قورشاعان ورتانى قورعاۋ: ەڭ وزەكتى ەكى پروبلەما

مەرەكەنىڭ ماقساتى – ەكوجۇيەنىڭ پروبلەمالارىنا الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن اۋدارتۋ, ادامزاتتىڭ قور­شاعان ورتاعا دەگەن جاناشىرلىعىن وياتۋ. اتالعان كۇن اياسىندا ادامداردىڭ تازا جانە قاۋىپسىز ورتادا ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەڭىنەن ناسيحاتتالادى.

وسىناۋ ايتۋلى كۇن ەلىمىزدە دە تۇراقتى اتالىپ كەلەدى. وسىعان وراي ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ءزۇلفيا سۇلەيمەنوۆا جۇرتشىلىقتى دۇنيەجۇزىلىك قورشاعان ورتانى قورعاۋ كۇنىمەن قۇتتىق­تاي وتىرىپ, ەل ەكولوگيا­سىن جاقسارتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن ەكولوگيالىق ۇيىمدار, ەكوبەلسەندىلەر, وسى سالاعا قاتىستى بارشا ازاماتقا العىس بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى.

– بۇگىنگى تاڭدا تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى باسقارۋ – مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى. جانە ەكوجۇيەنىڭ بيوارتۇرلىلىگىنە, ەڭ باس­تىسى حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىر ءسۇرۋ سا­پاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان ەلىمىز­دە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تابي­عاتتى ۇتىم­دى پايدالانۋ, ەكولو­گيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ماسىز ەتۋ – باسىم ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بارلىق ەلدەردىڭ, عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ, جۇرت­شىلىقتىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى عانا كلي­ماتتىڭ وزگەرۋىنە ىقپال ەتىپ, قيىن­دىق­تار­دى تۇراقتى دامۋ مۇمكىندىكتەرىنە اينال­دى­را الاتىنىن جەتكىزگىم كەلەدى, – دەدى مينيستر.

بۇۇ ءوز جۇيەسىندەگى بارلىق مەملەكەتتەر مەن ۇيىمداردى جىل سايىن وسى كۇنى ولاردىڭ قورشاعان ورتانى قور­عاۋعا جانە ونى جاقسارتۋعا دەگەن ۇمتى­لىستارىن كورسەتەتىن ءتۇرلى ءىس-شارا­لاردى وتكىزۋگە شاقىرادى. سونداي-اق باس اسسامبلەيانىڭ 27-ءشى سەسسياسىندا بۇۇ جۇيەسى اۋماعىندا جاڭا ۇيىم قۇرىلدى. ۇيىمنىڭ اتاۋى – بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتا جونىندەگى ۇيىمى (يۋنەپ). دۇنيەجۇزىلىك قورشاعان ورتانى قورعاۋ كۇنى جىل سايىن وسى ۇيىمنىڭ تىكەلەي مۇرىندىق بولۋىمەن اتاپ وتىلەدى.

قازىر الەمدىك ەكوجۇيە جەردىڭ عالام­دىق ماڭىزدى ماسەلەلەرى – اۋا تەمپەرا­تۋراسىنىڭ جوعارىلاۋى, ءتىرى اعزالاردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىنىڭ جويىلۋى, اۋانىڭ, سۋدىڭ جانە جەردىڭ لاستانۋى بولىپ وتىر. وسىعان وراي بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتا جونىندەگى باعدارلاماسى اياسىندا: «جەر عالامشارىن, ياعني بيوسفەرانى جانە ونىڭ ەڭ قۇندى كومپونەنتتەرىن ساقتاي وتىرىپ, ءسىز وزىڭىزگە قامقورلىق جاسايسىز. اۋا قاجەت بولسا, اعاشتاردى ساقتاڭىز. اۋىز سۋ قاجەت بولسا, سۋ باس­سەيندەرىن تازا ۇستاڭىز. ەسىڭىزدە بولسىن, جەردەگى يگىلىكتەردى ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك. تابيعاتتى ايالاڭىز, قورشاعان ورتانى ب ۇلىنۋدەن ساقتاڭىز!» دەگەن ۇران كوتەردى.

