وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا ەل اۋزىندا «باكاد» اتالىپ كەتكەن ورتالىق ازياداعى ءىرى جول-كولىك ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ ءبىرى – ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولى ء(ۇااج ) پايدالانۋعا بەرىلدى.
بۇل جولدىڭ قۇرىلىسى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن تۇرىك-كورەي كونسورتسيۋمى نەگىزىندە باستالعان. جوسپار بويىنشا جوبا 2024 جىلى اياقتالۋى كەرەك ەدى. دەگەنمەن اۋقىمدى ءارى قارقىندى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە كونتسەسسيونەر جوبانى مەرزىمىنەن بۇرىن جۇزەگە اسىرۋعا قول جەتكىزدى. اينالما جول الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىنا قاراستى قىرعاۋىلدى اۋىلىنان باستالىپ, تالعاردىڭ «قىزىل قايراتىنا» دەيىن, جالپى 14 ەلدى مەكەن ارقىلى وتەدى.
ساراپشىلار اتالعان جوبا «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتىنە اينالادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر.
جوبانىڭ ورتالىق ءبىرىنشى حالىقارالىق ءمجا (مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگى) رەتىندە قاراستىرىلعانى وسىعان دەيىن دە ايتىلعان. ءمجا ماعىناسى – مەملەكەت جوبانىڭ ءوزىن-ءوزى اقتاۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايلاردى قاراستىرادى, بەلگىلى ءبىر كەپىلدىكتەردى الادى, ال جەكە ينۆەستور ءوز اقشاسىن ء(وزىنىڭ جانە قارىزعا العان) ينۆەستيتسيالايدى جانە ينۆەستيتسياسىن جوبانىڭ كىرىسىنەن وتەيدى. اتالعان جوبانى ازىرلەۋ 2000 جىلداردىڭ باسىندا باستالعان بولاتىن. قۇرىلىس 2008 جىلعا دەيىن اياقتالادى دەپ جوسپارلانعان, بىراق سول كەزدەگى الەمدىك داعدارىسقا بايلانىستى جوبا بەلگىسىز ۋاقىتقا كەيىنگە شەگەرىلدى.
تۇركيالىق «الاركو-ماكيول-سك» مەردىگەرلىك كونسورتسيۋمىنىڭ قاۋىپسىزدىك, ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك شارالار ءبولىمىنىڭ باسشىسى چارى يىلدىز بىزبەن اڭگىمەسىندە جوبانىڭ تاۋدى اينالىپ وتەتىن بولىكتەرىن جوسپارلاۋ قيىنعا سوققانىن, قۇرىلىسقا جۇمسالعان قارجىنىڭ قوماقتى بولىگى وسىعان سالىنعانىن ايتادى. ءبىزدىڭ جەكە سەرىكتەس رەتىندەگى مىندەتىمىز – ۇكىمەت بەلگىلەگەن شەڭبەردەن اسپاۋ. كونتسەسسيا اياسىندا بىزگە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە («تەن») بەرىلدى, ول ءبىزدىڭ جوبانى جاساۋعا نەگىز بولدى. جوبانى وزگەرتۋگە قۇقىعىمىز جوق» دەيدى ول.
جوبا كونتسەسسيالىق مەحانيزم بويىنشا جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل جوبالاۋدان باستاپ 16 جىلعا دەيىنگى جۇمىس مەرزىمىن قامتيدى. كونتسەسسيونەر – «BAKAD Investments and Operations» جشس, ال قۇرىلتايشىسى – «Alsim Alarko – Makyol – SK Ecoplant – Korea Expressway» تۇرىك-كورەي كونسورتسيۋمى. كونتسەسسيونەردىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى – 15 جىل. جوبانىڭ قۇنى 770 ميلليون دوللارعا باعالانادى: قارجىلاندىرۋدىڭ 80 پايىزى سينديكات بانكتەردىڭ قارىزدارى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلدى. 185 ميلليون دوللاردى «BAKAD Investments and Operations» كومپانياسى ءبولدى, قالعان 585 ميلليون دوللار ءۇش قارجى ينستيتۋتىنان: ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن, يسلام دامۋ بانكىنەن جانە ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنەن قارىزعا الىندى.
