اليمەنت – قارىز ەمەس, پارىز

بۇگىندە ەلىمىزدە الي­مەنت بويىنشا قارىز كولەمى 14 ملرد تەڭگەگە جەتتى. بۇل ماسەلە سوت ورىن­داۋشىلارى مەن قۇقىق قىز­مەتكەرلەرىنىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر. ويتكەنى بورىشكەرلەردىڭ اراسىندا ماسكۇنەمدەر مەن جۇمىس­سىز جۇرگەندەردەن بولەك, پارىزىن ورىنداعىسى كەلمەي, جۇمىس بەرۋ­شىمەن كەلىسىپ, جالعان قۇجات جاساتىپ, جالاقى مولشەرىن ازايتىپ كورسە­تەتىندەرى دە بار.

«اليمەنت تولەنبەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – بورىشكەرلەردىڭ ءوندىرىپ الۋعا جاتاتىن رەسمي جۇمىس ورنى­نىڭ, تابىسىنىڭ, مۇلكىنىڭ بولماۋى. كەيبىر بورىشكەرلەر قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى بولا تۇرا, بالالارىن اسىراۋدان ادەيى جالتارادى نەمەسە تابىستارى مەن مۇلكىن جاسىرادى. بۇگىندە اليمەنتتىڭ مولشەرى بورىشكەرلەردىڭ تابىسىنا بايلانىستى بەلگىلەنەدى. بۇل تەرىس پيعىلدى بورىشكەرلەرگە تابىستارىن جاساندى تۇردە ازايتىپ كورسەتۋگە, ياعني قۇجاتتاردى بۇرمالاۋعا, جۇمىس بەرۋشىمەن جالعان كەلىسىمشارتتار جاساۋ سەكىلدى تاعى دا باسقا فاكتىلەرگە جول بەرەدى. ادەتتە, بورىشكەرلەردىڭ كوپشىلىگى جەكە كاسىپكەر رەتىندە رەسمي تىركەلىپ, وزدەرىنە ەڭ تومەنگى جالاقى 70 مىڭ تەڭگەگە جۋىق بەلگىلەيدى, – دەدى رەسپۋبليكالىق جەكە سوت ورىنداۋشىلار پالاتاسىنىڭ توراعاسى ايدوس يمانباەۆ.

بىلتىر اليمەنت تولەمەگەن 4065 ازامات اكىمشىلىك, 126 بورىشكەر قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسا, 116-سىنا باس بوستاندىعىن شەكتەۋ, سەگىزىنە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ جانە ەكەۋىنە باس بوستاندىعىنان ايى­رۋ جازاسى تاعايىندالىپتى. الايدا جازانى قاتاڭداتۋ اليمەنت ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشپەي وتىر. دەمەك قاتاڭ جازادان گورى, سانانى وزگەرتۋ كەرەك سىڭايلى.

«بالالارىنا اقشا بەرگىسى كەل­­مەي­تىندەر قاماۋدان كەيىن دە ويلا­رىن وزگەرتپەيدى. ءوز ۇرپاعىنا كومەكتە­سۋدەن سانالى تۇردە باس تارت­قان­دار­مەن جۇمىس ىستەۋ وتە قيىن. كەي­بىرى جۇدىرىقتاسىپ, قارسىلاسا جونە­لەدى. قازان ايىندا بورىشكەرگە ۋچاس­كەلىك كوميسسيامەن كەلگەنىمىزدە, قولى­نا تەمىر ۇستاپ الىپ, «ەگەر قازىر كەتپەسەڭدەر, باستارىڭدى جارامىن» دەپ ءبىزدى قورقىتقاندار دا بولعان», دەدى اليمەنت ءوندىرىپ الۋ جونىندەگى مامانداندىرىلعان كەڭسەنىڭ باسشىسى داريا كاچۋر.

تاعى ءبىر پروبلەما: جالعىزباستى انالار تولەنەتىن اليمەنت مولشەرى ءتىپتى از ەكەنىن ايتادى. ازيا ەسىمدى ەلوردالىق تۇرعىن 2022 جىلى جۇ­بايى­نان اجىراسقان. بۇگىندە ول ەكى بالاسىن ءوزى تاربيەلەپ وتىر. «ال الاتىن اليمەنت تۇرمىسىمىزعا جەتپەيدى», دەپ ناليدى جالعىزباستى انا.

ەكىنشى بالام 2-دە, ونىڭ سۇ­را­نىسى تەك تاماق پەن كيىم-كەشەك, ويىن­­شىق قانا. ال ۇلكەنى 4 جاستا. ول اۋلاداعى دوستارىنا قىزىعىپ, ءتۇر­­لى قىمبات ويىنشىقتاردى الىپ بەرۋ­دى سۇراپ ءجۇر. وسىنداي ساتتەردە « ۇلىم, التى اي كۇتەيىك, سودان كەيىن, كەلەسى جىلى» دەپ ۇنەمى ۋادە بەرۋمەن كەلەمىن. اكەنىڭ جaۋaپكەرشىلىگى, مىن­دەتى دەگەن بولمaۋشى مa ەدى؟ ول اليمەنت تولەپ وتىر. بىراق تولەگەن اقشاسى ءبىر بالانىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋگە دە جەتپەيدى. قازىر بۇكىل نارسە قىمبات. باسپانام جوق, پاتەر جالداپ تۇرامىن. ءوزىم بaلa كۇتىمىنە بaي­لaنىستى بىرنەشە جىل ۇيدە وتىردىم. جۇمىس ىستەيىن دەسەم, بالالارىما قارايلاساتىن ەشكىم جوق», دەيدى ازيا.

