ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ الاڭىندا اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەرمەك مارجىقپاەۆ ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى تۋرالى ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن وتكىزدى.
وبلىس اكىمى پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان سان سالالى شارۋانىڭ قاداۋ-قاداۋ تۇستارىنا كوڭىل اۋداردى. اتاپ ايتاتىن بولساق, اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولاتىن بىرقاتار وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزگەن. ونەركاسىپتەگى ءوسىم 115,1 پايىزدى قۇرادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 5,4 پايىزعا كوبەيگەن. ينفلياتسيا 4,3 پايىز دەڭگەيىندە. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جالاقى ماسەلەسى دە ءبىرشاما وڭتايلى شەشىلىپتى. ەسەپتى مەرزىم ىشىندە 21,7 پايىزعا ءوسىپ, ورتاشا جالاقى 273,8 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ وتىر. بيىلعى ەكونوميكا دەڭگەيى تۇراقتى. سالىستىرمالى تۇردە ايتاتىن بولساق, وتكەن جىلى دا وبلىستاعى ەكونوميكا سالاسى ءبىرشاما قارقىندى دامىعان. دالەل رەتىندە سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى ەل بويىنشا الدىڭعى قاتاردا.
بيىلعى قاڭتار-ءساۋىر ايلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونەركاسىپ سالاسى سەرپىندى دامۋدا. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 15 پايىزعا جۋىق ءوسىم بار. ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 115,3 پايىز, تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسىندا 122,6 پايىز ءوسىم بار. مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى دە ارتا تۇسكەن. استىقتى وڭىرگە اسا قاجەتتى استىق كومبايندارى مەن تراكتورلاردىڭ ءوندىرىسى دە 2,5 ەسە ءوسىپ وتىر.
وبلىس استانانى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ بەلدەۋىندە بولعاندىقتان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ءجىتى نازار اۋدارىلۋدا. اتاپ ايتاتۇعىن بولساق, وسىمدىك جانە سارى ماي ءوندىرۋ 1,5 ەسە كوبەيدى, ەت جانە ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ 14 پايىزعا ۇلعايدى. ايماقتاعى ماڭىزدى نىسانداردىڭ قارقىندى جۇمىسىن تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى. بۇل ورايدا «قازاقالتىن» فابريكاسىن بەيىمدەۋ, ارشالى اۋدانىنداعى «بورەي ەنەرگو» جەل ەلەكتر ستانتسياسى, ماكينسك قۇس فابريكاسىنىڭ ءۇشىنشى كەزەگى, بۇلاندى جانە ارشالى اۋداندارىنداعى «ەس دجي بريك» ەكىنشى كىرپىش زاۋىتى ءتارىزدى نىسانداردى ايتا كەتۋگە بولادى. ۇستىمىزدەگى جىلى «بۋراباي بيوگاز» كاسىپورنى, «قازاق دايموندس» تەحنيكالىق الماس كونتسەنتراتىن شىعاراتىن فابريكا ءتارىزدى ءىرى كاسىپورىنداردى ىسكە قوسۋ كوزدەلىپ وتىر. ويداعى شارۋا وڭىنان ورالسا, 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 1,5 تريلليون تەڭگەنى قۇراپ, رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتپەك. جالپى ەل كولەمىندەگى ءونىم تۇرلەرى بويىنشا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن كورسەتكىش از ەمەس. ماسەلەن, پودشيپنيكتەر ءوندىرۋ جوسپارى ءجۇز پايىزعا ورىندالدى. سونداي-اق كەراميكالىق كىرپىش, التىن ءوندىرۋ وڭ جولعا قويىلعان. ماشينا جاساۋ باعىتىنداعى تابىس تا قوماقتى. وڭىردەگى وسى تاراپتاعى جۇمىس كورسەتكىشى ەلىمىز بويىنشا كوش باستاپ تۇر.
