كەيدە ەشتەڭە وسپەيتىن قۋ دالانى نۋعا اينالدىرىپ, ونبەيدى دەگەن تىرلىكتى ورىستەتىپ وتىرعاندارعا تاڭعالامىز. ال وسىنىڭ ءتۇپ-توركىنى كادىمگى ەڭبەكتەن باستاۋ العانىن ويلايتىندار از. بۇرىنعى مەن بۇگىنگىنى وي بەزبەنىنە سالعاندا سىردىڭ بەلگىلى ازاماتى, كاسىپكەر سامۇرات يماندوسوۆتىڭ وسىنداي بايلام جاسايتىنى بار.
سىردىڭ بويىنداعى قازالىدا كەزىندە ستالين اتىن يەلەنگەن ۇجىمشار بولدى. ىرگەسى كوپتىڭ جۇمىلعان ەڭبەگىمەن كوتەرىلگەن بايىرعى مەكەن كەيىننەن قۇمجيەك دەگەن ادەمى تاريحي اتاۋىن تاپتى. وسىندا تۋىپ, كەيىننەن مايدانگەر اكەسى جۇماننىڭ قىزمەت بابىمەن مايلىباس اۋىلىنا كوشىپ كەلگەندە, سونداعى اعايىندارى باسپاناسىنىڭ ۇياداي ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەرىپ ەدى. سوندا ءبىر قىس تۇرىپ, كەلەر جىلى وزدەرى ءۇي سالۋدىڭ قامىنا كىرىستى. سول ءۇيدىڭ كەسەگىن 7 جاستاعى سامۇرات پەن توعىزداعى اعاسى شاكىمۇرات قۇيىپ شىقتى. جۇمىسباستى وتاعاسىن الاڭداتپاعان اناسى قاديشا قابىرعانى ءوزى قالادى. سول باسپاناعا كىرىپ, اقار-شاقار بولىپ جاتقان ساتتە سامۇرات تا ءبىرىنشى سىنىپقا باراتىن مەزگىل بولىپ ەدى. اعايىندى ەكى ۇل ستانساداعى سەگىزجىلدىق مەكتەپتىڭ وقۋ ۇزدىكتەرى بولدى. مەكتەپتى بىتىرگەسىن قىزىلوردا گيدرومەليوراتيۆتىك تەحنيكۋمىنا تەحنيك-مەحانيك ماماندىعى بويىنشا وقۋعا قابىلداندى. قازالى سۋلاندىرۋ جۇيەسى باسقارماسىندا ينجەنەر-ەكونوميست قىزمەتىنەن باستالعان ەڭبەك جولى وسى سالاداعى جاۋاپتى قىزمەتتەرگە جالعاستى.
ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتكەننىڭ ەڭسەسى بيىك, ءجۇزى جارقىن بولاتىنى انىق قوي. وسى اۋدانداعى ىرگەلى مەكەمە – №86 جىلجىمالى مەحانيكالاندىرىلعان كولونناعا باسشىلىق ەتكەن جىلدارى اۋدان بويىنشا 22 مىڭ گەكتار جەر ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلدى. ءبىزدىڭ كەيىپكەر باستان-اياق باسىندا جۇرگەن بۇل شارۋا يگىلىگى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ دا قاجەتىنە جارايتىن تاۋسىلماس قازىنا بولاتىن. وسىلايشا, نەسىبەسىن جەردەن تەرگەن جۇرتتىڭ مول ءونىم الۋىنا نەگىز قالاندى. وسى قىزمەتتە جۇرگەنىندە ءحىى شاقىرىلعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ول كەزدە قىرىقتان ەندى اسقان جىگىت ەدى. حالىق قالاۋلىسى رەتىندە جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەردى دايىنداۋ بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلىسىنان باستاپ, ارنايى زاڭ قابىلدانعانىنا كۋا بولدى. قىزىلوردالىق دەپۋتات, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جالەل قيزاتوۆ اعاسىنىڭ كوك تۋدى كوپ الدىنا العاش رەت الىپ شىققان ءساتى ءالى ەستە. اڭقاسى كەپكەن ارالدىڭ تابانىنان بوراعان تۇز بەن قۇمدى جۇتىپ وتىرعان جۇرتتى الەۋمەتتىك دەمەۋدىڭ العاشقى قادامى – «ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق قاسىرەت سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋعا بەلسەنە قاتىسقاننىڭ ءبىرى سامۇرات جۇمان ۇلى ەدى.