كونتسەسسيونەر وكىلدەرى – ادنان چەبي, حام دجين گيۋ, دجۋن سيك چو مىرزالار جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ءبىزدىڭ ەلگە جوبانى قولداعانى ءۇشىن العىس ايتتى. بۇل جوبانىڭ ورتالىق ازياداعى لوگيستيكانى دامىتۋداعى ماڭىزدىلىعىن, ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ناتيجەسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان سولتۇستىگىندە رەسەيمەن, شىعىسىندا قىتاي جانە موڭعوليامەن, وڭتۇستىگىندە جانە باتىسىندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىمەن شەكتەسەدى. ول ەۋرازياداعى كولىك لوگيستيكاسىنىڭ جۇرەگى رەتىندە ارەكەت ەتەدى. جوعارى جىلدامدىقتى تاسجولدىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى بۇگىندە قالا مەن وعان جاقىن وبلىستاردى ۇلكەن وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر», دەپ اتاپ ءوتتى وڭتۇستىك كورەيا وكىلدەرى.
نارىق زاڭىندا تەگىن دەگەن ۇعىم جوق. راس, مەملەكەت بۇل جوباعا قارجى سالعان جوق. بىراق اتى ايتىپ تۇرعانداي, جولدىڭ اقىلى بولاتىنى ءاۋ باستان ايتىلعان. ۇلكەن الماتى اينالما جولىنىڭ جول اقىسى العاشقى ايدا تەگىن. تاريف ماسەلەسى شەشىلدى. جەڭىل كولىكتەرگە بولەك, جۇك كولىكتەرىنە بولەك تاريف بەكىتىلدى.
زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا ساي, جولمەن كۇنىنە 30 مىڭ – 70 مىڭ كولىك جۇرەدى دەپ كۇتىلۋدە. مۇنداي قارقىنمەن 15 جىلدا 231 ملرد تابىس تۇسپەك. ال 25 جىلدا 570 ملرد تەڭگە كىرىس كىرمەك. «تاريف بەكىتىلگەن جانە قاشىقتىققا بايلانىستى ەمەس. ءبىر تولەم ءبىر ساعاتقا جارامدى. جالپى, اينالما جولدىڭ ءبىر باسىنان ەكىنشى شەتىنە دەيىن 40 مينۋتتا جەتۋگە بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى «BAKAD» جشس PR مامانى ەكاتەرينا جيروۆا.
ءارتۇرلى كولىكتەر ءۇشىن جولدا ءجۇرۋ اقىسى قالاي قالىپتاساتىنى بۇعان دەيىن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىندە ايتىلعان بولاتىن. قۇرىلىس بارىسىندا جوعارى ساپالى ماتەريالدار مەن جۇك كولىكتەرىنىڭ سالماعىن ەش قيىندىقسىز كوتەرە الاتىن اسفالت جابىندىلارى قولدانىلدى. بۇل اۆتوموبيلدەردىڭ مەرزىمىنەن ەرتە توزۋىن ازايتۋعا جانە ولاردى وڭاي باسقارۋعا كومەكتەسەدى, ءارتۇرلى كليماتتىق جاعدايلاردا تۇراقتى جانە قاۋىپسىز جۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىندا جول وتەتىن جەرلەردە مەتالل قورشاۋلار مەن شۋ بوگەتتەرى ورناتىلدى. جانۋارلاردان قورعايتىن تور دا بار. بۇرىلىستاردىڭ ءوزى جول جاعدايىنا بارىنشا يكەمدەلگەن, كورۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ايماقتار جوق. جولدىڭ ۇستىڭگى قاباتى دوڭعالاقتىڭ جول جاعدايىنا بەيىمدەلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تۇيىرشىكتى ماتەريالداردان قۇيىلعان. ەندى الداعى 16 جىل بويى جول ينۆەستوردىڭ كەپىلدىك مەرزىمىندە بولادى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى تولەگەن ابدۋللين اۆتوجولدىڭ تيىمدىلىگى مەن باسىمدىقتارىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولى مەگاپوليس كوشەلەرىندەگى جانە قالا ماڭىنداعى كەپتەلىستى ازايتىپ, ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتادى. «بۇل – ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ماڭىزدى ساتتەردىڭ ءبىرى. سەبەبى ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولى ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبا سانالادى. وسى جول قۇرىلىسى حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن قولعا الىنعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سونداي-اق اتالعان جوبا مەگاپوليس تۇرعىندارى مەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەركىن قوزعالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى انىق», دەدى تولەگەن ابدۋللين.
وسىعان دەيىن جوبانى تاۋ ارقىلى قىتاي, قىرعىزستانمەن بايلانىستىرۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ءجيى ايتىلاتىن. حالىقارالىق تاجىريبەدە مۇنداي ءۇردىس بار. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن يران ساپارى كەزىندە تەگەران مەن گورگاندى جالعاستىراتىن جولدىڭ ونشاقتى شاقىرىمى تاۋدى جارىپ وتەتىنىن كورگەنبىز.
