شەتەلدەگى جۇمىس: ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى

– 18 جاستان 20 جاسقا دەيىن حالىق بانكىندە جۇمىس ىستەدىم. شەتەلگە كەتۋ تۋرالى وي العاش 19 جا­سىمدا پايدا بولدى. ول ۋاقىتتا بانكتە جۇ­مىس ىستەپ جۇرگەن ەدىم. كۇندەلىكتى ۋاقىتىمدى ۇيرەن­شىكتى جۇمىسقا بارىپ-كەلۋمەن وتكىزگىم كەلگەن جوق. ءوزىم بىلمەيتىن جەر­لەردى, وزگە دە قىزىقتاردى كو­رۋگە ءار­­دايىم تالپىناتىنمىن. ءبىر سوزبەن ايت­قان­دا, ءومىرىمدى كەڭسەدە قامالعان كۇيدە وتكىزگىم كەل­مەدى. 2021 جىلى عانا شەتەلدە جۇمىس ىستەۋ جانە ساياحاتتاۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ەستىدىم, ۋاقىت جوعالتپاي, ەش ويلانباستان ۇلىبريتانياعا كوشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. ارينە, العاشىندا جۇمىسقا ورنالاسۋ بويىنشا قيىندىق بولعانى راس. بارلىق قۇجاتتاردى تولتىرىپ, ۆيزا الىپ بەرۋدى ۋادە ەتكەن الاياقتارعا ءۇش رەت الدانىپ قالدىق. سوعان قاراماستان ىزدەنىسىمدى توقتاتپادىم. دوستارىمىزبەن بىرگە 2022 جىلى ۇلىبريتانيادا اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسى قىز­مەتىمەن اينالىساتىن كومپانياعا ساۋالداما تول­تىردىق. ەكى اپتا وتكەننەن كەيىن اتالعان كومپانيا بىزبەن بايلانىسقا شىعىپ, ونلاين سۇحبات جۇر­گىزدىك. 2,5 اي ىشىندە بارلىق قۇجاتتاردى جينادىق, سۇح­باتتاستىق, ۆيزا الدىق. مىنە, وسىنداي تالاپتاردان ءوتىپ بارىپ ۇلىبريتانياعا ۇشىپ كەتتىك, – دەدى ول.

باستاپقىدا بويجەتكەن فەرمادا الما جيناۋمەن اينالىسقان. العاشقى اپتاسىندا جۇمىس بەرۋشى ءبىر ساعاتىنا 10,10 فۋنت ستەرلينگ تولەگەن. كەيىن جالاقى جيناعان ونىمدەرىنە قاراي ۇلەستىرىلىپتى. ارادا ەكى اپتا وتكەن سوڭ, شارۋاشىلىق جۇمىسىنىڭ اقساۋىنا بايلانىستى دوستارىمەن بىرگە لوندونعا كوشكەن. وندا سول قالاداعى قوناق ءۇيدىڭ بىرىندە بولمە تازالاۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ايلىق تابىسى – 1,7-1,8 مىڭ فۋنت ستەرلينگ بولعان. ونى تەڭگەگە شاقساق, 800-900 مىڭ تەڭگە شاماسى.

– بۇل ەلدە نەگىزىندە اۋىل شارۋا­شىلىعى جاقسى دامىعان. ولاردىڭ جىل سايىن جوعارى مولشەردە ءونىم جيناۋعا, باپتاۋعا ارنالعان تەحنولوگيالارى بار جانە ءتۇرلى يننوۆاتسيالار ەنگىزىلگەن. ىلعالدى كليمات پەن ءجيى جاڭبىر ەگىننىڭ شىعۋىنا كوپ ىقپال ەتەدى. ەڭ باستىسى, مۇنداعى جۇمىسشىلار ءوز ىستەرىنە وتە ۇقىپتى. فەرمادا جۇمىس ىستەيتىن جاستار قاتارى كوپ. ولارعا قاي سالادا بولسىن جۇمىس كۇشى قاجەت بولعاندىقتان, بريتاندىقتار جۇمىسشىلاردى كوبىنە تمد ەلدەرىنەن الادى. ويتكەنى ءبىزدىڭ اتقارعان جۇمىسىمىز ءۇشىن اقى تولەۋ ولار ءۇشىن دە, ءبىز ءۇشىن دە ءتيىمدى. سول سەبەپتى كوپتەگەن ادام اقشا تابۋ ءۇشىن وزگە مەملەكەتتەرگە كەتەدى. دەسە دە, ەرە­سەكتەر دە قالىسپايدى. بارلىعى ءبىر دەڭ­گەيدە جۇمىس ىستەيدى. جۇمىس ۆيزامنىڭ ۋاقىتى وسىدان ەكى اي بۇرىن اياقتالدى. مۇنداعى تاجىريبەمدى وڭىردە شىڭ­داپ كورسەم دەگەن نيەتتە, ىسكە كىرىسىپ تە كەت­تىم, – دەدى ا.بەكەشەۆا.