دۇرىس-اق, مۇنى قولداپ-قۋاتتاماۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى قازىر وسى ءبىر جالىندى سوزدەر ءبىزدىڭ ەلدە جيىرەك ايتىلسا دەيسىڭ. قازىر تابيعاتتىڭ توزىپ بارا جاتقانىنا ەشكىم سەلت ەتپەيتىندەي بولعانىن بايقايمىز. ەكولوگتاردىڭ زەرتتەۋىنشە, الەمدە بولىپ جاتقانداي, ەلىمىزدە دە, اسىرەسە ۇلكەن قالالارداعى ەڭ ۇلكەن ەكولوگيالىق پروبلەما – قوقىس, اعاشتاردىڭ كەسىلۋى, اۋانىڭ, وزەن­دەر­دىڭ لاستانۋى ەكەن. اسىرەسە قور­شا­عان ورتانىڭ لاستانۋى استانا, اقتاۋ, اتى­راۋ, وسكەمەن, قوستاناي, قىزىل­وردا, شىم­­­كەنتتە بايقالعان. سەمەي, تەمىرتاۋ, جەز­­قازعان, وسكەمەن سەكىلدى وندىرىستىك قالالار­دىڭ ەكولوگياسى تۋرالى ايتپاسا دا بەلگىلى.

قازاقcتان كونcتيتۋتسياcىنىڭ 31-بابىندا: «مەملەكەت ادامنىڭ ءومiر ءcۇرۋi مەن دەنcاۋلىعىنا كولايلى اينالاداعى ورتانى قورعاۋدى ماقcات ەتiپ قويادى» دەپ جازىلعان. باعدارلاعان جانعا – وتە گۋمانيستىك ۇستانىم. ويتكەنى سونىڭ ناتيجەciندە ەلدەگى ادام ءومiرi مەن دەن­cاۋ­لىعى ءۇشiن قولايلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەملەكەتتiڭ مiندەتi رەتiن­دە بەكiتiلەدى. سونىمەن بىرگە, قور­شا­عان ورتانى قورعاۋ زاڭىنىڭ نەگiزگi پرين­تسيپتەرi – ادامنىڭ ءومiرi مەن دەن­cاۋ­لى­عىن قورعاۋ, ەڭبەگi مەن دەمالىcى ءۇشiن قورشاعان ورتانىڭ قولايلى بولۋىن cاقتاۋ جانە قالپىنا كەلتiرۋ جايى ايتىلادى. الايدا بۇل زاڭ تالاپتارى قانشالىقتى پارمەندى ەكەنى كەي جاع­دايلاردا كوڭىلگە كۇمان ۇيالاتادى. ويت­كەنى اۋا مەن سۋدى لاستاپ وتىرعان وندىرىستىك قالدىقتار ماسەلەسى ءالى دە كەس-كەستەپ الدىمىزدى وراعىتىپ ءجۇر.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى ەڭ لاس قالالار مەن ەكولوگيالىق اپاتتى ايماقتار كوشىن الماتى مەن وسكەمەن شاھارلارى باستاپ تۇر. كەيىنگى جىلداردا قورشاعان ورتانى زياندى زاتتارمەن, تەحنوگەندى قالدىقتارمەن لاس­تاي­تىن كاسىپورىنداردىڭ «قارا ءتىزىمى» دە جاسالدى. ماسەلەن, باتىس قازاق­ستانداعى مۇناي-گاز, كوندەنسات كەن ورىندارى, وسكەمەن قالاسىنداعى قورعاسىن-مىرىش كومبيناتى مەن تيتان-ماگني كومبيناتى, لەنينوگور پوليمەتالل كومبيناتى, زىريانوۆسك پوليمەتالل كومبيناتى, جامبىل وبلىسىنداعى سۋپەرفوسفات جانە جامبىل فوسفور زاۋىتتارى, بال­قاش تاۋ-كەن كومبيناتى, جەزقازعان تاۋ-كەن كومبيناتى, پاۆلودار اليۋميني زاۋىتى, اقتوبە حروم قوسىلىستارى مەن حي­ميا زاۋىتى, ەكىباستۇز ەنەرگەتيكالىق كەشەنى, قاراعاندى مەتاللۋرگيا زاۋى­تى, «فوس­فور» شىمكەنت وندىرىستىك بىرلەس­تىگى جانە شىمكەنت قورعاسىن زاۋى­تى ەكولو­گيا­عا زالال كەلتىرىپ وتىرعانى جاسى­رىن ەمەس.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ قازىرگى تابيعاتقا تيگىزىپ وتىرعان زالالدارى وراسان زور. الايدا ەگەر ونىڭ ەكولوگياعا كەلتىرەتىن زالالىن ازايتۋعا ق ۇلىقتى بولسا, جاقسارتۋعا بولادى جانە وسىناۋ ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ ەسە­بىنەن ەكولوگيانى ساقتاۋعا ارنايى مىن­دەتتەمەلەر جۇكتەلۋى ءتيىس, دەيدى.

