كەيىنگى جىلدارداعى قۇرعاقشىلىق مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كەدەرگى بولىپ تۇر. بيىل كوكتەم جاڭبىرسىز ءوتتى. ونىڭ ۇستىنە تابيعي شابىندىقتار مەن جايىلىمنىڭ جايى مالساق قاۋىمدى الاڭداتىپ وتىر.
مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا, باعىمداعى مالعا قاجەتتى جەم-ءشوپتىڭ 70 پايىزى نەگىزىنەن تابيعي شابىندىقتاردان جينالادى. ءبىزدىڭ وڭىردەگى شابىندىقتاردىڭ ءتۇسىمى ازايىپ, قۇنارى قاشقالى قاي زامان؟ وعان سەبەپ ەڭ الدىمەن ءتيىستى كۇتىم جاسالمايتىندىعىندا. ونىڭ ۇستىنە بۇرىنعى شابىندىق پەن جايىلىمدىق القاپتاردى شامادان تىس, كوپ پايدالانۋدىڭ سالدارىنان مالعا جۇعىمدى, ءنارلى شوپتەر تۇياقكەستى بولىپ, ەسەسىنە مال جەمەيتىن ارقيلى ءشوپ جىلدام كوبەيىپ, جەر توزىپ بارا جاتىر. قازىرگى بولجام بويىنشا تابيعي جايىلىمداردىڭ ەداۋىر بولىگى زياندى جانە ۋلى وسىمدىكتەرمەن لاستانعان. ەلىمىزدە جايىلىمدىق جەر كولەمى 184,3 ميلليون گەكتار جەردى قۇراسا, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرى وسى كولەمنىڭ 83,9 پايىز ۇلەسىن قامتيدى. وسىنشاما جەردىڭ ءدال قازىر 14-15 پايىزى ابدەن توزعان. ەندىگى ماقسات – كادەگە اسپاي جاتقان وسى جەردى ساۋىقتىرۋ.
– ەرتەدە كوكشە وڭىرىندە شالعىنى اتتى كىسىنى جاسىراتىن حان جايلاۋلار كوپ بولدى, – دەيدى ەل اعاسى مارات وسپانوۆ, – ەسىلدىڭ ساي-سالاسىنداعى اقانبورلىق, تايسارى, جاباي, اقسوراڭ, جىلاندى, كوكسەڭگىر, جەكەبوياق ءتارىزدى جايلاۋلاردان قازىر توقىمداي ءتاۋىر جەر قالمادى. نەگىزىندە تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن كوكمايسالى جالپاق جوننىڭ تۋ-تالاقاي بولۋى كەشەگى تىڭ يگەرۋدىڭ كەزىندە باستالدى. ارينە, ەل ىرىزدىعى – استىقتى وسىرۋگە ەشكىم دە قارسى ەمەس, بىراق سول داۋىردە جوعارىدان تۇسكەن جوسپاردى بۇلجىتپاي ورىندايمىز دەپ جەرگىلىكتى جەردەگى باسشىلار ەلدىڭ مۇددەسىن ەسكەرە بەرمەگەندىگىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ەگىن شىقپايتىن قۇمدى, تاستاق ەرەيمەننىڭ ەتەگىنەن باستاپ, كوكسەڭگىردىڭ كەڭ كوسىلگەن دالاسىن جىرتىپ تاستادى. گەكتارىنان 4-5 تسەنتنەر ءونىم الىپ, جۇمسالعان شىعىندى اقتاماسا دا, جوعارىدان تۇسكەن بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىنداۋ پارىز سانالدى. جارىقتىق جەر-انانىڭ قۇتى سول كەزدەن باستاپ قاشتى.
ەندىگى امال – ەكپە ءشوپ ەگۋ. ءسويتىپ, توزىعى جەتكەن, كادەگە اسپاي جاتقان القاپتاردى ءتورت ت ۇلىك مال ءسۇيسىنىپ جەيتىن شوپكە تولتىرۋ. كۇتىم دۇرىس بولسا, باعزى زامانداعى دالانىڭ باعى, قۇتى قايتا ورالار.
– ول زاماندا كوكشە جايلاۋلارىندا قاراجۋسان, جەرجۋسان, اقسەلەۋ, بەتەگە, قىمىزدىق, ەبەلەك, جۋا, قۇلانشايىر, ايراۋىق ءتارىزدى قانشاما ءشوپ وسەتىن, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى ەلەمەس يبراگيموۆ. – سول ءشوپتىڭ تامىرىن سوقانىڭ ءتىسى ءۇزدى. ەگىندى تابالدىرىققا دەيىن ەكتى, ال, قوعامنىڭ مالى ەگىن ەگۋگە جارامسىز, قۇنارى از جەردە باعىلدى.