ءوڭىر نەگىزىنەن اگرارلىق ايماق بولعاندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ءجىتى نازار اۋدارىلادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءوسىم كورسەتكىشى 5,5 پايىزعا ۇلعايىپ, ءونىم كولەمى 114 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. قۇس, قوي-ەشكى, قارا مال, جىلقى باسى ءوسىپ كەلەدى. ءسۇت ءوندىرۋ 13 پايىزعا, استىق وڭدەۋ 11 پايىزعا ۇلعايدى. كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى ۋاقتىلى ءارى بارلىق تەحنولوگيالاردى ساقتاي وتىرىپ اتقارىلدى. بيىلعى جىلى اقمولالىق ديقاندار 5,2 ميلليون گەكتار جەرگە ءداندى داقىلدار تۇقىمىن سەپتى. بۇل ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جاي, تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنا وراي كارتوپ پەن كوكونىستىڭ القابى ۇلعايتىلدى.
ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى بارىسىندا ءوڭىر باسشىسىنا وتكىر سۇراقتار قويىلدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى قوسشى قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جايى تۋرالى بولدى. ءوڭىر باسشىسى بۇل ساۋالعا بۇگىنگى كۇنى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي تۋرالى تاراتىپ ايتىپ بەردى. بيىل قالانىڭ دامۋىنا 12 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتىر. وسىعان وراي تۋىنداپ وتىرعان كەيبىر ماسەلەلەر دە بار. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قوسشى قالاسىنداعى ءبىلىم وشاعى ءۇش اۋىسىممەن جۇمىس ىستەدى. قالادا 1 200 ورىندىق ءبىلىم وشاعى سالىنعاننان كەيىن جۇكتەمە ازايدى. الداعى ۋاقىتتا تاعى وسىنداي كولەمدەگى ەكى مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلمەك. ءبىلىم وشاقتارىنىڭ قۇرىلىسى ساپالى جۇرگىزىلۋدە. «جايلى مەكتەپ» جوباسى بويىنشا قوسشى قالاسىندا جاڭا ءبىلىم وشاعى سالىنادى. مىنە, وسى ءبىلىم وشاقتارى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن بۇل ورايداعى بارلىق ماسەلە شەشىمىن تابادى. قوسشى قالاسىندا سپورت مەكتەبىنىڭ بولماۋى ماسەلەسى كوتەرىلىپ جۇرگەن بولاتىن. تاياۋ ارادا قالادا مۇنداي مەكتەپ اشىلماق. ماسەلەن, «شۋيسكوە» سەرىكتەستىگى الەمدىك جارىستاردى وتكىزۋگە جارايتىن تاماشا سپورت كەشەنىن سالدى. جاقسى اۋدانىنداعى «تنك» اگروفيرماسى سالعان ۇلكەن سپورت عيماراتى يگىلىكتى ىستەردىڭ ۇياسىنا اينالعان. بۇل كەشەندە دايىندالعان سپورتشىلار وبلىستىڭ عانا ەمەس تۇتاس ەلىمىزدىڭ نامىسىن قورعاۋدا. كەلەسى سۇراق وبلىس ورتالىعى تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە وراي جولداندى. ءوڭىر باسشىسى بۇل ماسەلەنىڭ وتكىر كۇيدە ەكەنىن جاسىرعان جوق. قالانى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان جەلى بويىنداعى سۋ تازارتۋ قوندىرعىلارى سوناۋ 1980 جىلى سالىنعان. وسىنشاما ۋاقىت ىشىندە سۇزگىلەردى ءىشىنارا اۋىستىرعاننان باسقا تياناقتى جۇمىس جۇرگىزىلمەگەن. جاڭا سۋ تازارتۋ قوندىرعىلارىن ورناتۋ جۇمىسى 2009 جىلى باستالعانىمەن, قاراجات تاپشىلىعىنا جانە تەحنولوگيانىڭ ەسكىرۋىنە بايلانىستى توقتاپ قالعان. بۇگىندە جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. استىقتى ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا كورسەتىلىپ جاتقان مەملەكەتتى قولداۋ بارىسى دا سۇرالدى.