كليماتتىڭ وزگەرۋى

ەلىمىزدە ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ تىم ءماز ەمەس ەكەنى ايدان-انىق. جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنە قاتىستى زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇعاناسى ءالى بەكي قويعان جوق. ونىڭ دا سولقىلداقتاۋ تۇستارى بارشىلىق. اقبوكەندەردىڭ اينالاسىنداعى الا-شاپقىن ايقاي-شۋ, قىزعالداق گ ۇلى مەن ميا تامىرىنا قاتىستى داۋ-داماي دا – وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. ال بۇدان كەيىن تىرشىلىكتىڭ كوزى – سۋ تاپشىلىعى, قۇرعاقشىلىق, ءورت قاۋىپسىزدىگى, تەڭىزدەردىڭ تارتىلۋى, كولدەردىڭ سارقىلۋى, اۋانىڭ لاستانۋى, رادياتسيالىق لاcتانۋ, قورشاعان ورتانى بىلعاپ جاتقان قوقىستار بار. تىزە بەرسەك, «توپان سۋ» تىزەدەن اسىپ بارادى. الايدا ءبىز بۇگىنگى قورشاعان ورتانى قورعاۋ كۇنىنە وراي ماڭىزدى ەكى ماسەلەگە ايرىقشا توقتالماقپىز. ونىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى – كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەسى.

بيىل 26 ساۋىردە بۇۇ دامۋ باعدار­لاماسى ءبىزدىڭ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى تۇجىرىمداماسى تا­نىس­­تىرىلعان ەدى. سوندا Notre Dame-Global Adaptation (ND-GAIN) يندەك­سىنىڭ باعالاۋىنا سايكەس, 2019 جىلى ەلىمىزدەگى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىم­دەلۋ تيىمدىلىگى بويىنشا 177 ەلدىڭ ىشى­نەن 40-شى ورىندى يەلەنگەنى ايتىلدى. سونىمەن بىرگە 2021 جىلى جالپى ۇلتتىق پارنيكتىك گاز قالدىقتارى, جەردى پايدالانۋدىڭ وزگەرۋى مەن ورمان شارۋاشىلىعى سەكتورىن ەسكەرە وتىرىپ, 340 837,32 توننا سو2 (338 123,36 توننا سو2 ەسەپتەمەگەندە) قۇراعان. ال بازالىق 1990 جىلعا قاراعاندا تيىسىنشە 10,35% جانە 12,56%-عا تومەندەگەن كورىنەدى.

كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ الدىن الۋ ماق­ساتىندا قازاقستان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ بويىنشا مىندەت­تەمەلەر قابىلداپ, بۇۇ-نىڭ كلي­مات­­تىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسىن جانە پاريج كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالادى. بيىل 2060 جىلعا قاراي كومىرتەك بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ستراتەگياسى, سونداي-اق 2030 جىلعا دەيىن ۇلتتىق دەڭگەيدە ايقىندالاتىن جاڭارتىلعان سالىم قابىلداندى.

تۇجىرىمدامادا كليماتتىڭ وزگەرۋى – ەكونوميكاعا تاۋەلدى سەكتورلارىنا اسەرى, ەلدەگى گاز قالدىقتارىن ازايتۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان ساياسي قادامدار تۋرالى بار­لىق دەرەكتەر قامتىلىپ, جۇيەلەنگەن ەكەن.

– سەگىزىنشى تۇجىرىمدامانى دايىن­داۋ بويىنشا كليماتقا قاتىستى دە­رەك­­تەردى جيناۋ, ەلدىڭ ساراپتامالىق الەۋە­تىن قولداۋ جانە كەلىسسوزدەر جۇر­­گى­زۋ ماڭىزدى قادام بولدى, – دەيدى قا­زاق­ستانداعى بۇۇ دامۋ باعدار­لاما­سى­نىڭ ەنەرگەتيكا جانە قورشاعان ورتا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى قۇمار قى­لىشەۆ.