الماتىعا سەسسياعا بارعان كۇندەردىڭ بىرىندە سول قالادا جۇرگەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى سەيىلبەك شاۋحامانوۆ شاقىردى. الدى-ارتىڭدى بىردەن وراپ, سىتىلىپ كەتەر ساڭىلاۋ قالدىرماي سويلەيتىن سەكەڭ سول كەزدەسۋدە قازالى اۋدانىن باسقارۋعا قولقا سالعانى بار. مۇنداي ۇسىنىس بولادى دەگەن ءۇش ۇيىقتاسا ويىنا كەلمەگەن سامۇرات نە ايتارىن بىلمەي قالدى. «ساكە, سەنىمىڭىزگە كوپ راحمەت. بىراق مەن اكىم بولا المايتىن شىعارمىن. مەندە ءارى يتەرىپ, بەرى جىعاتىن كابينەتتىك ادەت جوق. نە بولسا دا تۋرا ايتامىن», دەگەن شىنايى جاۋاپقا وبلىس باسشىسى راحاتتانا كۇلگەن ەدى سول جولى. «اينالايىن, اكىم بولۋدان قاشقان سەنى كوردىم. سەنسەڭ, قازىر تەلەفونىمدا تىنىشتىق جوق. وسى ورىندى سۇراپ كەلىپ, ەسىك توزدىرىپ جۇرگەندەر قانشاما. سەن قاشپا, قولىڭنان كەلەدى. كومەكتەسەمىز», دەگەن اعا ءسوزى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى بولدى. اۋدان باسقارعان تۇستا رەسپۋبليكا كولەمىندە ەكولوگيالىق شارا وتكىزدى. اۋدان ورتالىعى مەن اۋىلداردى كوگالداندىرۋعا باسا ءمان بەردى. اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا ءبىراز باستاما كوتەرىلدى. وبلىس باسشىسى اۋىسقاندا اۋدان اكىمدەرى زاڭعا سايكەس ورىندارىن بوساتىپ, وزىنە قىزىلوردادان قىزمەت ۇسىنعاندارعا العىسىن ايتىپ, جەكە ءىس باستاۋعا بەل شەشە كىرىستى.
سول تۇستا كۇنىنە 90 دانا بولكە پىسىرەتىن شاعىن تسەح اشقان بۇرىنعى اكىمنىڭ بۇگىنگى تىرلىگىنە كۇلە قاراعاندار كوپ بولىپتى. بىراق باستاعان ءىسى ءبىر ۇدەدەن كورىنگەنشە تىنىم اپپايتىن سامۇرات جۇمان ۇلى ايانبادى. نان ءپىسىرۋدىڭ بارلىق تالاپتارىن بۇلجىتپاي ساقتادى. جۇرت سەكىلدى سالماعىنان جەگەن جوق. اس اتاسىنان باستالعان كاسىپ بىردەن ۇيىرىلە قالدى, كوپ ۇزاماي اۋەلگىدە مىسقىلداي قاراعاننىڭ ءبىرازى يماندوسوۆ پىسىرگەن ناندى ىزدەيتىن بولدى. تالاي جىل ەلگە قىزمەت ەتىپ, تاجىريبە تالقىسىنان وتكەن سامۇرات جۇمان ۇلى 2000 جىلى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا «رزا» اكتسيونەرلىك قوعامىن قۇرىپ, كاسىبىنىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتە ءتۇستى. قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىن باسىم باعىت ەتىپ العان كومپانيا از جىلدا مەليوراتيۆتىك قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, ماگيسترالدىق سۋ قۇبىرلارىن سالۋ باعىتىندا جەتەكشى مەكەمەگە اينالدى, قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بويىنشا I ساناتتى مەملەكەتتىك ليتسەنزيانىڭ يەگەرى اتاندى. 2001 جىلدان باستاپ «اۋىز سۋ», «جىلۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىن كەڭەيتۋ», «كوللەكتورلاردى رەكونسترۋكتسيالاۋ» جانە «الەۋمەتتىك وبەكتىلەر قۇرىلىسى» سەكىلدى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا كوشباسشى كومپانيا قاتارىنا ەندى. بۇلارعا ارال, قازالى جانە قارماقشى سەكىلدى قاتار جاتقان 3 اۋداننىڭ جۇرتىن اۋىز سۋمەن قامتىپ وتىرعان «ارال – سارىبۇلاق» سۋ تورابى سەكىلدى اۋقىمدى جوبانى جۇرگىزۋ سەنىپ تاپسىرىلدى.
