ويلاسۋ ما, ويىن-ساۋىق پا؟

قانداستاردىڭ تۋعان توپىراققا كەلۋىنە دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنداعى ۇندەۋ قوزعاۋ سالعانى بەلگىلى. ويتكەنى الىستاعى اعايىندى ەلگە شاقىرۋ ءۇشىن دە جاعداي جاساۋ قاجەت ەدى. شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ باسىن قوسقان العاشقى قۇرىلتايدا كوشى-قون ماسەلەسىن رەتتەۋ, مۇنداعى تۇرمىس جاعدايى كەڭىنەن ءسوز بولدى.

دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى 1992 جىلى – الماتىدا, 2002 جىلى – تۇركىستاندا, 2005, 2011, 2017 جىلدارى استانادا ءوتتى. العاشقى قۇرىلتاي ناتي­جەسىندە شەتتەگى قازاقتاردىڭ كوبى ەلگە ورالىپ, جاستار وقۋ ورىندارىنا تۇسە باستادى. ەكىنشى قۇرىلتايدا قىتاي قازاقتارىنىڭ كەلۋىنە مۇمكىندىك جاسالدى. ءتورتىنشى قۇرىلتايدان كەيىن كوشى-قون تۋرالى زاڭعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, قابىلداندى. سوڭعى وتكەن قۇرىلتايدا دا شەتتەگى قازاقتى ەلىمىزگە كوشۋگە ىنتالاندىرۋ ءسوز بولىپ, ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجى تىڭدالدى.

بۇل ەندى ەلدە وتكىزىلەتىن ۇلكەن قۇرىلتاي. بۇدان بولەك, كىشى قۇرىلتايلار بار. ونىڭ ءبىرى  – جىل سايىن وتكىزىلەتىن ەۋروپا قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى. ول «وتانداستار» قورىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلادى. ايتا كەتسەك, «وتانداستار» قورىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم 2017 جىلى تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا قابىلداندى. قور قانداستارعا مەملەكەت پەن قوعام تاراپىنان كومەك جاساۋ ءۇشىن, شەتەلدەگى جانە ەلگە كوشىپ كەلگەن اعايىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنان حاباردار بولىپ, قولۇشىن بەرۋ ءۇشىن قۇرىلدى. قۇرىلتايدىڭ ءوزى دە ماسەلەلەر اشىق ايتىلاتىن, كەيىن شەشىمى شىعارىلاتىن جيىن ەمەس پە؟

ەۋروپا قازاقتارىنىڭ بيىلعى قۇرىلتايى گەرمانيانىڭ كولىن قالاسىندا ءوتتى. «وتان­داستار» قورىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 3 كۇنگە سوزىلعان قۇرىلتايدا دياسپورا وكىلدەرى­مەن, ەۋروپالىق قازاق جاستارىمەن كەزدەسۋ, كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى, «اباي ءۇيىنىڭ» اشىلۋ سالتاناتى, ۇلتتىق ناقىشتاعى كيىمدەر مەن قولونەر بۇيىمدارىنىڭ جارمەڭكەسى, ەتنو-فوتو كورمەلەر, ءتۇرلى سپورتتىق جارىس وتكەن. قۇرىلتاي جۇمىسى اتاجۇرتتان بارعان تانىمال ونەر جۇلدىزدارىنىڭ گالا-كونتسەرتىمەن اياقتالعان. قاراپ وتىرساق, ويىن-ساۋىقپەن وتكەن قۇرىلتاي, ارينە تانىمدىق جاعى بار سياقتى. دەسەك تە, ەۋروپادان گورى تمد ەلدەرى, ازيا ەلدەرىندەگى قازاقتاردىڭ ماسەلەسى زور سەكىلدى. وسى تۇستا ازيا قازاقتارىنىڭ كەلەلى قۇرىلتايىن نەگە وتكىزبەسكە دەگەن سۇراق تۋىنداي­دى. ويتكەنى شەتەلدەگى قازاقتارمەن رۋحاني بايلانىس ەۋروپاداعى ساناۋلى قازاقتىڭ ورتاسىنا بارىپ سايران سالىپ, دەمالىپ قايتۋ ەمەس قوي. نەگىزى مۇنداي قاۋىمداستىقتار جىراقتاعى قازاق پەن اتاجۇرتتاعى قازاق اراسىن جالعايتىن التىن كوپىر بولۋعا ءتيىس ەمەس پە؟ وسى ورايدا قاۋىمداستىقتاعىلار كوبىنەسە بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن شاشۋ, ەۋروپاعا بارىپ ساياحاتتاۋ, كىشى قۇرىلتاي وتكىزۋ دەگەن سىلتاۋمەن جۇرگەن سەكىلدى.

جالپى, وسىنداي قۇرىلتايلار قازاق كوشىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر جايتتاردىڭ شەشىمىن تابۋىنا ىقپال ەتىپ كەلە مە؟ قۇرىلتاي قانداي شەشىم قابىلداپ جاتىر؟ الدە بۇل باسقوسۋلار شاپان كيىپ, جارىسا ماداق ايتىپ تارقايتىن جيىنعا اينالىپ بارا ما؟

باستاۋىن سوناۋ 1992 جىلدان الاتىن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايلارى جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە تۇراتىن ەتنوستىق قازاقتاردىڭ ىسكەرلىك سۇحباتى الاڭىنا اينالدى. ول قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىنە, تاريحىنا جانە سالت-داستۇرلەرىنە جاڭاشا تۇرعىدا قاراۋعا, ونى مولايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قۇرىل­تاي, سونداي-اق وتانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا ءوز ەركىمەن قونىستانۋىنا جول اشادى. وسىناۋ ماڭىزدى ءىس-شارا كوشى-قونعا جاۋاپ­تى مەملەكەتتىك ورگاندارعا شەتەلدەن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتان­دارىندا بەيىمدەلۋىنە, ەتنوستىق كوشى-قون ما­س­ەلەلەرىن شەشۋگە, كوشى-قون جانە ءبىلىم تۋرالى زاڭدارىنا بايلانىستى ۋاقىت تالابىن ەسكەرۋگە جاڭاشا تۇرعىدان قاراۋعا كومەكتەسەدى.

الايدا ەۋروپاداعى قانداستارىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى بىزدەن دە كوش ىلگەرى ەكەنى بەلگىلى. ولار تاريحي وتانىنا ورالۋدى جاقىن-جۋىقتا ماقسات تۇتىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان ول جاقتا جىل سايىن قۇرىلتاي وتكىزۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ ال قۇرىلتاي قانداستاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ەستىپ, كومەك قولىن سوزۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. ەندەشە قازىر يران, اۋعانستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, رەسەي, موڭعوليا, قىتاي سەكىلدى ەلدەردەگى قانداستارىمىزدىڭ باسىن قوسىپ, قۇرىلتاي وتكىزگەن ماڭىزدىراق بولار ەدى.