قۇجاتتى قازاقستانداعى بۇۇ دا­مۋ باعدارلاماسىنىڭ, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ كلي­مات­تىق ساياسات جانە جاسىل تەحنولوگيالار دەپارتامەنتىنىڭ, «جاسىل دامۋ» اق, «قازگيدرومەت» رمك, «استانا» عىلى­مي ورتالىعىنىڭ, Nazarbayev University, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساراپشىلارى, سو­نداي-اق تاۋەلسىز ساراپشىلار دايىنداپ شىققان.

بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسى 1994 جىلعى 21 ناۋرىزدا كۇشىنە ەنگەنىن ايتا كەتەيىك. بۇگىندە ول – ءوزىنىڭ قامتۋى بويىنشا ءىس جۇزىندە امبەباپ حالىقارالىق-قۇقىقتىق قۇرال. ونى راتيفيكاتسيالاعان 197 ەلدە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل كونۆەنتسيا تاراپتارى دەپ اتالادى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – جەردىڭ كليماتتىق جۇيەسىنە قاۋىپتى انتروپوگەندىك اسەردىڭ الدىن الۋ بولىپ وتىر.

– ۇلتتىق دەڭگەيدە ايقىندالاتىن سالىمدار بويىنشا جۇمىس باستالدى. 2030 جىلعا قاراي قالدىقتاردى 1990 جىلعى دەڭگەيدەن 15%-عا جانە قوسىمشا حالىقارالىق قولداۋمەن 25%-عا قىسقار­تۋدى كوزدەيدى. جاڭارتىلعان دەڭگەيدە ايقىندالعان سالىمدار پارنيكتىك گاز قالدىقتارىن ازايتۋ ماقساتىندا كلي­مات­تىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋدىڭ وتە ماڭىز­دى ماسەلەلەرىن قامتيدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكو­لوگيالىق كودەكسى شەڭبەرىندە ءبىز كلي­ماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ پروتسەسىن ەڭ وسال ءتورت سەكتوردا – سۋ رەسۋرستارى, اۋىل شارۋاشىلىعى, ورمان شارۋاشى­لىعى جانە اپاتتار قاۋپىن ازايتۋ سەكتورلارىندا ىسكە اسىرۋعا كىرىستىك, – دەدى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى دوسبول بەكماعامبەتوۆ.

مينيسترلىكتىڭ سوزىنە سەنسەك «كىرىس­تىك» دەپ وتىر. الايدا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشتىڭ «شىرىلى» – باسقا شىرىل.

– كليماتتىڭ جىلدام وزگەرۋى قاۋىپتى جاعدايدى الدىن الۋعا مۇمكىندىكتەردى ازايتىپ وتىر. بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىز­دىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە «ۇلكەن جيىرمالىق» ەلدەرىنە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋ كەرەك, دەپ باس حاتشى جاھانعا جاريا سالدى.

بۇۇ سايتىنىڭ جازۋىنشا, ادامدار­دىڭ اماندىعى تابيعات قورلارىنا, سۋعا جانە قۇنارلى جەرلەرگە بايلانىستى كەزدە كليماتتىق وزگەرىستەر سالدارىنان بۇل قورلاردىڭ ازايۋى شيەلەنىسكە اكەلۋى مۇمكىن. مىسالى, سوماليدە قۇر­عاق­شىلىق پەن سۋ تاسقىنى سالدارىنان ادامدار ەگىنسىز قالىپ وتىر. بۇل جاع­داي ازىق-ت ۇلىك ءۇشىن باسەكەلەستىكتىڭ تۋىنا اكەلدى. وسىعان بايلانىستى باس حاتشى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىن تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاپ قالۋعا شاقىردى.

عالامدىق كليماتتى قالاي ساقتاپ قالامىز, تابيعات تەپە-تەڭدىگىن قالاي ۇستاپ تۇرۋعا بولادى دەپ جالعىز باس حاتشى باس قاتىراتىن جۇمىس ەمەس. ءبىزدىڭ ەكومينيسترلىك تاراپىنان دا تابىستى جۇمىستار جالعاسىن تاپسا يگى ەدى...