– قازىر كوپ ءوڭىر تۇرعىندارى ءالى دە اۋىز سۋعا جارىماي وتىر. ال قىزىلوردا وبلىسىندا مۇنداي ماسەلە جوقتىڭ قاسى. سوناۋ قوساماننان باستالاتىن سۋعا قۇبىر تارتىپ, ءار ءۇيدىڭ اۋلاسىنا كىرگەن ساتتە ارقادان ءبىر اۋىر جۇك تۇسكەندەي بولدى. ءتىپتى كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە دە شالعاي اۋىلدار مۇنداي يگىلىكتەن قۇر قالىپ قويا بەرەتىن. قازىر ولار دا تازا سۋدى قانىپ ءىشىپ وتىر. سەنىمدى اقتاپ, وسىنداي باستامانى ساتىمەن جۇزەگە اسىرعانىمىزعا قۋانامىن, – دەيدى ول.
بۇگىندە ءاۋ باستا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرەتىن اتسيونەرلىك قوعام قۇرامىنا «رزا-اگرو», «رزا-ترانس», «رزا-ءسۇت», «رزا-اسىل تۇلىك», «رزا-نان», «رزا-مۇناي-گاز-قۇرىلىس» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرىن توپتاستىرعان قۋاتتى كاسىپورىنعا, ۇزىن-سانى 900-گە جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 9 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا سالعان ءىرى مەكەمەگە اينالدى. ەگىن شارۋاشىلىعىندا كلاستەرلىك جۇيەنى جولعا قويعانداردىڭ الدىڭعى لەگىندە تاعى وسى «رزا» اق تۇر. تەك سوڭعى جىلدارى عانا 30 مىڭ توننادان استام ءونىمدى ەكسپورتتاعان كومپانيانىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى – رەسەي, ۋكراينا, تۇرىكمەنستان, تاجىكستان. وسىنىڭ ءبارى – تالاي جىلعى تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى.
كاسىپتە دە ءسات سايىن الدىڭدى بولجاپ, وتكەنىڭدى تالداپ وتىرماساڭ كوپ نارسەدەن قۇر قالاسىڭ. ءتىپتى ەرتەڭىنە كوزىڭ جەتىپ وتىرسا, تىڭنان جول سالۋدان دا قاشپاعان دۇرىس. وسىدان 13 جىل بۇرىن «رزا-اسىل ت ۇلىك» جشس ەلىمىزدىڭ يندۋستريالدىق دامۋ كارتاسى اياسىندا ينۆەستيتسيالىق جوبا باستاپ, ەكسپورتقا باعىتتالعان ءسۇت جانە ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ ءۇشىن تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن جانە اۋىسىمىنا 30 توننا ءسۇت وڭدەيتىن ءسۇت زاۋىتىن سالدى. ەلدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قارجىعا سالىنعان بۇل ءوندىرىس ورنى قازالىعا بۇيىرماۋى دا مۇمكىن ەدى. شارت بويىنشا جالپى قۇنى 2 ملرد 200 ملن بولاتىن نىسان قارجىسىنىڭ 10 پايىزىن كاسىپكەر تولەۋ كەرەك ەكەن. ونىڭ ۇستىنە قازالى ءۇشىن تاۋارلى ءسۇت فەرماسى تاڭسىق كاسىپ, كليماتى دا شەتتەن كەلەتىن مالعا قولايسىز. «جۇمىسسىزدىقتان جۇنجىگەن ەلگە ءبىر پايدام تيسە» دەگەن تالابى تاۋعا شاعىلعان ساتتە كاسىپكەردى سول تۇستا وبلىستى باسقارعان مۇحتار قۇل-مۇحاممەد اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قىزمەتىندەگى اقىلبەك كۇرىشباەۆقا ەرتە كىردى. اكىم قولقاسىمەن ءتورت نىساننىڭ ءبىرى قازالىعا سالىناتىن بولىپ شەشىلدى. جەتپەي تۇرعان اقشانى مۇنايشىلاردىڭ الەۋمەتتىك قورعا اۋدارعان