بۇگىن دە وسى كورىنىس. تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟ وسى ساۋالدى قۋىپ, ءبىز كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەمەن اينالىسىپ جۇرگەن PhD, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىم دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشىسى ماردەن بايدالينگە جولىقتىق. جاس عالىم اقمولا وبلىسىنىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايىنا بايلانىستى بۇرشاقتى-ءداندى شوپتەردى ءوسىرۋ وڭتايلى دەپ سانايدى. وسى تاراپتاعى بار شارۋانى ەكشەپ, ارنايى جوبا دا ازىرلەگەن. جوبانى ىسكە اسىرۋ, ويعا ورالعان ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا تالپىنىس بار. ءبىر گەكتار جەرگە ەكپە ءشوپ تە ەگىپ, عىلىمي ساراپتاما دا جاساعان. وسى جوبانى ىسكە اسىرۋ, كەيىن اۋقىمدى اۋماققا ەنگىزۋ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق, وندىرىستىك ماسەلەلەردى وڭىنان شەشۋگە ىقپال ەتەدى دەپ ەسەپتەيدى. ەڭ باستىسى, جوبانىڭ ماقساتى اۋىل ماڭىنداعى كوپجىلدىق ەكپە ءشوپ ارقىلى جايىلىمدىق اينالىمدى قۇرۋ. ەلدى مەكەندەردىڭ جانىنداعى مال جايىلىمىندا توزعان ءشوپتىڭ ورنىنا كوپجىلدىق مال ازىقتىق شوپتەردىڭ جاڭا تۇرلەرىن سەبۋ. عالىم جىلدىڭ ءار مەزگىلىندە پايدالانۋعا ءتيىمدى بولاتىن ءشوپ تۇرلەرىن ەكشەگەن. بۇرشاقتى جانە ءداندى شوپتەر اراسىنداعى جاقسى ۇيلەسىمدىلىك پەن ارا-قاتىناستى ەسكەرە وتىرىپ, ەرتە پىسەتىن, ورتاشا پىسەتىن جانە كەش پىسەتىن شوپتەردى تاڭداعان. بۇرشاقتى-ءداندى مال ازىعىنا قاجەتتى شوپتەردىڭ مورفو-بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەگەن. ەڭ باستىسى, سولتۇستىك وڭىردەگى جىل سايىن قايتالاناتىن قۇرعاقشىلىققا توزىمدىلىگى.
– بۇگىندە جايىلىمدىق جەرلەردى ۇتىمدى پايدالانۋ – وزەكتى ماسەلە – دەيدى ماردان ەرسايىن ۇلى. – بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا نازار اۋدارىپ وتىر. ەل پرەزيدەنتى قازاقستان حالقىنا جولداعان جولداۋىندا جەم-ءشوپ داقىلدارىن ءوسىرۋ الاڭىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگىن جانە جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ وبلىستاعى مال جايىلىمىنىڭ مول كولەمى ەرەيمەنتاۋ جانە ءبىرجان سال اۋداندارىندا. بۇل اۋدانداردا تيىسىنشە 978,3 مىڭ جانە 547,4 مىڭ گەكتار جايىلىم بار. سونداي-اق اتباسار, اقكول, جارقايىڭ, قورعالجىن, ارشالى, جاقسى اۋداندارىندا دا مال جايىلىمىنىڭ كولەمى 200 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ىرگەدەگى توپىراعى قۇنارلى, ءشوبى شۇيگىن دەلىنەتىن زەرەندى اۋدانىنداعى جايىلىم كولەمى 151 مىڭ گەكتار. وبلىستا – ونىنشى ورىندا. ايتسە دە, زەرەندىلىك مالساق قاۋىم جايىلىم تاپشىلىعىن تارتىپ وتىر. مال باسىنىڭ سانىنا شاققاندا زەرەندىلىكتەر مال شارۋاشىلىعىن ەركىن دامىتۋ ءۇشىن ءالى دە شامامەن 360 مىڭ گەكتار جەر كەرەك.
ءتورت ت ۇلىك مالدى دۇرىس جايۋ, شابىندىقتار مەن جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ اۋىل جۇرتىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتار ەدى. قولبايلاۋ بولىپ تۇرعان كونتەرلى ماسەلە دە وسى. عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, ەندىگى ارادا باعالى كوپجىلدىق شوپتەردى جاپپاي ەگۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك.
– بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جەردىڭ يگىلىگىن كورىپ جاتقان ۇلكەن سەرىكتەستىكتەرگە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قولدا بار مالى ءۇشىن ەكپە ءشوپ ەگىپ بەرۋدى مىندەتتەۋ كەرەك – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى جانات قۇدايبەرگەنوۆ. – بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى دەگەن بار عوي. سوندا جايىلىمدىق جەر از بولعانىمەن قۇنارى ارتادى دا, مالساق قاۋىمنىڭ الدىنان مول مۇمكىندىك تۋادى. عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, ءار باس مالعا 9 گەكتار جەر كەرەك ەكەن. ول ارينە, ءشوپتىڭ شىعىمدىلىعىنا بايلانىستى. ەگەر توزعان جەردى ەكپە ءشوپ ەگىپ, تىڭايتقىشتار ءسىڭىرىپ, تۇلەتە الساق, بالكىم 9 گەكتار ەمەس, 5 گەكتار دا جەتىپ قالۋى مۇمكىن.
كوپجىلدىق شوپتەردەن اينالمالى جۇيە قۇرۋ مال شارۋاشىلىعىنىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان ءداستۇرى. قازىرگى ۋاقىتتا جاسىل كونۆەيەردى ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا نەگىزگى جۇك كوپجىلدىق ەكپە شوپتەرگە بەرىلەدى. ارينە, ەكپە ءشوپ ەككەن القاپتاردىڭ شىعىمدىلىعى تابيعي شابىندىقتان ءتورت-بەس ەسە كوپ. ەگەر وسى ءىس جاپپاي قولعا الىنسا, جايىلىم تاپشىلىعى بولماس ەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا ۇسىنىس جاساۋ ازدىق ەتەتىن ءتارىزدى. بالكىم, جەر تۋرالى زاڭعا تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ, مىندەتتەۋ قاجەت شىعار. ايتپەسە, ۇسىنىس ورىندالا بەرمەيدى.
– ءبىزدىڭ اقكول اۋدانىنداعى نوۆورىبينسك اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى قاراوزەك اۋىلىندا قازىر نەبارى 35 وتباسى تۇرادى, – دەيدى «ممم» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى مارات اۋباكىروۆ. – اۋىل تۇرعىندارى قارا مال, قوي باعىپ وتىر. ەڭ كوبى جىلقى. مىڭعا جۋىق. بىراق بۇل مالدىڭ ءبارى بىردەي ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ مالى ەمەس, باسىم كوپشىلىگى وزدەرى باسقا جەردە تۇرىپ, مالىن وسىندا باعاتىن اعايىنعا تيەسىلى. كەيدە جايىلىمىمىزعا تۇسكەننەن كەيىن وكپە-رەنىش تە بولىپ جاتادى. جىلقى جارىقتىق جىل ون ەكى اي تەبىندە بولاتىندىقتان, جەردى تەز توزدىرادى. سىرتتان كەلگەن مالدىڭ اراسىندا اۋرۋى دا بولۋى مۇمكىن. جايىلىمىمىزعا تۇسكەننەن كەيىن جۇقپالى اۋرۋى بولسا, جۇقپاسىنا كىم كەپىل؟ ەڭ قاۋىپتى جەرى دە وسى. سوندىقتان مۇنداي ماسەلەگە دە بايىپپەن قاراۋ كەرەك شىعار.
شارۋا قوجالىعى باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىلدا جايىلىمدى جاقسارتۋعا دەگەن تالپىنىس بار. بيىل ءبىرىنشى رەت سۋدان ءشوبىن ەگىپتى. ايتسە دە تۇقىمى قىمبات. ءبىر تونناسى 400 مىڭ تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. وعان كەز كەلگەن شارۋا قوجالىعىنىڭ شاماسى كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. تۇقىم تابىلعانىمەن, ارنايى ءشوپ تۇقىمىن سەبەتىن تەحنيكا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءشوپ ەگىلگەننەن كەيىن العاشقى جىلدارى مال جايۋعا بولمايدى.
جاس عالىم ماردان ەرسايىن ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جايىلىمدى جاقسارتۋ – مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىلەتىن ماسەلە. بالكىم, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلۋى كەرەك شىعار. وسىنداي جاندى جۇمىس اتقارعاندا عانا تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە بولادى. ال عىلىمي ۇسىنىستار دايىن. ماسەلەن, كوكشە وڭىرىندە مامىر-ماۋسىم ايىندا پىسەتىن سارىباس, تۇيەجوڭىشقا, جاز ورتاسىندا تولىساتىن ارپاباس, ال قوڭىر كۇزدە ءپىسىپ-جەتىلەتىن شالعىندىق قوڭىرباس ءتارىزدى شوپتەردى ەگۋگە بولادى. جالپى, وسى باعىتتاعى عالىمداردىڭ ۇسىنىستارىن مۇقيات قولدانا وتىرىپ, دالالىق جانە زەرتحانالىق سىناما جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە ەڭ ءتيىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرسا, جۇدەگەن دالانىڭ ءوڭى كىرىپ قالار ەدى. دالامەن بىرگە مال سۇمەسىمەن كۇن كورگەن اعايىننىڭ دا اجارى جاقسارماي ما؟
اقمولا وبلىسى