ايانا قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس كۇشى اسا باعالانا بەرمەيتىنىن, جۇمىس قانشا اۋىر بولسا دا, سوعان ساي جالاقىنىڭ تولەنبەيتىنىن دە ايتىپ قالدى. سول سەبەپتى ادامدار كۇنىن كورۋ ءۇشىن بىرنەشە اۋىر جۇمىستى قاتار الىپ جۇرۋگە ءماج­بۇر. جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋىنىڭ دە ءبىر سەبەبى وسى بولسا كەرەك, دەگەن ورامدى ويىن ورتاعا سالدى.

– قازىر جاستاردىڭ باسىم كوپشىلى­گى­نىڭ ايلىق تابىسى ءوز قاجەتتىلىكتەرىن تولىق وتەۋگە جەتپەيتىنى بەلگىلى. ءتىپتى وتباسىن قۇرىپ, ونى اسىراي الماي وتىر­عاندار جەتەرلىك. جالپى, مۇندا جۇمىس ىزدەپ كەلگەن جانداردىڭ بارلىعى ءوز ەلدەرىندە دە جۇمىس ىستەۋگە دايىن, بىراق ءتيىستى دەڭگەيدە اقىسى تولەنسە ەكەن, – دەدى ول.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. راسىمەن, ەلدەگى الەۋمەتتىك احۋال ءماز ەمەس. دۇكەن سورەلەرىندەگى باعا دا اسپانداپ تۇر. تەك جاستار ەمەس, ەرەسەكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى جالاقىسىنىڭ ازدى­عىنا ناليدى. جۇمىس­سىزدىقتى ازايتۋ ماقساتىن كوزدەگەن باعدارلامالار­دىڭ دا ناتيجەسى جاقسى ەمەس. سونىڭ ءبىرى «ديپ­لوممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسى. باع­­دارلاماعا قاتىستى ماسەلەنى ءماجىلىس مىن­بەرىندە دە­پۋتات ناۋرىز سايلاۋباي كوتەرگەن ەدى. ونىڭ سوزىنشە, ەلدى مەكەندەرگە جىبە­­رىلگەن ماماندار مەرزىمى بىتكەن سوڭ, جۇ­گىن بۋىپ-ءتۇيىپ, قايتادان قالاعا كو­شىپ جاتىر.

«بۇل باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىپ جات­قانىنا 14 جىل بولدى. ماماندار­عا مۇق­تاج وڭىرلەر كوبەيمەسە, ازايعان جوق. ءوز مىندەتتەمەسىن ورىنداپ, ءۇش جىل­ اۋىل­دا جۇمىس ىستەگەن ماماندار ءتيىس­تى مەرزىمى اياقتالعان سوڭ جۇگىن بۋىپ-ءتۇيىپ, قايتادان قالاعا كوشىپ جاتىر. جىلدار بويى بيۋدجەتتەن قارجى قۇيىلىپ كەلگەن باعدارلاما نەگە مىندەتىن ءمىنسىز ورىنداي المايدى؟ كوشكەن جاس مامانداردىڭ باعدارلامادان اينىپ, قالاعا قايتىپ كەتۋىنىڭ سالماقتى سەبەبى – تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ قيىندىقتارى جانە ورتا­لىقتاندىرىلعان سۋ مەن جىلۋ جاب­دىق­تالۋىنىڭ جوقتىعى. جوبا اياسىندا كەلگەن مامانعا 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) بىرجولعى كوتەرمە جاردەماقى بەرىلەدى. ال تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ ءۇشىن جىلدىق 0,01% مولشەرiندە 15 جىلعا دەيىنگى مەرزiمگە 1 500 (اەك) ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتە كرەديت تۇرىندە الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى ەسكەرىلگەن. كوپتەگەن اۋىل ءالى كۇنگە دەيىن تاجىريبەلى مۇعالىمسىز, بىلىكتى دارى­گەرسىز وتىر. مەملەكەتتەن بەرىلەتىن ءبىر رەتتىك 345 مىڭ تەڭگە نەگە جەتەدى؟ قازىر ازىق-ت ۇلىكتىڭ اۋىلداعى قۇنى, قالادا­عى باعامەن بىردەي. ۇيگە دەپ بەرىلەتىن 5 ميل­ليون تەڭگەگە ءۇي الا الاسىز با؟», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالى­مەتىن ەسكەرسەك, 2021 جىلى ەلدەن 32 209 ادام شەتەلگە قونىس اۋدارعان. جالپى, كەيىنگى 10 جىلدا 360 مىڭ ادام جات جەرگە كوشكەن. بۇل ەسەپ جىل ساناپ وزگەرىپ, ءوسىپ كەلەدى. «قوعامنىڭ نەگىزگى دامۋ كۇ­شى – جاستار» ەكەنىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شەتەلگە اڭسارى اۋاتىنى بەلگىلى. ەلدە جاستاردى قولداۋعا ارنالعان ءتۇرلى جوبا قاراستىرىلىپ, ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلىپ جاتسا دا بىلىكتى, ءبىلىمدى جاستاردىڭ كەي لەگىن ۋىستان شىعارىپ الدىق. وعان الەمدىك ايگىلى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەيتىن جاستار قاتارى دالەل. الەۋمەتتانۋشى سالتانات ورازبەكوۆا وتانداستارىمىزدىڭ شەتەلگە كەتۋ سەبەبىن وزىنشە قاراستىرادى.