قارجىسىنان 2 جىلعا بەرەتىن بولدى. وسىلايشا, 2010 جىلدىڭ باسىندا فەرما مەن ءسۇت وڭدەيتىن زاۋىت قۇرىلىسى قاتار باستالدى. جاز ورتاسىندا زاۋىتقا قاجەتتى قۇرىلعىلاردىڭ ورنىن ولشەۋگە گەرمانيادان كەلگەن مامانداردىڭ ءوندىرىس ورنىنىڭ ءالى قابىرعاسى دا قالانباعانىن كورىپ, كوزدەرى اتىزداي بولعانىن ۇمىتپايدى. شەتەلدىكتەردەن «ون ەكىدە ءبىر نۇسقاسى جوق, قالاي ۇلگەرەدى؟» دەگەن كۇماندى بايقاعان ساكەڭ ءوندىرىس ورنىن مەرزىمىندە بىتىرەتىنىن كەسىپ ايتتى. اقىرىندا بۇلار ۋاقىتىندا سالىپ ءبىتىرىپ, نەمىستەردىڭ ءوزى قۇرىلعىنى كەشىكتىرىپ جەتكىزگەنى بار. قۇرىلىسپەن قاتار مامانىن ەرتىپ, شەتەل اسىپ, مال ىزدەدى. ىزدەگەنىن نيدەرلاند مەن گەرمانيانىڭ بىرىنەن العىسى كەلگەن. بىراق سول تۇستا ولاردا بليۋتانگ ىندەتى شىعىپ, ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى رۇقسات بەرمەدى. وسىلايشا, قازالىعا سوناۋ جەر تۇبىندەگى ماجارستاننان 660 باس گولشتين-فريز تۇقىمدى قاشارلار جەتكىزىلدى. تامىزدا جەتكىزىلگەن بۋاز قاشارلار كوپ كەشىكپەي بۇزاۋلادى. سول جىلى 31 جەلتوقساندا قازالىداعى ءسۇت زاۋىتى العاشقى ءونىمىن شىعاردى. كەشەنگە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار نيدەرلاند, يرلانديا, گەرمانيا مەملەكەتتەرىنەن اكەلىندى. قازىر ت ۇلىك سانى ەسەلەپ ءوستى. 2021 جىل قورىتىندىسى بويىنشا «رزا-اسىل ت ۇلىك» جشس ءار سيىردان 9 مىڭ ءليتردىڭ ۇستىندە ءسۇت ساۋىپ, ەلىمىزدەگى 200-دەن اساتىن ءسۇت فەرماسىنىڭ ىشىندە ءۇشىنشى ورىنعا شىقتى. قازىر قيىرداعى قازالىنىڭ ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىنەن تۇراتىن ء«دامدى» برەندىن ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن تابا الاسىز.
– باستاپقىدا قىرۋار قارجى تولەپ, گەرمانيادان 2 مامان جالدادىق. ولار ەلدەرىنە كەتكەسىن ءوزىمىز امالداۋعا كوشتىك. بىزبەن بىرگە اشىلعان «اقتوبە – ايس» كومپانياسى شەتەلدىك ماماندى كومانداسىمەن جالداپ, قازىر تمد-نى بىلاي قويعاندا ەۋروپادا الدىڭعى قاتارلى ءوندىرىس ورنى اتانىپ وتىر. كەڭەس زامانى كادرلارىنىڭ جاڭا تەحنولوگياعا ىلەسە المايتىنى بايقالادى. دەمەك بىزگە مامان دايارلاۋ ساياساتىن قايتا قاراۋ قاجەت. مەكتەپ جاعالاپ, ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردى كومپانيا ەسەبىنەن وقۋعا ۇگىتتەگەنىمىزگە ءبىراز جىل بولدى. الدىن رەسەي مەن ەلىمىزدە وقىتىپ تا جاتىرمىز. جوعارى وقۋ ورنى ديپلومىن الىپ كەلگەندەردى كومپانيا بازاسىندا قايتا وقىتىپ, ءوزىمىز دايارلايمىز. سەنسەڭىز كولىك جۇرگىزۋشىسى, ەكسكاۆاتور مەن كران ءتىلىن بىلەتىن مامان, بۋلدوزەرشى, ساۋىنشى, اگرونوم, گيدروتەحنيك, قۇرىلىسشى, ۆەتەرينار سىندى ماماندىق يەلەرىن كۇندىز شاممەن ىزدەپ تاپپاي ءجۇرمىز. ءتىپتى باقتاشى تابىلماي تالاي مارتە قينالعانىمىز دا بار. جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا جىل سايىن سۇرانىس بەرەمىز, جۇمىسسىزدارعا ارنالعان جارمەڭكەدەن قالمايمىز. بىراق جۇمىس ىزدەۋشىلەردىڭ دەنى بيۋدجەتتىك مەكەمە مامانى بولعاندى قۇپ كورەدى. قىستا جىلى, جازدا سالقىن كابينەتتە سەگىز ساعاتىن وتكىزىپ, كەسىمدى جالاقىسىن العاندى قاناعات تۇتاتىندار كوپ. ارينە, قاي ماماندىق تا قادىرلى. بىراق قارا جۇمىستان قاشىپ, قاراتاياق اتانۋعا قۇمارلاردىڭ كوبەيۋى جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى ەمەس. اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا ءمان بەرىپ, كادر دايارلاۋدان باستاپ, ەڭبەك ادامىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن دۇرىستاماسا, بولاشاقتا جۇمىس ىستەيتىن ادام تاپپاي قالامىز, – دەيدى سامۇرات جۇمان ۇلى.
قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى قولداۋسىز قالدى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. بىراق جۇيەسىزدىكتەن تالاي باستاما تىعىرىققا تىرەلىپ تۇر. مينيسترلىك ءوزىمىزدىڭ ونىمدەرىمىزگە تالداۋ جاساپ, شارۋاعا سونى ۇلعايتۋ ءۇشىن قانداي قولداۋ قاجەتتىگىن زەرتتەۋى كەرەك. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەگەن ماسەلەنىڭ باسى وسىدان باستالادى. وسىلاي جاساعاندا عانا سىرتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلىپ, ءوزىمىزدىڭ ءوندىرىس ورىستەيدى.
وسى كۇنى شارۋالار بەينەتىنىڭ قىزىعىن ايدالاداعى الىپساتارلار كورىپ وتىر. دايىندى ارزانعا الىپ, قىمباتقا بۇلدايتىن دەلدالدىڭ تالتاڭداپ, ال اۋىلداعىنىڭ جارتىمسىز اقشانى جەتكىزە الماي جاۋتاڭداپ ءجۇرۋى قانداي قيسىنعا سىيادى؟ سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىلدىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ, ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ تۋرالى باستاماسىن ءبارىمىز قولداۋىمىز كەرەك.
«كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» بولىپ تۇرعان مىنا زاماندا وزىنە قاجەتتىنى ءوزى وندىرەتىندەر ۇتىلمايدى. «رزا» اق وسى كۇنى ءداندى داقىلدار مەن مال ازىعى داقىلدارىن ەگىپ, ونى وڭدەۋ جانە وتكىزۋدى ءبىر جولعا قويدى. جىل سايىن 3000 گەكتار كۇرىش, 150 گەكتار بيداي, 500 گەكتار سۇرلەمدىك جۇگەرى, 1200 گەكتاردان استام جوڭىشقا ەگەتىن كومپانيا قىزىلوردا وبلىسىندا تۇڭعىش رەت جاڭبىرلاتا سۋارۋ جۇيەسىن ەنگىزدى.
ەل الدىنداعى ەسەلى ەڭبەگىنىڭ وتەۋى رەتىندە سامۇرات جۇمان ۇلىنا 32 جاسىندا «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنى تاعىلىپتى. جەتپىستىڭ بەلەسىنەن اسقانشا ونىڭ قاتارىنا «قۇرمەت», «پاراسات», ء«ىىى دارەجەلى بارىس» وردەندەرى قوسىلدى.
تۋعان توپىراعىن تۇلەتكەن ازامات بۇگىنگى بيىككە تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا شىقتى. مۇنداي ءتوردىڭ ءاماندا بيىك بولاتىنى بەلگىلى عوي.
قىزىلوردا