– ءبىز ەلىمىزدەگى استىق وندىرەتىن ءىرى ءوڭىر بولعاندىقتان الەۋەتىمىز وسى سالاعا كوبىرەك بايلانىستى, دەدى وبلىس اكىمى, – مەملەكەت بۇگىنگى كۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, وڭىردەگى وسى سالاعا سۋبسيديا رەتىندە 106 ميلليارد تەڭگە قاراجات ءبولىندى. ءبىر اتاپ ايتا كەتەرلىگى, ونىڭ 52 ميللياردقا جۋىعى قايتارىلمايتىن سۋبسيديالار. فورۆاردتىق ساتىپ الۋعا 4 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولىندى. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى بويىنشا 1 ميلليارد 200 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ, شالعايداعى شاعىن اۋىلدارداعى شارۋا قوجالىقتارىن قۇرىپ, ءوز ءىسىن باستايمىز دەگەن ادامدارعا قولداۋ كورسەتىلدى. ال ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالعان جايىلىمدىق جەر ماسەلەسى ءبىزدىڭ وڭىردە دە بار. سوندىقتان ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلدى. بۇرىن زاڭسىز راسىمدەلگەن نەمەسە يگەرىلمەي جاتقان 380 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەر قايتارىلدى.
وڭىردەگى بەستوبە كەنتىندەگى التىن ءوندىرۋ فابريكاسىنىڭ جۇمىسى كوپشىلىكتى تولعاندىرىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇل ورايدا وبلىس اكىمى التىن ءوندىرۋ فابريكاسىنىڭ توقتاپ تۇرعاندىعىن ايتا كەلىپ, سوعان قاراماستان اتالعان كومپانيا ءوزىنىڭ بۇرىنعى جۇمىسشىلارىنا 9 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا جالاقى تولەگەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. اكىم اكتسيونەرلەرمەن دە, جەرگىلىكتى حالىقپەن دە بىرنەشە مارتە كەزدەسكەن. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جۇمىسشى توبى قۇرىلعان. قازىرگى كۇنى جەرگىلىكتى جۇرتتى الاڭداتىپ وتىرعان بۇل ماسەلە ەرەكشە نازاردا. وڭىردەگى وسىنداي تۇيتكىلدى جايمەن بىرگە اقمولالىق ديقانداردىڭ قابىرعاسىنا باتىپ وتىرعان تاعى ءبىر كەلەڭسىز شارۋا اقبوكەندەردىڭ تىم كوبەيىپ كەتۋى. ەل بولىپ ەلەڭدەپ وتىرعان جايدىڭ اقمولالىقتارعا دا قاتىستى ەكەندىگىنە توقتالعان وبلىس اكىمى ازىرگە وتەماقى ماسەلەسى تالقىلانۋدا دەپ جاۋاپ بەردى.
نەگىزى وبلىس ورتالىعى تۇتاس ءوڭىردىڭ ايناسى ىسپەتتى. ساۋلەلى سالتاناتى الىستان كوز تارتىپ, جاقۇتتاي جارقىراپ تۇرسا, تىنىس-تىرشىلىگى قولمەن قويعانداي-اق كورىنىپ قالادى. ايتكەنمەن, كوڭىلدى تۇسىرەتىن دە تۇستارى اراگىدىك كەزدەسىپ قالادى. ماسەلەن, قوپا كولىنىڭ وتكەن جىلدارى عانا اباتتاندىرىلىپ جوندەلگەن جاعالاۋى, مەردىگەرلەردىڭ جۇمىس ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تاپسىرىس بەرۋشى سوتقا جۇگىنىپ, جەڭىسكە جەتىپتى. قازىر جاڭا بايقاۋ وتكىزىلۋدە. بىرقاتار كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان بۇل جەر قالا تۇرعىندارىنىڭ سۇيىكتى ورنىنا اينالعان. كەلەسى جىل كوكشەتاۋ ءۇشىن ەرەكشە جىل. ويتكەنى وبلىس ورتالىعىنىڭ العاشقى ىرگەتاسى قالانعانىنا 200 جىل تولماق. مەرەيتويعا دەيىن كەم-كەتىك جوندەلىپ, رەتكە كەلتىرىلەدى دەگەن سەنىم بار. وڭىردەگى تولىمدى تابىس كوزىنىڭ ءبىر پاراسى – تۋريزم. ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا بۋرابايعا قاراعاندا, تۇركيادا دەمالۋ ارزانىراق دەسەدى دەگەن دە ساۋال قويىلدى. ءوڭىر باسشىسى بۇل ساۋالعا تولىمدى جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇرناعى جىلدارى بۋراباي باۋرايىنداعى دەمالىس ورىندارىنا جىلىنا 300-400 مىڭ تۋريست كەلەتىن بولسا, وتكەن جىلى 1 ميلليون ادامدى قابىلداعان. تۋريستەردىڭ سانى قانشالىقتى وسكەندىگى كوزگە كورىنىپ تۇر. ەندىگى قيىندىق وسىنشاما ءتۋريستى قابىلداۋ, ءمىنسىز قىزمەت كورسەتۋ. سوندىقتان دايىندىق جۇمىستارى شيراتىلا تۇسۋدە. جۇزدەن استام قوقىس سالاتىن جاشىكتەر ساتىلىپ الىنعان. قوقىس تاسيتىن كولىكتەر دايىندالعان. جولدى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ال باعا ماسەلەسى ارقيلى. بۋراباي باۋرايىندا قىمبات قوناقۇيلەر دە, ورتاشا ساناتتاعى دەمالىس ورىندارى دا بار. ماسەلەن, وتكەن جىلى ءورت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەنىڭ جاڭعىرتىلۋىنا وراي 30-دان استام ءورت ۋاقىتىندا ءسوندىرىلدى. بۇگىندە وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن استانالىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋدە. قوسشى قالاسىندا ءورت ءسوندىرۋ دەپوسىن سالۋ جۇمىسى باستالدى. سالىنىپ بىتكەن سوڭ ول قالانىڭ ماڭايىنداعى اۋىلدارعا دا قىزمەت كورسەتەدى.
تاعى ءبىر تولعاعى جەتكەن ماسەلە – بۇزىلىق سۋ قويماسى. سۋ قويماسى سالىنىپ بىتكەن سوڭ ايماقتىڭ تابيعاتىنا دا تاماشا اسەر ەتەتىندىگى ءسوزسىز ءارى سۋارمالى ەگىستىكتى دامىتۋعا دا ىقپالى بولادى. سونداي-اق كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە ەرىگەن قار سۋىنىڭ قارقىنىن تومەندەتۋگە ءوز اسەرىن تيگىزەدى. سۋ قويماسىن سالۋ جۇمىسى كەلەسى جىلى باستالۋى مۇمكىن. قازىرگى كۇنى ءتيىستى مينيسترلىكپەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. وڭىردەگى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى جىلۋمەن قامتۋ. وتكەن جىلى ستەپنوگورسك قالاسىنداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ جۇمىسى ءبىرشاما قوبالجۋ تۋعىزدى. وبلىس اكىمى بەس ايدىڭ ىشىندە ستەپنوگورسك قالاسىنا ءتورت رەت بارعان. جىلۋ بەرۋ ماسەلەسى ۇدايى, قاتاڭ باقىلاۋدا. مەنشىك يەسىمەن ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. وتكەن جىلى اعىمداعى جوندەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە 3 ميلليارد تەڭگە قاراجات جۇمسالسا, ۇستىمىزدەگى جىلى وسى ماقساتقا 5 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ وتىر. جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ ءبىر بولىگى قالالىق شارۋاشىلىق بالانسىنا الىنعان. قازىرگى كۇنى ەڭ توزىعى جەتكەن قۇرىلعىلار جوندەلۋ ۇستىندە. ورتالىقتىڭ توزۋ دەڭگەيى 60 پايىزدى قۇراسا, جىلۋ جەلىلەرىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى قاۋساپ تۇر. مۇنداي ماسەلە وبلىس ورتالىعىندا دا بار. ويتكەنى كوكشەتاۋ قالاسىندا كوپ قاباتتى جاڭا تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلدى. ال بۇرىنعى قازاندىقتار مۇنشالىقتى كولەمدى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتە المايدى. كوكشەتاۋ شىن مانىندە, جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرمەيدى جالعىز وبلىس ورتالىعى. قالا ەكى قازاندىقپەن جىلىتىلادى. كومىرمەن بىرگە مازۋت تا جاعىلادى. شىعىن كوپ بولعاندىقتان, تولەماقىنىڭ ءوسۋى دە ىقتيمال. ال بۇل تۇرعىنداردىڭ ورىندى وكپە-رەنىشىن تۋدىرادى.
ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى بارىسىندا ءوڭىردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تولايىم قامتىلدى.