كيبەرقىلمىس: تسيفرلى الاياقتار اپانى

ءىىم ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن نەگىزىنەن «قولما-قول» جاسالىپ كەلگەن الاياقتىق قىلمىستارى كەيىنگى جىلدارى, اسىرەسە پاندەميا كەزىندە ۆيرتۋالدى الەمگە قاراي ويىسقان. ينتەرنەت الەمىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ العان كانىگى كيبەرالاياقتار حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەندىگىن شەبەر پايدالانىپ, اڭعال جانداردىڭ اقشاسىن جىمقىرۋىن دوعارار ەمەس. جالپى, وتكەن جىلى ەلىمىزدە 20,5 مىڭ ينتەرنەت الاياقتىق قىلمىسى تىركەلىپتى. بۇل ءبىر جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 4 پايىزعا تومەن بولعانىمەن, ولاردىڭ تۇرلەرى ءبىرىن كەسسەڭ, ەكىنشىسى ءوسىپ شىعاتىن اجداھانىڭ باسىنداي كوبەيىپ جاتىر.

ەلىمىزدە كوپ كەزدەسىپ جۇرگەن الاياق­تىق تۇرلەرىنە: ينتەرنەت-دۇكەنمەن بايلانىستى الاياقتىقتار, فيشينگ, ينتەرنەت ارقىلى قايىر سۇراۋ, تەلەفون-الاياقتىق, SMS-الاياقتىق جانە ينتەرنەت-بانكينگ ارقىلى جاسالاتىن قىلمىستار جاتادى. قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن زاماناۋي قىلمىسكەرلەردىڭ «يدەيالارى» مۇنىمەن تاۋسىلماق ەمەس. ولارعا قارسى ساقتىق شارالارى جاسالعان سا­يىن ورشەلەنە ءتۇسىپ, جىمىسقى ويلارىن ودان ءارى ورىستەتىپ, نەبىر قيتۇرقى امال-ايلالاردى ومىرگە اكەلىپ جاتىر. مىسالى, قالتاڭداعى اقشاڭدى كوزىڭدى باقىرايتىپ قويىپ جىمقىرىپ كەتۋ ءوز الدىنا, قىلمىسىنىڭ ءىزىن جاسىرۋدا «سۋدان قۇرعاق شىعىپ», الدىنا جان سالماي جۇرگەن «اقىلماندارى» دا ارالارىندا از ەمەس. سونداي قىلمىس «كەستەسىنىڭ» ءبىرى بىلايشا ءوربيدى.

اۆتوبۋستا نەمەسە باسقا قوعامدىق ورىندا ءسىزدىڭ تەلەفون ارقىلى بانك قوسىمشاسىنا كىرەتىن ءتورت ساندى كودىڭىزدى كورىپ العان قىلمىسكەر امالىن تاۋىپ تەلەفونىڭىزدى قولدى قىلادى. سوسىن ءوزىنىڭ دوسىنا حابار بەرەدى. دوسى بانكوماتتىڭ الدىنا بارىپ, سول جەردەگى ءبىر ادامدى ۇستاپ الادى دا: «اعا, كوكە, ماعان اۋىلدان اتا-انام اقشا اۋدارۋى كەرەك ەدى. بىراق ءوزىمنىڭ تەلەفونىم ىستەمەي تۇر. اقشانى سىزگە جىبەرسە, بانكوماتتان شەشىپ بەرەسىز بە؟», دەپ جالىنىپ-جالپايىپ وتىنەدى. الگى ادامدى الداپ-سۋلاپ كوندىرگەن سوڭ, قىلمىسكەر ءوز سىبايلاسىنا ونىڭ ءنومىرىن ايتادى دا, دوسى ۇرلانعان تەلەفوننىڭ بانك قوسىمشاسىنداعى بارلىق اقشانى الگى ادامنىڭ شوتىنا اۋدارادى. ەرىكسىز تۇردە قىلمىستىق «سىزبانىڭ» قاتىسۋشىسى بولىپ جات­قا­نىن سەزبەگەن ازامات وزىنە كەلىپ تۇسكەن قارا­جاتتىڭ ءبارىن بانكوماتتان شەشىپ الىپ, الاياقتىڭ قولىنا ۇستاتادى. سودان كەيىن ءبىرىنشى قىلمىسكەر ۇرلانعان تەلەفوندى لاقتىرىپ تاستايدى...

تەلەفونىن جوعالتقان ادام پولي­تسيا­عا ارىز جازعاننان كەيىن, ءتارتىپ ساق­شى­لا­رى بانكوماتتان اقشانى شەشىپ بەرگەن ادام­دى ۇستايدى. ال شىن قىلمىسكەرلەر بۇل كەزدە جەڭىل جولمەن كەلگەن اقشاعا مەيرام­حانادا توي تويلاپ نەمەسە كەلەسى قۇربان­دىعىن ىزدەپ, كوشە تورۋىلداپ جۇرەدى...

