مي يمپلانتى

مي يمپلانتى مەديتسيناداعى عىلىمي جاڭالىق بولىپ وتىر. دەگەنمەن بۇل زەرتتەۋدىڭ تەك العاشقى ناتيجەلەرى ءارى عالىمدار قۇرىلعىنى ءالى جەتىلدىرۋ قاجەت دەپ سانايدى.

گەرت-يان وسكام 2011 جىلى اپاتقا ۇشىراپ, سال بولىپ قالعان. ال وسى مي يمپلانتى ارقىلى ول قايتادان تومەنگى دەنەنى باس­قارۋعا مۇمكىندىك الدى. ول 12 جىل بويى جۇرە الماعان. قازىر جاڭا قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن قاي­تا جۇرە باستادى.

«Nature» جۋرنالىندا ج­ا­ريا­لانعان زەرتتەۋدە شۆەي­تسا­ريا­لىق زەرتتەۋشىلەر وسكامعا ميعا اسەر ەتەتىن يمپلانتتاردى ورناتقان. قۇرىلعى ارقىلى وسكام تۇرىپ, ءجۇرىپ, كوتەرىلە الادى. يمپلانتتى ورناتقاننان كەيىن ءبىر جىلدان استام ۋاقىت وتكەن سوڭ, ول وسى قابىلەتتەرىن ساقتاپ قالعان جانە يمپلانتتى الىپ تاستاعاننان كەيىن دە ونىڭ فيزيكالىق قوزعالىسى قالپىنا كەلە باستاعان.

وسكامعا يمپلانتاتسيا جاسا­عان لوزاننا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەۆرولوگى دجوسەلين بلوح: «با­سىن­د­ا بۇل مەن ءۇشىن ناعىز عىلى­م­ي فانتاستيكا بولدى, بىراق بۇگىن ول شىندىققا اينالدى», دەيدى.

سوڭعى ون جىلدىقتا ج ۇلىن جاراقاتتارىن ەمدەۋدە بىرقاتار عىلىمي-تەحنولوگيالىق جەتىستىك­كە قول جەتكىزىلدى. ماسە­لەن, 2016 جىلى دوكتور كۋرتين جەتەكشىلىك ەتكەن عالىمدار توبى سال اۋرۋىنا شالدىققان مايمىلداردىڭ ءجۇرۋ قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرگەن بولاتىن, ال كەيىن سال اۋرۋىنا شالدىققان ەر ادامعا قوزعالىسىن قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەستى. 2018 جىلى عالىمدار سال اۋرۋىنا شالدىققان ادامدارعا قايتادان جۇرۋگە كومەكتەسەتىن ەلەكترلى يمپۋلستىك گەنەراتورلار ارقىلى ميعا پارمەن بەرۋ ءادىسىن ويلاپ تاپتى.

وسكام العاش پروتسەدۋرالار­دان وتكەننەن كەيىن ونىڭ ءجۇرۋ قابىلەتى بىرتىندەپ قالپىنا كە­لە باستاعان. بىراق العاشقى ءتاسىل بارلىق جاعىنان ءساتتى بولا قويعان جوق. ول قۇرىلعى ار­قىلى قوزعالعاندا ءبارىبىر ميى مەن دەنەسىنىڭ ەكى بولەك جۇمىس ىستەيتىنىن ايتقان.

ال جاڭا زەرتتەۋدىڭ ناتي­جە­سىندە قۇرىلعى ادامدى ەمەس, ادام قۇرىلعىنى باسقارا الادى. عالىمدار وعان جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋ ارقىلى قول جەتكىزگەن.

دوكتور دجەكسون سالا عالىم­دا­رى ونداعان جىل بويى ميدى ج ۇلىن ستيمۋلياتورلارىنا قوسۋ تۋرالى تەوريالار قۇرعانىن, بىراق بۇل ولاردىڭ مۇنداي جەتىستىككە ءبىرىنشى رەت جەتكەنىن ايتتى. «مۇنى ايتۋ وڭاي, بىراق ونى جاساۋ الدەقايدا قيىن», دەيدى ول. بۇل ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن زەرتتەۋشىلەر الدىمەن وسكامنىڭ باسسۇيەگى مەن ومىرتقاسىنا ەلەكترودتاردى يمپلانتاتسيالاعان.

قۇرىلعى جاساندى ينتەللەكت ارقىلى ادامنىڭ ويى مەن ارەكەتىن سايكەستەندىرۋگە قابى­لەتتى. زەرتتەۋشىلەر مي يمپلانتىن ج ۇلىن يمپلانتىنا قوسۋ ءۇشىن ارنايى الگوريتمدى قولدانعان. قۇرىلعى ادام دەنەسىنىڭ ءارتۇرلى بولىكتەرىنە ەلەكتر سيگنالدارىن جىبەرىپ, قوزعالىس تۋدىرادى. الگوريتم ءاربىر بۇلشىق ەتتىڭ جيى­رىلۋى مەن رەلاكساتسياسىنىڭ باعىتى مەن جىلدامدىعىنداعى وزگەرىستەردى سەزە الادى. مي مەن ومىرتقا اراسىنداعى سيگنالدار ءار 300 ميلليسەكۋند سايىن بەرىلەدى.

زەرتتەۋشىلەر مي-ومىرتقا ينتەرفەيسىن جاياۋ ءجۇرۋ جانە تۇرۋ سياقتى نەگىزگى ارەكەتتەرگە جاقسىراق سايكەستەندىرۋ ءۇشىن جەتىلدىرە تۇسكەن. وسىنىڭ ناتي­جە­سىندە وسكامنىڭ ءجۇرىسى شيراپ, باسپالداقتار مەن پاندۋستاردا سالىستىرمالى تۇردە وڭاي شىعىپ-تۇسە باستاعان. سونى­مەن قاتار ءبىر جىلدىق ەم­دەۋ­دەن كەيىن قۇرىلعىنىڭ كومە­گىنسىز قوزعالىستارىنىڭ ايقىن جاقسارعانى بايقالعان.

الايدا زەرتتەۋشىلەر مي يم­پلان­تىنىڭ مۇمكىندىگى شەك­تەۋلى ەكەنىن ايتادى. ول ادامنىڭ بارلىق ويىن ءتۇسىنىپ, قوزعالىس تۋدىرا المايدى. سونداي-اق دەنەنىڭ جوعارعى بولىگىنىڭ قوز­عا­لىسىن قالپىنا كەلتىرۋ مۇم­كىندىگى جوق جانە سال اۋرۋىن تولىق ەمدەي المايدى. سون­دىقتان عالىمدار ونىڭ مۇمكىن­دىكتەرىن جەتىلدىرۋدى كوزدەپ وتىر ءارى قولدانىسقا بەرىلگەننەن كەيىن ونىڭ بارلىق پاتسيەنتكە قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتكىسى كەلەدى.