تىرشىلىكتىڭ تىرەگى

ەكولوگياعا قاتىستى ەندى ءبىر اۋ­قىم­دى پروبلەما – ارال تاعدىرى. تىرشى­لىكتىڭ ءبىر تىرەگى – سۋ ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن اريستوتەل بولۋدىڭ قاجەتى جوق. تارتىلعان تەڭىزدەردىڭ مىسالىن الىستان ىزدەمەي-اق, كەشەگى كەڭەس وداعى كەزىندە ءامۋداريا مەن سىرداريا سۋلارىن قالاي بولسا سولاي ورىنسىز پايدالانىپ, ىسىراپ ەتكەنىنىڭ سالدارىنان تارتىلا باستاعان ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. كەزىندە بۇل جاعداي كەرى اسەرىن تيگىزگەنى ەلدىڭ ەسىندە. سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىڭ جانە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازار اۋدارىپ, تەڭىزدى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ كەشەندى شارالارىن جۇرگىزە باستاعاننان كەيىن كىشى ارال پايدا بولدى. وندا بالىق ءوسىرىلىپ, توڭىرەگىندەگى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى دە تۇزەلە باستاعانى قۋانتتى. جىل وتكەن سايىن تەڭىز كولەمى دە ۇلعايىپ, ەكولوگيالىق جاعدايى قالىپقا كەلىپ جاتىر دەپ ەستيمىز.

– ادامعا قاجەتتى اۋا مەن سۋدىڭ تا­زا­لىعى تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىنە, ەكو­لو­گيالىق جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكە­لەي تاۋەلدى. نەگىزىنەن قورشاعان ورتادا تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتايتىن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسى. زەر سالىپ قاراساق, تابيعاتتاعى ءاربىر تىرشىلىك يەسىنىڭ تابيعات تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋدا الاتىن وزىندىك ورنى بار. وزەن مەن كول, تەڭىز دە سولاي. ءبىزدىڭ تابيعات اياسىنداعى اڭدار مەن قۇستاردى, تەڭىزدەگى بالىقتاردى قورعاۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى, مىنە, وسىندا. ايتالىق, قۇستار جويى­لىپ كەتەتىن بولسا, وندا ورمان, توعايدى ۇساق زيانكەستەر مەن قۇرت-قۇمىرى­س­قا باسىپ كەتىپ, ورمانعا ۇلكەن زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. سول سەكىلدى وزەن, كول ورىنسىز پايدالانۋدىڭ اسەرىنەن تارتى­لىپ, تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىنىڭ بۇزى­لۋىنا اكەلىپ سوعادى. سونىڭ سال­دارى­نان توڭىرەگىندە قۇرعاقشىلىق پايدا بولادى, دەيدى ەكولوگ مامان قانات قالمىرزاەۆ.

تەڭىزدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن قالىپتى ساقتاۋعا قاتىستى ءسوز بولعاندا, كاسپي تەڭىزىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. كاسپي – باعا جەتپەس بايلىعىمىزدىڭ ءبىرى. ونىڭ تابانىنان مۇناي-گاز ءوندىرى­لىپ جاتىر. الايدا تەڭىز سۋ جولى ارقىلى ەرسىلى-قارسىلى جۇك كەمەلەرى قاتىناپ, نەبىر تاۋاردىڭ ءتۇرىن تاسيدى. ولاردىڭ جانار-جاعار ماي مەن مۇناي, وندىرىستىك قالدىقتاردى تەڭىزگە توكپەۋىن كىم قاداعالايدى؟ ويتكەنى تەڭىزدە دە تابيعات تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ تۇرعان تىرشىلىك يەلەرى كوپ. ولاردى ادام قولىمەن جاسالاتىن ءارتۇرلى وسپادار ارەكەتتىڭ سالدارىنان ورىنسىز قىرىلىپ قالۋىنا جول بەرمەۋدى قاتاڭ قاداعالاۋ قاجەت-اق. ويتكەنى وندا اسا باعالى بالىقتار مەن تەڭىز مارجاندارى تىرشىلىك ەتەدى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇزباي ساقتاساق, ەكولو­گيا­لىق جاعدايدى قالىپتا ۇستاپ تۇرۋ­عا مۇمكىندىك بولادى. قالىپتى ەكولو­گيالىق جاعداي دەگەنىمىز اۋانىڭ لاستان­باۋى, سۋدىڭ تازالىعى, قورشاعان ورتا­نىڭ ءومىر سۇرۋگە قولايلى بولۋى, سونىڭ ىشىندە تابيعات بايلىعىن كوز­دىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاي ءبىلۋ. ەڭ ماڭىز­دىسى – تابيعي رەسۋرستارىمىزدى رەتى­مەن پايدالانىپ, ساقتاي ءبىلۋ.