ت.ابدۋللين بۇل جوبادا تولىق ساقينالىق يىرىمدەر قاراستىرىلماعانىن, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» تاس جولىنان باستاپ, قورعاسپەن اياقتالاتىن, شىعىسقا شىعاتىن جانە ودان ءارى ورتالىققا دەيىنگى بارلىق كولىك دالىزدەرىن قامتۋعا باسىمدىق بەرىلگەنىن ايتىپ بەردى.
ال ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ ابدەن مۇمكىن. ءمجا جوباسىندا ينۆەستورلاردىڭ كاپيتالىمەن قوسا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قارىز كاپيتالى دا تارتىلعان. «مۇنداي جوبالاردىڭ ءوزىن-ءوزى اقتاۋ مەرزىمى وزگە جوبالارعا قاراعاندا ۇزاققا سوزىلادى. بىراق سوعان قاراماستان ءبىر ەمەس, بىرنەشە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قارجى سالعانىن كورىپ وتىرمىز. الماتى اينالما جولى جوباسى وزگە جوبالارعا جول اشاتىن, العا تارتاتىن زاكىر دەپ قابىلداۋعا بولادى», دەيدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.
الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا جول-كولىك ينفراقۇرىلىمى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىن جاقسارتىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتپەك. «اتالعان اينالما اۆتوجولى – مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا سالىنعان ەلىمىزدەگى ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ءبىرى. ول تۇتاستاي ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ نەگىزگى تارماعى سانالادى. وسى جول وبلىسىمىزدىڭ دامۋىنا اسەر ەتىپ, ينۆەستيتسيالىق جانە تۋريستىك الەۋەتتى ارتتىرادى دەگەن سەنىمدەمىز», دەدى م.سۇلتانعازيەۆ.
مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولى مەگاپوليس كوشەلەرىندەگى كولىك كەپتەلىسىن 60 پايىزعا دەيىن جەڭىلدەتىپ, ترانزيتتىك باعىتتاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى. ايماقتىق, حالىقارالىق ساۋدا اياسى كەڭەيىپ, ترانزيتتىك اعىندى الماتى اۋماعىنان شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى ازايادى.
وسى جيىنعا قاتىسقان الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ەربولات دوساەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولى – الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ كولىكتىك-ماگيسترالدىق ەپيتسەنترى.
الماتىنىڭ ماگيسترالدى جولدارىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى شەگىنە جەتكەنى وسىعان دەيىن ايتىلعان. ەسكە سالساق, الماتىدا جەتى نەگىزگى كىرۋ ماگيسترالىنىڭ بەسەۋى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جول. ولار – تالعار جولى, قۇلجا جولى, الماتى – قوناەۆ تاس جولى, الماتى–بىشكەك تاس جولى, جوعارعى قاسكەلەڭ تاس جولى جانە ەكى وبلىستىق ماڭىزى بار جول – بورالداي تاس جولى – شامالعان ستانساسى, ىلە جولى–بىشكەك, قوناەۆ جانە قۇلجا جولىنىڭ تاس جولدارى. ولاردىڭ ارقايسىسى كۇن سايىن 40 مىڭعا جۋىق كولىكتى وتكىزەدى. ءبارىن قوسقاندا شامامەن 120 مىڭ كولىكتى قۇرايدى. ناقتى ترافيك – 230 مىڭ كولىك.
الماتى اكىمى ايتىپ وتكەندەي, قالانىڭ 2040 جىلعا دەيىنگى جاڭا باس جوسپارى اياسىندا بۇگىندە الماتى اينالما جولىنا اپاراتىن التى جولاقتى جول سالىنىپ جاتىر. اتالعان جوبانى قارجىلاندىرۋعا ەۋرازيالىق دامۋ بانكى قاتىسقانىن اتاپ وتكەن ابزال. «ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولى قازاقستان مەن ەۋرازيا ايماعىندا كولىك مارشرۋتتارىن كەڭەيتۋ بويىنشا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جاڭا نىسان «شىعىس-باتىس» باعىتىنداعى حالىقارالىق اۆتوكولىك مارشرۋتتارىن بايلانىستىرىپ, كولىك قاتىناسىن جاقسارتۋعا, جۇك تاسىمالىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە وڭ ىقپال ەتەدى. وسى جول ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ بولجامدى كولەمى تاياۋ 10-15 جىلدا 87%-عا ۇلعايىپ, 35,9 ملن تونناعا جەتۋگە ءتيىس», دەدى ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنىڭ باسقارما توراعاسى نيكولاي پودگۋزوۆ.
الماتى