اسقان شەبەرلىكپەن ۇيىمداس­تى­­­رىل­عان بۇل قىلمىستىق جولدا كيبەر­الا­ياق­­تىقتىڭ دا بەلگىسى بار. ويت­كەنى قۇقىق بۇزۋشىلىق بانك قوسىم­شا­سىن قولدانۋ ارقىلى جاسالىپ وتىر. دەگەنمەن ماماندار قازىرگى كۇنى ينتەر­نەت ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق قىلمىستارىنىڭ كوبى ونلاين ساۋدامەن بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن, الاياقتار بەلگىلى جارناما سايتتارىندا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە جارنامالار جاريالايدى. ولار تاۋاردىڭ نەمەسە قىزمەتتىڭ باعاسىن ادەتتەگىدەن تومەن قىلىپ كورسەتەدى دە, الدىن الا تولەم جاساۋدى سۇرايدى. ءبىر قاراعاندا, قاراپايىم عانا الداۋ جولى بولىپ كورىنگەنىمەن, سولاردىڭ قۇرىعىنا دا ءتۇسىپ قالىپ جاتاتىن اڭعالدار ارامىزدا از ەمەس.

تاياۋ كۇندەرى ءبىز ىشكى ىستەر مينيسترلىگى دايىنداعان قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قوعاممەن سەرىكتەستىكتە قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە تسيفرلىق كريميناليستيكالىق زەرتحانا جۇمىسىن باستاعانىن جازعان ەدىك. ىشكى ىستەر ورگاندارىنا العاش رەت ەنگىزىلىپ وتىرعان كومپيۋتەرلىك-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەر مەن جەكە باستى بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسى ينتەرنەت جانە تسيفرلى تەحنولوگيالار ارقىلى جاسالاتىن قىلمىستاردى اشۋعا باعىتتالماق. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ۆيرتۋالدى الەمدە جانە تسيفرلىق كەڭىستىكتە جاسالعان كەز كەلگەن ارەكەت, سونىڭ ىشىندە قۇقىققا قايشى ىستەر ءوزىنىڭ ءىزىن قالدىرماي قويمايدى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردان حابارى بار ماماندار ولاردى وڭاي تابادى. سوندىقتان ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جەدەل كريميناليستيكالىق دەپارتامەنت بازاسىندا اتالعان زەرتحانانىڭ قاناتقاقتى جوباسىن ىسكە قوستى.

– زەرتحانا ماماندارى ەكى باعىت­تا­ جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ءبىرى – باعدار­لا­ما­لىق­-اپپاراتتىق كەشەندەردى پايدالانا وتى­رىپ, كومپيۋتەرلىك-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. بۇل تسيفرلىق ىزدەرمەن جۇ­مىس ىستەۋگە, ولاردى موبيلدىك قۇ­رىل­­عىلاردان, بەينەتىركەۋ جانە كومپيۋ­­تەرلىك قۇرالداردان, ونىڭ ىشىندە قۇرىل­عى­لاردىڭ جادىنان جويىلعان دەرەك­تەر­دى, رەزەرۆتىك كوشىرمە فايلداردى (بۇلت­ت­­ى­ ­دەرەكتەردى) الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىن­شىسى – بيومەتريالىق بەلگىلەر (بەينەلەردى تالداۋ) بويىنشا جەكە باس­تى­ سايكەستەندىرۋدى پايدالانا وتىرىپ, فوتو-ۆيدەو بويىنشا پورترەتتىك زەرتتەۋ­لەر. بۇل مامانعا اۆتوماتتىق رەجىمدە قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان جانە سىرتقى باقىلاۋ بەينەكامەرالارىنا ءتۇسىپ قالعان ادامداردى ءىىم دەرەكقورلارى بويىنشا ىزدەۋدى جانە انىقتاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ءىىم ماماندارى.

ىشكى ىستەر ورگاندارىندا پايدا بولعان تاعى ءبىر جاڭا قۇرىلىم – «كيبەرپول» ارنايى ءبولىنىسى. جۋىردا قاراعاندى وبلىسىندا اشىلعان ءبولىنىستىڭ جۇمىسىمەن وبلىس اكىمى ەرماعانبەت بولەكباەۆ ارنايى كەلىپ تانىسقان بولاتىن.

– كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسەتىن ءبولىم­نىڭ اشىلۋى – ۋاقىت تالابى. ينتەرنەت پەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ ومىرى­مىزگە ءسىڭىسىپ كەتكەندىگى سونداي, ءبىز كەي جاعدايلاردا پوشتامىزعا نەمەسە­ تەلە­فون­عا كەلگەن سىلتەمەلەردىڭ قانشالىقتى قاۋىپ­تى ەكەنىن دە اڭعارماي, كىرىپ جاتامىز. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, الاياقتاردىڭ قۇرىعىنا ءتۇسىپ جاتقان تۇرعىندار از ەمەس. سوندىقتان دا بۇل قىلمىس تۇرىمەن كۇرەسۋگە جاڭا تاسىلدەر قاجەت, – دەدى ەرماعانبەت بولەكباەۆ.

كيبەرقىلمىستارمەن كۇرەسكە جەتەك­شى­ ءىت-كومپانيالاردىڭ ماماندارى مەن ءىىم ب.بەيسەنوۆ اتىنداعى قاراعاندى اكا­دە­مياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تارتىلىپ وتىر. ء«بىز ينتەرنەت-الاياقتىقپەن كۇرەسۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن قولعا الۋعا شەشىم قابىلدادىق. جابىرلەنۋشىلەردىڭ ارىزى ەندى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىن­شا قابىلدانادى. جەدەل ۋاكىلدەر, تەر­گەۋ­­شىلەر جانە كريميناليستەر ءبىر جەردە قىزمەت اتقاراتىن بولادى. بۇرىن جابىرلەنۋشىلەردىڭ ارىزى ءبىر ادامنان ەكىنشى قىزمەتكەرگە وتەتىن. ءسويتىپ, ءبىز بۇل ارالىقتا 3-4 كۇن جوعالتاتىنبىز. قازىر جابىرلەنۋشىلەردىڭ اقشاسى باسقا قول­عا وتپەۋ ءۇشىن بۇعاتتاۋ جۇمىستارىن جا­ساۋ­عا مۇمكىندىگىمىز بار», دەدى وب­لىس­­­­­تىق پد باستىعى سانجار ءادىلوۆ.

قاراعاندى وبلىسىنداعى «كيبەرپول» ارنايى ءبولىنىسى تسيفرلىق زەرتحانامەن جابدىقتالعان. بولىنىستەگى ماماندار گادجەتتەردى باقىلاۋ ارقىلى ينتەرنەت-الاياقتار قولداناتىن باعدارلامالاردى دا انىقتاي الادى. قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان ءبولىنىستىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى دە بار. وتكەن اپتادا كيبەرپول قىزمەت­كەرلەرى الاياقتىقپەن اينالىسقان ەكى قىلمىستىق توپتى قۇرىقتادى.

كيبەرقىلمىسكەرلەردىڭ قۇرىعىنا تۇسپەۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ساقتىق شارالارىن ۇنەمى جۇرتشىلىقتىڭ ەسىنە سالىپ كەلەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بانك نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى بولىپ حابارلاسىپ, نەسيە راسىمدەۋ, م ۇلىكتى ساتۋ نەمەسە اقشانى قاۋىپسىز شوتتارعا اۋدارۋ,­ قان­داي دا ءبىر باعدارلامالار ورناتۋ تۋرا­لى «تەلەفون» نۇسقاۋلار بەرەتىن ادام­دارعا ەشقاشان سەنبەۋ كەرەك. بانك پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ارنايى وپەراتسيا­لارد­ى ەشقاشان تەلەفون ارقىلى جۇر­گىز­بەيدى. ء«وزىن بانك نەمەسە قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرى دەپ تانىس­تىر­عان بوگدە ادامدار قوڭىراۋ شالعان كەز­دە تۇتقانى قويىپ, سىزگە قىزمەت كور­سە­تەتىن بانكتىڭ سەنىم تەلەفونىنا نەمە­سە­ پوليتسياعا قوڭىراۋ شالۋ قاجەت», دەيدى مام­اندار.

ءوزىڭىز تۋرالى جەكە مالىمەتتى, پلاستي­كا­لىق كارتالاردىڭ دەرەكتەمەلەرىن, اۋدا­رىمدار تۋرالى تۇبىرتەكتەردى, كودتار مەن قۇپيا سوزدەردى ەشكىمگە بەرمەۋ; بەلگى­سىز جانە تەكسەرىلمەگەن سايتتارعا سەن­بەۋ; تەكسەرۋسىز الدىن الا تولەم جا­ساماۋ; تاۋاردى العاننان كەيىن عانا تولەم جاساۋ تۋرالى كەلىسۋ; كۇماندى كە­لى­سىمدەر بويىنشا اقشا اۋدارىمدارىن جا­ساماۋ; قوسىمشالاردى ورناتۋ ءۇشىن App Store جانە Play Market سىندى رەسمي باعدارلامالاردى پايدالانۋ; بانك قوسىمشالارىنا كىرۋ پارولدەرىن ۇنەمى وزگەرتىپ وتىرۋ سىندى ساقتىق شارالارى الاياقتاردىڭ قۇربانى بولۋدىڭ الدىن الادى.