قازىر پاتەر قۇنى ازىق-ت ۇلىك باعا­سى مەن كوممۋنالدىق شىعىندار قىمباتتاعان سايىن, وسىنداي جال­عىزباستى انالاردىڭ الەۋمەتتىك احۋا­لى ناشارلاي بەرەتىنى انىق. ودان قالدى بالانى تاربيەلەيتىن العاشقى الەۋمەتتىك ينستيتۋت وتباسى ەكەنىن ەسكەرسەك, اتا-انانىڭ ەكى بولەك كەتۋى بالانىڭ پسيحولوگياسىنا اسەر ەتپەي قويمايدى.

«بالا ءۇشىن اكە مەن شەشەنىڭ ورنى بولەك, ول ەكەۋىن دە بىردەي جاقسى كورەدى. الايدا ءبىر ماسەلە بار, مىسالى, اجىراسىپ كەتكەننەن كەيىن بولەك تۇراتىن اكەسى نە اناسى بالامەن قارىم-قاتىناسىن ۇزەدى. مۇنداي جاعدايلار كوپ ەمەس, بىراق كەزدەسىپ جاتا­دى. مىنە, وسىنداي جايتتار با­لا­عا قاتتى اسەر ەتەدى. سوندىقتان دا اتا-انا اجىراسىپ كەتسە دە, بالامەن قارىم-قاتىناس ۇزىلمەۋگە ءتيىس. ونىمەن جۇيەلى تۇردە كەزدەسىپ تۇرعاندارى ءجون. مىسالى, اپتانىڭ قاي كۇنى كەزدەسۋ ءۇشىن بەلگىلەندى, سول كۇنى تۇراقتى تۇردە جۇزدەسىپ, كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋ كەرەك. اسپان اينالىپ, جەرگە تۇسسە دە, سول كەلىسىلگەن ۋاقىتتا بالانىڭ جانىنان تابىلۋى كەرەك. سول ساتتە بالادا «قانداي جاعداي بولسىن, ولار مەنىڭ جانىمدا بولادى» دەگەن وي, سەنىم قالىپتاسادى. ال ەگەر دە كەزدەسۋ بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا كەلمەي, كەلەم دەپ الىپ, جوعالىپ كەتسە, ونىڭ ۇستىنە ءجيى وتىرىك ايتاتىن بولسا, بالا دا سوعان بەيىمدەلەدى. بۇل ونى قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلداي باستايدى. ءسويتىپ, ءوزى دە ۇيلەنىپ, نە تۇرمىسقا شىققان كەزدە, وعان سونداي ادامدار جولىعادى. ويتكەنى ونىڭ پسيحولوگيا­سى سولاي قالىپتاستى, سوندىقتان دا ءوزىنىڭ اكە-شەشەسىنە ۇقسايتىن ادامداردى تارتىپ تۇرادى»,  دەدى پسيحولوگ ءزۇبايدا كەنەنباەۆا.

دەمەك بالا اكە-شەشەسىنىڭ جاعىم­دى نە جاعىمسىز ءىس-ارەكەتىن بەيسانا­لى تۇردە قايتالايتىن بولسا, قازىرگى قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ودان ءارى ورشۋىنە اكەلۋى ىقتيمال. مۇنداي جاعدايدى بولدىرماس ءۇشىن جاۋاپتى ورگاندار اليمەنتتى ءوندىرۋدىڭ نەشە ءتۇرلى امالىن جاساپ الەك. ماسەلەن, بىلتىر 2 مىڭنان استام ەرلى-زايىپتىنى قايتا تاتۋلاستىرىپ, بالانىڭ تولىق وتباسىندا وسۋىنە جاردەم جاساعان. ال «ەكى قولعا ء–بىر كۇرەك» تاپپاي سەندەلگەن 2 مىڭ بورىشكەردى جىل سايىن جۇمىسقا ورنالاستىرادى ەكەن.

«2022 جىلدىڭ 12 ايىندا سوت ورىنداۋشىلاردىڭ وندىرىسىندە 7,8 ملن اتقارۋشىلىق قۇجات بولدى. بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,1 ملن قۇجاتقا ارتىق. بىلتىر 6,7 ملن قۇجات بولعان ەدى. 2021 جى­لى 2,3 ميلليون ءىس تولىق ورىندالسا, 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش 2,6 ميلليوندى قۇرادى. مەملەكەت كىرىسىنە 31 ملرد تەڭگە ءوندىرىلدى. بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 6 ميللياردقا كوپ. ازاماتتاردىڭ جالاقىسى – 4 ميلليارد تەڭگە. 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 300 ميل­ليون تەڭگەگە ارتىق. بيزنەس پايداسىنا 185 ميلليارد تەڭگە ءوندىرىلدى», دەدى رەسپۋبليكالىق جەكە سوت ورىنداۋشىلار پالاتاسىنىڭ توراعاسى ا.يمانباەۆ.

اليمەنت قارىزىن بولدىرماۋدىڭ نەگىزگى جولى اجىراسۋشىلار قاتارىن ازايتۋ ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ويتكەنى جىلدان-جىلعا ەكى بولەك كەت­كەن وتباسىلاردىڭ كوبەيۋى تاستاندى سابيلەر مەن باۋىر ەتى بالا­سىن تاعدىر تالقىسىنا تاستاپ, الي­مەنت تولەۋدەن جالتارۋشىلار قاتا­رىنىڭ وسۋىنە تۇرتكى بولىپ وتىر. سون­دىقتان بالاعا ءاۋ باس­تان ۇلتتىق داستۇرلەرىمىز بەن سالت-سانامىزدى ناسي­حاتتاپ, وتباسى قۇن­دى­لىعىن قۇل­دىراتپاۋ قاجەت-اق.