رەسەي فەدەراتسياسى ريازان وبلىسىنا قاراستى قاسىموۆ ولكەسىندە ەجەلگى تاريحىمىزدىڭ ءىزى جاتىر. سونىڭ ءبىرى – اۋعان مۇحامەد سۇلتان كەسەنەسى. بۇل تاريحي نىساندى سۇلتان دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ, ياعني 1649 جىلى جارى التىن حانشا تۇرعىزعان ەكەن.
رەسەي جەرىندەگى قاسىم حاندىعى – حV عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي التىن وردا ىدىراعان سوڭ پايدا بولعان كىشى حاندىقتىڭ ءبىرى. رەسەيلىك جىلنامالاردا, بولاشاق ۆلاديمير جانە ماسكەۋ كنيازى ءىى ۆاسيلي (تيومنىي) 1440 جىلدارى التىنوردالىقتاردىڭ تۇتقىنىندا بولعان. ۇلىق ۇلىس بيلەۋشىلەرى بۇل ادامدى بوساتىپ, ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن قاسىنا جوشى حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى قاسىم سۇلتاندى قوسىپ جىبەرگەن دەپ جازادى.
ال ءبىزدىڭ تاريحشىلار: «قاسىموۆ پاتشالىعىنىڭ پايدا بولۋى جونىندە ءارتۇرلى نۇسقا بار. نيكونوۆتىڭ جىلناماسىندا 1447 جىلى ماسكەۋگە تاتار-موڭعول سۇلتاندارى قاسىم مەن جاقىپ ورداسىن الىپ كەلەدى. ول كەزدەرى ماسكەۋ تاعى ءۇشىن ماسكەۋ كنيازى II ۆاسيلي مەن ونىڭ قارسىلاسى شەمياكي اراسىندا تارتىس ءجۇرىپ جاتقان. قاسىم مەن جاقىپ ۆاسيليگە قولداۋ كورسەتەدى. ونى سەيت احمەت حاننىڭ شابۋىلىنان ساقتاپ قالادى. سودان كەيىن 1452 جىلى وسى وڭىرگە ۇلىق مۇحامەد حان ورداسىنان 500 نوكەرىمەن قاسىم سۇلتان كەلەدى. سول كەزەڭنەن باستاپ قالا بارلىق قۇجاتتا «قاسىموۆ» اتالا باستايدى. كەيدە «حان كەرمان» دەپ تە اتالادى» دەپ جازىپتى.
ۋاقىت وتە كەلە 1600 جىلى قاسىموۆ حاندىعىنىڭ تاعىنا قازاق سۇلتانى ۇزىن وقتى وندان سۇلتاننىڭ ۇلى وراز مۇحامەد وتىرادى. وسى كىسىنىڭ كەڭەسشى-قاراشاسى قادىرعالي جالايىر ءوزىنىڭ «شەجىرەلەر جيناعى» («جىلنامالار جيناعى») اتتى تاريحي تۋىندىسىن 1600-1602 جىلدارى وسى جەردە جازعانىن تاريحتان بەلگىلى.
ەندى جوعارىداعى كەسەنە يەسى «اۋعان مۇحامەد سۇلتان كىم؟» دەگەنگە كەلەر بولساق, ول جوشىنىڭ ۇرپاعى. ياعني XVII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن حيۋا حانى اراب مۇحامەدتىڭ بالاسى. تاعى ءبىر دەرەكتە «1621 جىلى تاق تارتىسىندا اراب مۇحامەد حان جەڭىلىپ, باسىنا اۋىر كۇن تۋادى. 11 جاسار بالاسى اۋعان مۇحامەد سۇلتاندى ورىس ەلشىسىنە اماناتقا بەرەدى» دەلىنگەن ەكەن.
ەكىنشى ءبىر دەرەكتە «اكەسى ولگەن سوڭ تاققا تالاس باستالىپ, اعاسى تاراپىنان ونىڭ كوزىن جويۋ قاۋپى تونگەندىكتەن, ورىستار جاسىرىن الىپ كەتىپ, قاسىموۆقا اكەلدى» دەلىنىپتى. جوعارىداعى كەسەنەنى تۇرعىزعان سۇلتاننىڭ جارى التىن حانشايىم حيۋا حانى شيبان اۋلەتىنىڭ قىزى ەكەن. سونداي-اق تاعى ءبىر دەرەكتە وتە قۇندى تاريحي تۋىندى «تۇرىك شەجىرەسىن» جازعان ابىلعازى ءباھادۇر حان اۋعان مۇحامەد سۇلتاننىڭ تۋعان اعاسى ەكەنى ايتىلىپتى.
قۋانارلىق وقيعا: سوڭعى جىلدارى ماسكەۋدەگى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ اتسالىسۋىمەن «اۋعان مۇحامەد سۇلتان» كەسەنەسى رەسەيدىڭ قورعالۋعا ءتيىس مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنىپتى. قازىرگى تاڭدا جەرگىلىكتى تاتار اعايىندار اۋعان مۇحامەد سۇلتان كەسەنەسىن «تاكيە» دەپ اتاپ, قامقورلىق جاساپ وتىرعان كورىنەدى. بۇل كەسەنە ىشىنە سۇلتاننىڭ ءوزى جانە ونىڭ تۋىس-تۋعاندارى جەرلەنىپتى.
كەيىنگى جىلدارى جەكەلەگەن تۇلعالار قازاق سۇلتاندارىنىڭ ءىزى قالعان قاسىموۆ ولكەسىنە بارىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىر. وسىنداي ىنتالى توپتىڭ ءبىرى – 2005 جىلدىڭ قازان ايىندا قادىرعالي بي جالايىر جەرلەنگەن جەردى ىزدەپ جانە بابامىز تۋرالى دەرەك جيناستىرۋ ماقساتىندا ريازان وبلىسىنداعى قاسىموۆ قالاسىنا بارعان بولاتىن. ولار بابامىزدىڭ جامباسى تيگەن جەردى تاپپاعانىمەن, سول كەزدەن قالعان جالعىز نىسان اۋعان مۇحامەد سۇلتان كەسەنەسىنىڭ ىشىنە قادىرعالي جالايىر بابامىزعا ارناپ سالماعى جارتى توننا «ق ۇلىپتاس-زيرات» ورناتتى. ونىڭ بەتىنە ارابشا «بيسميللاحي ار-راحماني ار-راحيم» دەگەن ايات ءسوزىن جازىپ, ودان تومەنىرەك اراب ارپىمەن «قادىرعالي بي قوسىم ۇلى جالايىر (1530-1605)» دەگەن جازۋ بادىزدەپتى.
تاعى ءبىر جاقسى جاڭالىق: 2019 جىلى قاراشا ايىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ريازان وبلىسى قاسىموۆ قالاسىنداعى اۋعان-مۇحامەد سۇلتاننىڭ كەسەنەسىنە جاقىن جەردەگى ەسكى تاتار زيراتى ماڭىنا قازاق سۇلتانى وراز-مۇحامەدكە ارناپ مەموريالدى تاقتا ورناتىلدى.