– ولار: ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكو­نو­ميكالىق فاكتورلار. ساياسي فاكتور­عا ەركىندىك پەن ءسوز بوستاندىعىنىڭ جوق­تىعى, مەملەكەت جۇيەسىندەگى جاستار­دىڭ ءوزىن-ءوزى دامىتۋعا تەجەۋ بولاتىنى, جۇمىستا از جالاقى الۋ سەبەبى جا­تادى. ال ورتا جاستاعى ادامداردى الاتىن بولساق, كو­بىنە تۇرمىس جاعدا­يىن رەتتەۋ ءۇشىن قونىس اۋدارادى, – دەدى الەۋمەتتانۋشى.

تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار دەمەكشى, ەڭ­بەك­كە دە, وقۋعا ق ۇلىقسىز جاستاردىڭ كوبەيگەنى دە بەلگىلى. ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەن­سەك, NEET سانا­تىنداعى ازاماتتار­دىڭ ۇلەسى 7,9 پا­يىزدى قۇرايدى. بۇل ەسەي­گىسى كەل­مەي­تىن ەرەسەكتەردىڭ ەلىمىزدەگى كادر تاپ­شى­لىعىن كوبەيتىپ وتىرعانى بەلگىلى. كەلەسى كەيىپكەرىمىز سىمبات تولەگە­نوۆا سولار­دىڭ قاتا­رىندا. ول قازاق­ستاندا ەكى جوعارى ءبىلىم ءتامامداپ, شەتەل­دە جۇ­مىس تاجىريبە جيناقتاۋدى كوز­دەپ ءجۇر.

– جوعارى ءبىلىمدى ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنەن الدىم. ەندىگى ماقساتىم – اقش مەديا سالاسىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ, وسى سالادا وتاندىق باق-قا تىڭ جوبا اكەلۋ. وزگە ەلدىڭ ما­دە­نيەتىن, جۇمىس تاجىريبەسىن كورۋدى مەك­تەپ جاسىمنان ارماندايتىنمىن. بى­راق ناقتى قاي سالا بويىنشا ءبىلىم-بىلىگىمدى ارتتىرۋ كەرەك ەكەنىن ويلاستىرمادىم. جۋرناليستيكادا وقىپ, ەلدەگى بۇل سالانىڭ اقساپ تۇر­عان تۇس­تارىن كورگەن سوڭ, وسى سالانى دامىتۋدى ماقسات تۇتتىم. قازىر اعىل­شىن ءتىلى كۋرسىنا بارىپ ءجۇرمىن. دەڭ­گە­يىم ءتاپ-ءتاۋىر. «بولاشاق» حالىق­ارا­لىق باع­­دار- لاماسىنا قۇجات تاپسىر­ماقشى­مىن, – دەدى س.تولەگەنوۆا.

ال ماركەتينگ سالاسى بويىنشا مامان فاتيما تارعامباي بىلتىر جازدا امەريكالىق كورپوراتسياعا جۇمىسقا ورنالاستى. ول ءۇش اي دۇكەندە مەنەد­جەر بولىپ جۇمىس ىستەگەن. سونىڭ ارقا­سىندا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ العان. ءبىر جاعىنان اعىل­شىن ءتىلىن شىڭداپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, شتات­تارداعى كورپوراتسيادا جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس ەكەنىن ايتادى.

– ارينە, كوپتەگەن جاعىمدى, جاقسى ەستەلىك بولدى. ءبىراز تاجىريبە جيناق­تادىم. ماعان قاتتى ۇنادى. بىراق  ورتاعا بەيىمدەلۋىم قيىنداۋ بولدى. ويت­كەنى بۇل جەردە وزىندىك جۇيە بار. ادامعا قوياتىن تالاپتارى دا مىقتى. وسى تۇرعىدا قيىنداۋ بولدى. سول سەبەپتى ەلگە قايتا ورالۋعا شەشىم قابىلدادىم, – دەدى الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى.

ءتۇيىن. ارينە, جوعارى جالاقى, تاڭداۋلى جەردە ءبىلىم الۋ, جاقسى جۇمىس ورنىنا ءار ازاماتتىڭ, ءاربىر جاستىڭ تالاسى بار. كەلەر ۇرپاعىنا ءۇمىت ارتقان قازاقستان دا جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا وسىنى ماقسات ەتەدى. سوندىقتان مەملەكەت جاستارعا شەتەلدە ءبىلىم السىن, تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتسىن, تاجىريبەسىن جيناقتاپ, ەلدىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسسىن دەپ ءتۇرلى باعدارلامالاردىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋدە. تەك سول ماقساتقا جۇمسالعان قاراجات اقتالسا يگى.