابالارىمىز كەڭەس قۇرعان ايگىلى كۇلتوبەنىڭ ىرگەسىندە وتىرمىز. ءابىش كەكىلباەۆ «قازاق رۋحىنىڭ قاعباسى» دەپ اتاعان ورداباسى وسى جەرگە ءتيىپ تۇر. وسىناۋ ايگىلى توبەلەردە حالقىمىزدىڭ يگى جاقسىلارى سان رەت باس قوسقان. ۇلت تاعدىرى سىنعا تۇسكەن ساتتەردە ءبارى اقىلداسىپ, ەلدىڭ بولاشاعىن ايقىنداعان. قالىڭ جۇرت ساليقالى سوزگە توقتاپ, ەل باستاعان ەرلەرىنە كوش تىزگىنىن ۇستاتقان. ءبىر ەل, ءبىر حالىق بولىپ, سىرتقى قاتەرگە قارسى تۇرعان. قازاقتىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىنىڭ ورداسى بولعان كيەلى تۇركىستان بولاشاقتا دا وسى مارتەبەلى ميسسياسىن اتقارا بەرەدى, – دەگەن ەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ «بيىلعى قۇرىلتايدىڭ سيپاتى – وزگەشە, مازمۇنى دا – اۋقىمدى» دەپ اتاپ وتكەندەي, راسىندا جيىن باسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى ۇلتتىق يدەولوگيا, رۋحانيات, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋعا ارنالدى. اتاپ ايتقاندا, قازاق مەملەكەتتىلىگى, مەملەكەتتىك نىشانداردى جەتىلدىرۋ, ۇلتىمىزدىڭ تاريحي سانا-سەزىمىن جاڭعىرتۋ, مادەني مۇرامىزدى جان-جاقتى دارىپتەۋ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاربيەسى, اقپارات ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ, مەملەكەتتىك ساياساتتا تالداۋ, ساراپتاما جاساۋ, شەكارالاس ايماقتاردى دامىتۋ سەكىلدى سوقتالداي سۇبەلى تاقىرىپتار ورتاعا سالىنىپ, سولاردى ورىنداۋ ءۇشىن ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى.
ۇلتتىق قۇرىلتايدا جۇكتەلگەن مىندەتتەر قالاي جۇزەگە اسۋعا ءتيىس؟ ءبىز ەڭ الدىمەن, مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن, كەڭەستىك زاماندا الدەكىمدەر سىيعا تارتقان جەردە كەشە عانا پايدا بولعان جاساندى ەل ەمەس ەكەنىمىزدى ۇرپاعىمىزعا ناسيحاتتاي بەرۋىمىز كەرەك. قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ۇلتتىق قۇرىلتايدا سويلەگەن ءسوزىن تۇركىستان قالاسىنىڭ قازاق تاريحىنداعى ماڭىزىنا جانە قازاق حاندىعى ءبىر ورتالىقتان باسقارىلعان تولىققاندى مەملەكەت بولعاندىعىنا توقتالدى.
– كيەلى تۇركىستان – ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ مىزعىماس تەمىرقازىعى. تۇركىستان عاسىرلار بويى قازاق حالقىنىڭ ماڭىزدى ساياسي ورتالىعى بولىپ كەلدى. قازاق مەملەكەتىنىڭ باس قالاسى رەتىندە تاريحقا التىن ارىپپەن جازىلدى. كوپتەگەن حانىمىز وسى جەرگە ورداسىن تىگىپ, ۇلان-عايىر دالاعا بيلىگىن جۇرگىزگەن. قارا قىلدى قاق جارعان بيلەرىمىز ءتۇرلى داۋ-شارعا تورەلىك ايتقان. ەل-جۇرتىن بەرەكە-بىرلىككە شاقىرعان. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ەرتە زاماننان بەرى ءبىر ورتالىقتان باسقارىلعان ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولعانىن كورسەتەدى. سونداي-اق قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانىن بىلدىرەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
وسىعان وراي ءبىز ۇلتتىق قۇرىلتاي باسىندا ءسوز بولعان ەكى ماسەلەگە توقتالعىمىز كەلەدى. ولار – ەلدى ۇيىستىراتىن مەملەكەتتىك نىشاندارىمىز جانە تاريحىمىز. ءبىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىك ەڭ قىمبات قۇندىلىق بولسا, الەمدىك قاۋىمداستىقتان ءوز ورنىن العان ازات مەملەكەتىمىز – سول تاۋەلسىزدىكتىڭ ناقتى كورىنىسى. ۇلتتىق قۇرىلتاي جۇكتەگەن مىندەتتەردى وسى ازاتتىعىمىز بەن دەربەستىگىمىزدىڭ اينالاسىنا توپتاستىرىپ, جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ءبىز تاۋەلسىزدىك الماساق, مەملەكەت تە, ءتىل دە, ءدىن دە, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز دا بولماس ەدى. ال سول مەملەكەتتىڭ شىن مانىندەگى دەربەستىگىن ايقىندايتىن بەلگىلەرى – ونىڭ مەملەكەتتىك نىشاندارى.
پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدا سويلەگەن سوزىندە ايماقتار مەن قالالاردىڭ گەرالديكالىق بەلگىلەرىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا توقتالدى. وبلىستارىمىز ءبىر مەملەكەتتىڭ بولشەكتەرى ەكەنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن تاڭبالارى دا ءوزارا بايلانىستى ءارى ءبىر-بىرىنە ۇقساس بولعانى ابزال. «مەن جاقىندا اسسامبلەيا سەسسياسىندا ەلىمىزدىڭ گەرالديكا بەلگىلەرىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتتىم. الدىمەن ايماقتاردىڭ جانە قالالاردىڭ تاڭباسىن بىرىڭعاي ۇلگىگە كەلتىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. قازىر ولاردىڭ كوبىنىڭ مازمۇنى جانە ءپىشىنى اركەلكى. سوعان بايلانىستى قوعامدا ءجيى سىن دا ايتىلادى. بۇل سالاعا مۇقيات تالداۋ جاساپ, ورتاق ۇستانىمدار ازىرلەۋ قاجەت. ايماقتىق نىشانداردى ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ ءتارتىبىن بارلىق وڭىرگە بىردەي ەتىپ, رەتكە كەلتىرگەن ءجون», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
جۋىردا مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنىن اتاپ وتكەندە گازەتىمىزدىڭ بەتىندە دە وسى نىشاندار تاقىرىبىن كوتەرگەن بولاتىنبىز. ايماقتاردىڭ تاڭبالارىن بىلاي قويعاندا, مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىز – تۋ, ءانۇران, ەلتاڭباعا قاتىستى دا كوپتەگەن پىكىر ايتىلدى. «بۇل ەلتاڭبادا قازاق قازاق بولعالى حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحى تۇگەلدەي قامتىلعان. ەڭ ءبىرىنشى كوزگە تۇسەتىنى – شاڭىراق پەن ونىڭ ۋىقتارى. كيىز ءۇي – قازاق ۇلت رەتىندە جارالعالى بىرگە كەلە جاتقان ءداستۇرلى باسپانامىز. شاڭىراق ءبىزدىڭ ەل حالقىنىڭ ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي تاتۋ بولۋ كەرەك ەكەنىن اڭعارتادى. بۇل جەردە قازاق قانا ەمەس, ءارتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى وسىندا قونىس تەپكەن وزگە ۇلت وكىلدەرى دە بار. سوندىقتان وتان – ءبارىمىزدىڭ ورتاق شاڭىراعىمىز. بۇل – تۇتاستىقتى, ىنتىماقتاستىقتى, دوستىقتى, بەيبىتشىلىكتى بىلدىرەتىن ەلتاڭبا», دەگەن ءرامىز اۆتورى پروفەسسور جانداربەك مالىبەك ۇلى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى ەلتاڭبالاردى جاساۋعا ساپالى ماتەريال قولدانۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقان بولاتىن. بۇدان وزگە دە پىكىرلەر باسىلىم بەتىنەن كورىنىس تاپتى. مۇنىڭ ءبارى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەمەن ۇشتاسىپ جاتىر.
ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە – تاريح جانە ونى زەرتتەيتىن سالا – ارحەولوگيانى دامىتۋ. قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق تاريحىنىڭ جاڭا عىلىمي ۇستانىمدارعا ساي ازىرلەنگەن كوپ تومدىق جيناعى ءالى كۇنگە دەيىن جارىققا شىقپاعانىن قىنجىلا جەتكىزدى. راس, ءالى كۇنگە كوپ بولىگىن وتارشىلدار جازىپ بەرگەن تاريح جىلناماسىن بالالارىمىزعا وقىتىپ كەلەمىز. شىن مانىندە, الماتىنىڭ تاريحىن 1854 جىلدان, استانانىڭ تاريحىن 1830 جىلدان باستايتىن تاريح – ءبىزدىڭ تاريح ەمەس. بىزگە كەڭەستىك يدەولوگيا مەن تسەنزۋرانىڭ ىقپالى تيمەگەن, شىنايى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن ءارى ۇلتتىق مۇددەمىزگە ساي تاريح كەرەك.
– قازاقستاننىڭ اكادەميالىق ۇلگىدەگى جاڭا تاريحىن جازۋ تۋرالى باستاما كوتەردىم. بۇل جۇمىسقا ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدىڭ ءبىر توپ عالىمدارى جۇمىلا كىرىستى. ەجەلگى زاماننان بۇگىنگە دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن جەتى تومدىق جيناقتى ازىرلەۋ ءۇشىن ءبىراز شارۋا اتقارىلدى. جينالعان ماتەريالعا ەندى ستيليستيكالىق جانە عىلىمي رەداكتسيا جاسالۋى كەرەك. سونداي-اق جيناقتى بىرىڭعاي ۇلگىدە بەزەندىرگەن ءجون. ەڭبەكتە وسىعان دەيىن جىبەرىلگەن تۇجىرىمدامالىق قاتەلىكتەر مەن كەمشىلىكتەر قايتالانباۋى قاجەت. وعان سوڭعى كەزدە اشىلعان تاريحي جاڭالىقتار تۇگەل ەنگىزىلۋى كەرەك. قاراما-قايشى مالىمەتتەر بولماۋعا ءتيىس, – دەدى پرەزيدەنت.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەل بولام دەيتىن, بولاشاعىن ويلايتىن ۇلتتىڭ اياق الىسى جوعارىدا ايتىلعان وسى ەكى ماسەلەنى شەشۋدەن باستالۋى كەرەك. بۇعان دەيىن ءبىز «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» دەپ ءومىر ءسۇرىپ كەلسەك, بۇگىندە ول ءداۋىردىڭ وتكەندىگىن, قازىر كەرىسىنشە الدىمەن ۇلتتىق يدەولوگيا ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەتتىگىن سەزىنىپ وتىرمىز. وسى تۇرعىدان العاندا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتقان باستامالارى – ۇلت پەن ۇرپاق الدىندا اتقارىلۋعا ءتيىس ماڭىزدى مىندەتتەر.